مطالعه جامع اقتصاد دریایی کشور هند

مفهوم اقتصاد دریا به معنای استفاده پایدار از منابع اقیانوسی، جهت رشد اقتصادی و در عین حال تضمین حفاظت از اکوسیستم های دریایی است. بخش دریایی نقش مهمی در تجارت و رشد کلی کشورها ایفا می کند. کشور هند با برخورداری از 12 بندر اصلی، 205 بندر غیراصلی و شبکه گسترده ای از آبراه های مناسب کشتیرانی، بخش دریایی قابل توجهی دارد؛ به طوری که 95 درصد از حجم تجارت این کشور و 65 درصد ارزش تجارت آن از طریق حمل و نقل دریایی انجام می شود. با توجه به خط ساحلی گسترده کشور هند، این شور، از ظرفیت زیادی برای تبدیل شدن به یک اقتصاد دریایی تمام و کمال برخوردار است.

ضرورت و اهداف پژوهش

اقتصاد کشور هند یکی از سریع ترین اقتصادهای در حال رشد جهان امروز است؛ اما در طی چند سال اخیر رشد آن با کندی مواجه شده است. اکنون این کشور به دنبال راه حل های جدیدی است تا چالش های پیش رو را برطرف کرده و به رشد اقتصاد خود طراوتی تازه بخشد. خطوط ساحلی کشور هند یکی از وسیع ترین خطوط ساحلی جهان بوده و به همین دلیل ظرفیت زیادی برای توسعه دریایی این کشور در دسترس است که مقدمات رشد اقتصاد دریایی هند و به طبع آن رشد کلی اقتصاد این کشور را فراهم می کند. با توجه به موارد فوق، پیشرفت دریایی تضمین کننده فرصتی طلایی برای رشد اقتصاد هند، تامین امنیت غذایی، توسعه پایدار کشور و ایجاد اشتغال پایدار است. بررسی وضعیت و عملکرد این کشور می تواند رهنمودهایی را برای سیاستگذاران ایرانی داشته باشد. از این رو در این پژوهش به بررسی طرح چشم انداز دریایی هند در افق 2030 و زمینه های توسعه اقتصاد دریایی این کشور پرداخته شده است.

چشم انداز دریایی هند در افق 2030

دولت هند با هدف ارائه نقشه راه دقیق در چشم انداز 2030 برنامه های دریایی پیشروی خود را ارائه کرده است. در گزارش چشم انداز دریایی هند، چندین موضوع کلیدی ترسیم شده که برای هند به منظور حفظ جایگاهش در صفحه اول دریانوردی جهانی ضروری است. در ادامه به برخی از این موضوعات اشاره شده است:

• گسترش زیرساخت بندری: با توجه به تحول بازار جهانی کشتیرانی و پیش بینی های ترافیکی 10 ساله در بین کالاها و خوشه های منطقه ای، هند برای افزایش سهم بازارش، باید زیرساخت های بندری خود را ارتقا دهد.
• افزایش کارایی لجستیکی و ایجاد هزینه های رقابتی در بنادر: هزینه کلی لجستیک در هند بالاتر از معیارهای جهانی است که عامل اصلی آن فاصله های داخلی بیشتر و هزینه های واحد بالاتر است. از این رو برنامه چشم انداز هند بیش از 200 پروژه اتصال بندری را برای بهبود دسترسی به بنادر از طریق جاده، راه آهن، ساحل و مسیرهای داخلی ترسیم کرده است.
• افزایش کارایی لجستیک از طریق فناوری و نوآوری: دولت هند، برای حفظ برتری در رقابت جهانی، دولت هند باید در محوطه بنادر، از ماشینی کردن و پذیرش فناوری برای افزایش بهره وری و ایجاد خدمات جانبی و در نتیجه تسریع فرآیند تخلیه و بارگیری استفاده کند.
• تقویت خط مشی و چارچوب نهادی برای حمایت از همه ذینفعان: مولفه های کلیدی جهت بهبود ساختار حکمرانی در بخش دریایی و بنادر هند، اصلاحات در قوه مقننه، ترویج خصوصی سازی، حمایت مالی و انعطاف پذیری مالی شناسایی شده است تا رشد پایدار کلی در بخش بنادر هند را امکان پذیر سازد.
• افزایش سهم جهانی در ساخت، تعمیر و بازیافت کشتی: در چشم انداز دریایی هند، ایجاد تقاضای داخلی برای ساخت کشتی، توسعه سکوهای مشترک برای اکوسیستم طراحی جانبی و دریایی، ایجاد خوشه های تعمیر کشتی و تشویق به بازیافت و اوراق کشتی به عنوان مولفه های کلیدی برای افزایش سهم بازار کشور هند عنوان شده است.

زمینه های توسعه اقتصاد دریا

در چشم انداز دولت هند تا سال 2030، از اقتصاد دریا به عنوان یکی از ده بُعد اصلی رشد اقتصادی نام برده شده است. در سال های اخیر، مجموعه ای از ابتکارات برای توسعه پایدار در حوزه دریایی ارائه شده است. این ابتکارات، شتاب دهنده ای برای تقویت رشد منافع دریایی هند و اقتصاد آبی هستند. براین اساس حوزه های اولویت دار اقتصاد دریا در هند مشخص شده است.

شیلات و آبزی پروری

در کشور هند شیلات و آبزی پروری، یکی از صنایع دارای رشد سریع و پایدار در هند محسوب می شود. صنعت ماهی گیری این کشور از سال 2014 تا 2015 میانگین رشد سالانه %87/10 و در سال 2021 تا 2022 رکورد تولید ماهی 2/16 میلیون تنی را تجربه کرده است. با توجه به سبک زندگی مردم این کشور، تقاضای محلی زیادی برای خوراک دریایی وجود دارد که منجر به رقابتی شدن بازار داخلی آن می شود. البته صنعت ماهیگیری هند با مشکلاتی نیز مواجه است که از عمده ترین آن ها می توان پراکندگی بسیار زیاد این صنعت در کشور و کوچک بودن صیادان و صید آن ها اشاره کرد. همچنین عدم دسترسی به اعتبارات کافی و استفاده محدود از فناوری های مدرن، آن ها را از رقابت با بازیگران برجسته بازار بازداشته است.

حمل و نقل دریایی و بنادر

صنعت حمل و نقل و بنادر، برای رشد هر اقتصاد مدرنی حیاتی هستند؛ زیرا شریان های اصلی واردات و صادرات به آن ها وابسته است. در اقتصاد دریای کشور هند، می توان از کشتیرانی آن به عنوان مستعدترین صنعت برای رشد نام برد؛ زیرا در حال حاضر این صنعت از کمترین میزان رشد در هند برخوردار است. در این کشور، کشتیرانی عمدتا تحت سلطه بازیگران خارجی است و عوامل داخلی توان رقابت ندارند. دسترسی محدود به اعتبار هزینه های عملیاتی بالا و زیرساخت های ضعیف، رشد بازیگران داخلی در بازار را محدود کرده است.

انرژی های تجدید پذیر و استخراج معادن

هند به طور جدی به سمت انرژی سبز حرکت کرده و اقتصاد دریا به خوبی می تواند این حرکت را تداوم بخشد. به گزارش «وزارت انرژی های نو و تجدیدپذیر هند»، 12 هزار مگاوات انرژی جزر و مد و 40 هزار مگاوات انرژی موج به صورت بالقوه از بنادر این کشور قابل استحصال است. این کشور از افق های روشنی برای توسعه معادن خارج از سواحل خود برخوردار است. از این رو طرحی برای استخراج فلزات در اقیانوس هند، از جمله مس، نیکل، کبالت و منگز را ارائه شده است که ارزش افزوده آن 110 میلیارد دلار تخمین زده می شود.

گردشگری دریایی

گردشگری دریایی یکی از جذاب ترین و پردرآمدترین صنایع در اقتصاد دریا است. هند با استفاده از ظرفیت های بالقوه خود، مظیر برخورداری از 7517 کیلومتر خط ساحلی، می تواند جز برترین ها در این صنعت باشد. کشور هند با تامین نیازهای زیرساختی سواحل برای پذیرایی از گردشگران علاقه مند به غواصی، قایق سواری، شنا، پاراگلایدر و سایر ورزش های آبی، می تواند ارزش افزوده قابل توجهی را ایجاد کند.

دکترین دریایی هند

اقیانوس هند از موقعیت استراتژیک و حیاتی در منطقه برخوردار بوده و به مرکز سیاست جهانی تبدیل شده است. منطقه اقیانوس هند دارای چندین خلیج مهم، تنگه و دریاست که بیشتر آنها در قسمت شمالی اقیانوس قرار دارند. اقیانوس هند بخشی از منطقه امنیتی مهم چین نیز محسوب می شود؛ به همین دلیل در حال حاضر، نیروی نظامی پیشرفته چین در این منطقه حضور مستمر و عملیاتی دارد. هدف چین از این تمرکز استراتژیک در اقیانوس هند، حفظ مسیرهای تجاری این کشور است؛ به ویژه مسیرهایی که نفت و گاز را حمل می کنند.

از طرف دیگر، منطقه اقیانوس هند در راس اولویت های سیاسی هند قرار دارد. چشم انداز این کشور برای اقیانوس هند، ریشه عمیقی در همکاری های قبلی منطقه ای داشته و امکان استفاده همه کشورهای ذینفع از قابلیت های آن را در نظر دارد. هند در تلاش است تا منافع امنیت ملی خود را در اقیانوس هند حفظ کند. در مواجهه با شرایط فعلی حاکم بر اقیانوس هند، این کشور دکترین دریایی خود را توسعه داده و از سال 2008 میلادی با اعزام نیروی دریایی خود به منطقه اقیانوس هند پاسخی به حضور نیروی دریایی چین در این منطقه داده است.

جمع بندی

بخش دریایی هر کشور نقش مهمی در تجارت و رشد کلی آن ایفا می کند. خطوط ساحلی کشور هند یکی از وسیع ترین خطوط ساحلی جهان بوده و به همین دلیل ظرفیت زیادی برای توسعه دریایی این کشور در دسترس است که مقدمات رشد اقتصاد دریایی هند و به طبع آن رشد کلی اقتصاد این کشور را فراهم می کند. در چشم انداز دولت هند تا سال 2030، از اقتصاد دریا به عنوان یکی از ده بُعد اصلی رشد اقتصادی نام برده شده است. شیلات و آبزی پروری، حمل و نقل دریایی و بنادر، انرژی های تجدید پذیر و استخراج معادن و گردشگری دریایی اولویت های اصلی این کشور در توسعه اقتصاد دریایی است. همچنین هند در راستای توسعه دکترین دریایی خود و پاسخ به حضور نظامی چین در اقیانوس هند، نیروی دریایی خود را به این منطقه اعزام کرده است.

این مطالعه در اندیشکده پیشرفت دریایی توسط محمدرضا خاکباز در سال 1402 انجام شده است.