نظام جامع شناسایی، حمایت و حفظ نخبگان

در دنیای امروز، نخبگان و متخصصان، ستون های اصلی توسعه علمی، اقتصادی و اجتماعی کشورها محسوب می شوند. این سرمایه های انسانی با بهره گیری از دانش و توانمندی های خود، مسیر پیشرفت را هموار می سازند و نقش مهمی در نوآوری و ارتقای کیفیت زندگی ایفا می کنند. با این حال، بسیاری از کشورها با مشکل مهاجرت نخبگان مواجه اند که موجب از دست رفتن سرمایه های ارزشمند انسانی می شود. عوامل مختلفی همچون شرایط اقتصادی، فرصت های شغلی، رفاه اجتماعی و آزادی های فردی بر این روند تاثیرگذارند. ایجاد فضای مناسب و فراهم کردن امکانات لازم برای نخبگان، کلید اصلی حفظ و حمایت از این سرمایه های ارزشمند است.

ضرورت و اهداف پژوهش

سرمایه انسانی متخصص مهم ترین عامل پیشرفت، توسعه و امنیت جامعه است. بنیاد ملی نخبگان با هدف جلوگیری از مهاجرت نخبگان و بهره برداری از توانایی های آنان، فعالیت می کند. مهاجرت نخبگان از ایران، به ویژه دانشجویان و پزشکان، روندی صعودی دارد و سالانه میلیاردها دلار سرمایه انسانی و مالی از کشور خارج می شود. بیکاری، درآمد ناکافی، نبود امنیت شغلی، کمبود امکانات علمی و پژوهشی، محدودیت آزادی های فردی و نبود فرصت های شغلی مناسب برخی از عوامل مهاجرت هستند. پژوهش ها نشان می دهد نخبگان در صورت تعیین شدن شرایط نهادی مطلوب، تمایل به ماندن و فعالیت موثر دارند، اما سیاست ها و نهادهای کنونی نتوانسته اند مهاجرت را مهار کنند. بازگرداندن نخبگان به کشور دشوار است و حفظ آنان در داخل کشور از اهمیت بالایی برخوردار است. از همین رو این مطالعه به بررسی آمار مهاجرت، عوامل موثر بر خروج، تعریف و طبقه بندی نخبگان و راهکارهای حمایت و انگیزش آنان برای نگهداری نخبگان می پردازد.

روش شناسی پژوهش

روش تحقیق این پژوهش از نوع چندروشی و اکتشافی با رویکرد کیفی است که بر پایه مرور ساختارمند و تحلیل محتوای قراردادی شکل گرفته است. ابتدا آمارهای مرتبط با خروج و کارآمدی نخبگان از پایگاه های علمی فارسی و انگلیسی و منابع آماری معتبر جمع آوری و مرور شد. سپس عوامل موثر بر مهاجرت نخبگان و سیاست های مقابله با آن بررسی شد. در بخش کیفی، مواد گردآوری شده از مستندات، مطالعات علمی، کارگروه های تخصصی و مصاحبه نیمه ساختارمند با نخبگان دانشگاهی تحلیل شد. در نهایت، مولفه های اصلی شناسایی، طبقه بندی و حمایت از نخبگان استخراج و ارائه شد.

گزینه های سیاستی/ راهبردی پیشین و فعلی در مسائل مشابه

سیاست های پیشین و کنونی در زمینه مهاجرت نخبگان بیشتر کلی، نظری و فاقد عملیاتی شدن دقیق بوده اند. هرچند مسئولان عالی رتبه پیگیر موضوع مهاجرت نخبگان بوده و سامانه های آماری و اسناد ملی ایجاد شده اند؛ اما نبود هماهنگی میان دستگاه ها، ضعف نهادهای تخصصی و محدودیت های نظام استخدامی و پرداخت حقوق مناسب مانع اثرگذاری مطلوب شده است.

عوامل فشار داخلی مانند کیفیت ناکافی آموزش، ضعف زیست بوم پژوهشی و نوآوری، مشکلات مدیریت دانشگاه ها و نبود چشم انداز روشن پیشرفت شغلی همراه با عوامل کشش خارجی نظیر کیفیت بهتر نظام آموزشی و پژوهشی و فرصت های شغلی جذاب در خارج کشور، زمینه ساز افزایش مهاجرت نخبگان شده اند. این وضعیت باعث تضعیف سیاست های جمعیتی، افزایش میل به مهاجرت و تبدیل فرصت های مهاجرت به تهدیدات امنیتی، اقتصادی و اجتماعی شده است.

تحلیل های مختلف تاکید دارند که صرف پرداختن به عوامل مهاجرت یا تئوری پردازی کافی نیست و به برنامه های دقیق، عملی و زمان بندی شده برای شناسایی، حمایت، جذب و نگهداشت نخبگان نیاز است. اجرای این برنامه ها باید با هماهنگی دستگاه های مرتبط و استفاده از ظرفیت های علمی، مالی و فرهنگی جامعه ایرانیان خارج از کشور صورت گیرد تا مهاجرت کنترل و توسعه کشور تسریع شود.

طرح سیاستی حمایت از نخبگان و نحوه شناسایی و امتیازدهی نخبگی

نخبگان بر اساس هفت مولفه اصلی شامل دانشگاه و مقطع تحصیلی، معدل، تالیف و ترجمه کتاب، طرح های تحقیقاتی، مقالات علمی، المپیادها، اختراعات و فعالیت های علمی و فرهنگی دانشگاهی شناسایی و رتبه بندی می شوند. امتیاز نهایی از ۰ تا ۱۱۰۰ تعیین شده و حدنصاب برای کسب رتبه نخبه ۳۰۰ امتیاز است. رتبه ها شامل رتبه ج (300-500)، رتبه ب (501-750)، رتبه الف (751-1000) و رتبه مثبت الف (+A) برای بالای 1000 امتیاز هستند. این رتبه بندی باعث تمایز نخبگان، تخصیص مسئولیت ها و امکانات و ایجاد انگیزه برای رقابت می شود.

مولفه های بسته سیاستی در دو بخش بسترسازی برای جذب نخبگان و نحوه محاسبه نخبگی تدوین شده است:

الف) بسترسازی جذب و ماندگاری نخبگان

به منظور بسترسازی جذب و ماندگاری نخبگان سیاست های زیر ارائه شده است:

• سیاست های فرهنگی و آموزشی: این سیاست ها عبارتند از:
  • افزودن واحد «مطالعات هویتی و ملی» به مدارس و دانشگاه ها؛
  • برگزاری مسابقات ملی حل مسائل (مثلا: آب، محیط زیست)؛
  • راه اندازی میزهای گفتمان نخبگان-جوانان و برگزاری سالانه اجلاس ملی نخبگان؛
  • تولید محتوای رسانه ای درباره نخبگان داخلی/بین المللی ایرانی تبار؛
• سیاست های سیاسی و حکمرانی: این سیاست ها عبارتند از:
  • اختصاص سهمیه مدیریتی به نخبگان؛
  • تشکیل شورای مشورتی نخبگان در مجلس و شفاف سازی قوانین مرتبط؛
  • برگزاری دوره های آموزش بصیرت سیاسی برای آشنایی نخبگان با چالش ها.
• سیاست های علمی، پژوهشی و اقتصادی: این سیاست ها عبارتند از:
  • قانون حمایت از نخبگان شامل: معافیت مالیاتی شرکت های آن ها، حقوق پایه تضمین شده، تامین مسکن ارزان و ایجاد سامانه هوشمند فرصت های شغلی و پژوهشی؛
  • اختصاص ۳۰٪ بودجه وزارت علوم به پروژه های کلان ملی با مدیریت نخبگان؛
  • تاسیس صندوق ضامن پژوهش های نوآورانه.
• سیاست های اداری و بوروکراسی: این سیاست ها عبارتند از:
  • تشکیل کارگروه حذف قوانین دست و پاگیر و ساده سازی فرایندها.
• سیاست های بین المللی و بازگشت نخبگان: این سیاست ها عبارتند از:
  • مشوق های مالی و پژوهشی برای بازگشت نخبگان ایرانی خارج، ایجاد شبکه همکاری و اعطای تابعیت دوگانه.
• اجرا و نظارت: در این راستا لازم است:
  • تشکیل ستاد عالی نخبگان زیر نظر رئیس جمهور، تعریف شاخص های کمی (مانند کاهش مهاجرت)، انتشار گزارش عملکرد.

ب) نحوه محاسبه «نخبگی» دانشگاهی

نحوه محاسبه «نخبگی» دانشگاهی عبارت است از:

• امتیازدهی بر اساس دانشگاه و معدل:
  • امتیاز برای هر مقطع و رتبه دانشگاه (دانشگاه های مهم تا ۴۰ امتیاز برای هر مقطع؛ غیرانتقاعی و کاربردی بین ۵-۲۵ امتیاز).
  • معدل کارشناسی: تا ۵۰ امتیاز (۱۹-۲۰)؛ کارشناسی ارشد: تا ۴۰ امتیاز؛ دکترا: تا ۶۰ امتیاز.
• امتیازدهی به فعالیت های علمی-پژوهشی:
  • تالیف/ترجمه کتاب تا ۳۰ امتیاز، مقالات با سطوح مختلف مجلات (تا ۳۵ امتیاز برای مقالات Q1 و IF بالا)؛
  • نویسنده اول یا مسئول در مقاله ۱۰-۲۰ درصد امتیاز بیشتر؛
  • امتیاز ویژه برای فعالیت هایی با اثرگذاری ملی یا نظریه پردازی؛
  • طرح های علمی بین المللی/داخلی، المپیادها (رتبه اول بین المللی ۵۰، داخلی ۲۰)، اختراع و نوآوری (تا ۵۰).
• فعالیت و داوری های علمی-فرهنگی:
  • هر مسئولیت ۵ امتیاز. شرط: هر نفر سالانه یکبار می تواند مجموع امتیاز را ارائه دهد؛
  • افراد دارای رتبه ۱ المپیاد بین المللی یا اختراع ممتاز حتی اگر زیر حدنصاب باشند نخبه به حساب می آیند.
• جمع بندی امتیازات: به صورت:
  • تفکیک نخبگان به چهار سطح (+A، A، B، C) بر اساس مجموع (حدود ۳۰۰ امتیاز).

ج) حمایت ها و تسهیلات ویژه برای نخبگان

این حمایت ها عبارتند از:

• دسترسی رایگان یا ارزان به مجموعه های ورزشی-تفریحی، رفت و آمد شهری، امکان دریافت بن خرید و وام کمک هزینه (برای خرید خودرو، خانه یا راه اندازی شرکت) با سود ۴٪؛
• نخبگان سطوح بالا از بیمه کامل برخوردار می شوند و در استخدام ها و طرح های ملی پژوهشی اولویت دارند.
• دریافت وام مشروط به ماندگاری؛ ضمانتنامه برای خروج موقت یا بازگشت و مجازات برای خروج کامل از کشور قبل از تسویه.
• طرح شامل افراد غیر هیئت علمی یا فاقد مناصب بالای دولتی است.

به طور کلی هدف این طرح ایجاد مجموعه سیاست ها و مشوق های اجرایی است تا ضمن کاهش مهاجرت نخبگان، حضور، ماندگاری و مشارکت آنان را در توسعه کشور افزایش دهد و به بهبود وضعیت علمی، پژوهشی، اقتصادی و اجتماعی کشور بینجامد.

جمع بندی

سرمایه انسانی نخبه مهم ترین عامل توسعه و امنیت کشور است اما مهاجرت نخبگان به ویژه دانشجویان و پزشکان روند صعودی دارد و پیامدهای اقتصادی و علمی قابل توجهی دارد. عوامل مهاجرت شامل بیکاری، درآمد ناکافی، کمبود امنیت شغلی و امکانات پژوهشی است؛ در حالی که شرایط اقتصادی بهتر، امکانات رفاهی و احترام به حقوق فردی موجب ماندگاری می شود. پژوهش حاضر با روش کیفی و مرور ساختارمند منابع، عوامل مهاجرت و سیاست های حمایتی را بررسی کرده و مولفه های شناسایی و حمایت از نخبگان را تدوین نمود. برنامه سیاستی شامل اصلاح آموزش، سهمیه مدیریتی، حمایت مالی، تسهیل پژوهش، حمایت بین المللی و ایجاد سازوکارهای سیاسی است. نظام امتیازدهی جامع نخبگی با شاخص های علمی و پژوهشی طراحی شده و تسهیلات ویژه رفاهی، وام و بیمه برای نخبگان در نظر گرفته شده است. هدف نهایی، کاهش مهاجرت، افزایش ماندگاری و بهره برداری از ظرفیت نخبگان برای توسعه پایدار کشور است.

این مطالعه در پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی توسط سید علی شریفی فرد در سال 1404 انجام شده است.