مدیران سیاسی و کیفیت حکمرانی

مدیریت سیاسی از ارکان حیاتی توسعه پایدار و حکمرانی موثر است که نیازمند مدیرانی توانمند با شایستگی های ویژه است. تعیین شاخص های دقیق و کاربردی برای سنجش شایستگی این مدیران، نقش مهمی در ارتقای کیفیت تصمیم گیری ها و عملکرد نظام سیاسی دارد. طراحی مدلی جامع و بومی که با شرایط فرهنگی و سیاسی کشور همخوانی داشته باشد، می تواند بستری مناسب برای بهبود فرایندهای مدیریتی فراهم آورد. اهمیت این موضوع در نظام های پیچیده سیاسی، از جمله جمهوری اسلامی ایران، موجب شده است که توجه ویژه ای به توسعه ابزارهای ارزیابی شایستگی مدیران معطوف شود تا به ارتقای حکمرانی و مدیریت کارآمد کمک کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

شایستگی در منابع انسانی، به ویژه مدیران سیاسی، نقشی کلیدی در بهبود کارایی و اثربخشی نظام اداری ایفا می کند. ایران با نظام سیاسی پیچیده خود نیازمند مدل جامعی برای ارزیابی شایستگی مدیران سیاسی است. نظریات جهانی، شایستگی را عاملی مهم تر از هوش برای موفقیت شغلی معرفی کرده اند، اما در ایران فقدان شاخص های دقیق و معتبر، ارزیابی عملکرد این مدیران را دچار مشکل کرده است. این پژوهش با ترکیب مبانی مدیریت، سیاست و حکمرانی اسلامی به دنبال شناسایی، تحلیل و دسته بندی شاخص های متناسب با شرایط ایران است تا چارچوبی عملیاتی و معتبر برای سنجش شایستگی مدیران سیاسی فراهم آورد. طراحی چنین مدلی می تواند به بهبود نظام ارزیابی، افزایش شفافیت و ارتقای کیفیت حکمرانی سیاسی کمک کند. اهمیت این موضوع در ایران به دلیل ساختار پیچیده سیاسی و نقش ویژه مدیران سیاسی، بیش از پیش برجسته است و تدوین شاخص های اختصاصی و بومی، گامی اساسی در جهت ارتقای عملکرد آن ها محسوب می شود.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش، با بهره گیری از روش ترکیبی کیفی و کمی، شاخص های شایستگی مدیران سیاسی شناسایی، طبقه بندی و اعتبارسنجی شدند. ابتدا با مطالعه ادبیات و مصاحبه با خبرگان، شاخص های مهم استخراج و موارد تکراری حذف شد. سپس هفت شاخص اصلی شامل الزامات فردی، دانش و توان مدیریت عمومی، مهارت تخصصی، الزامات اختصاصی، دانش سیاسی-تشکیلاتی، مهارت های ارتباطی و شبکه های بین المللی تعیین و به سه دسته شاخص های عمومی، مدیریت حرفه ای و مدیریت سیاسی تقسیم شدند. در نهایت، پرسشنامه ای با مقیاس لیکرت طراحی و توسط خبرگان منتخب با نمونه گیری هدفمند و گلوله برفی ارزیابی شد.

شاخص ها و مولفه شایستگی مدیریت سیاسی در ادبیات

شایستگی های مدیران سیاسی شامل چند مولفه کلیدی است:

• سلامت مالی: رعایت چارچوب های مالی و جلوگیری از فساد مالی برای حفظ اعتماد عمومی و تضمین عدالت اجتماعی ضروری است. شفافیت مالی و اجتناب از وابستگی مالی به گروه های خاص اهمیت دارد؛
• الزامات اخلاقی: رعایت اصول و قوانین اخلاقی در تمام فعالیت های سیاسی، رفتار و تصمیم گیری مدیران اهمیت بالایی دارد؛
• الزامات امنیتی: پایبندی به قواعد امنیت ملی و حفاظت از اطلاعات از دیگر ضرورت هاست؛
• هوش و استعداد: هوش و توانایی درک مسائل پیچیده، تفکر استراتژیک، یادگیری و مهارت های رهبری و تصمیم گیری برای مدیریت موفق سیاسی حیاتی است؛
• تجربه و فهم بین المللی: توانایی برقراری ارتباط بین المللی و داشتن دانش زبان و فرهنگ های مختلف باعث بهبود عملکرد در سطح جهانی می شود؛
• قابلیت های ارتباطی و رسانه ای: مهارت در برقراری ارتباط موثر با مردم، همکاران و رقیبان، مدیریت حضور رسانه ای و انتقال پیام ها ضروری است؛
• سبک زندگی: سبک زندگی مدیران باید با نقش عمومی و تاثیراتشان هماهنگ باشد و در برخی کشورها تحت نظارت نهادهای حزبی قرار دارد؛
• قابلیت های سیاسی-تشکیلاتی: دانش عمیق سیاسی و مهارت های تشکیلاتی مانند مذاکره و شبکه سازی سیاسی برای همگامی با روندهای سیاسی و تصمیم گیری بهتر لازم است؛
• توانمندی های مدیریتی: دانش و مهارت های مدیریت در بخش عمومی به اداره موثر سازمان ها کمک می کند؛
• دانش، تجربه و مهارت تخصصی: آشنایی با حوزه های تخصصی مرتبط با وظایف سیاسی اهمیت دارد، هرچند برخی معتقدند دانش تخصصی نباید مانع کار کارشناسی و همکاری با تکنوکرات ها شود و نقش تیم مشاوران برجسته می شود.

منابع زمینه مند شایستگی حکمران سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران

در اسلام، سیاست و اخلاق جدانشدنی اند و آموزه های امام علی (ع) نیز بر پیوند این دو تاکید دارد. در جمهوری اسلامی ایران که مبتنی بر ارزش های اسلامی است، حکمرانان سیاسی باید شاخص هایی فراتر از معیارهای معمول داشته باشند که از منابع دینی همچون قرآن، نهج البلاغه و سخنان رهبران انقلاب استخراج شده اند.

• از منظر قرآن، شایستگان نظام اسلامی افرادی صالح، با ایمان قوی، عدالت طلب، صبور، شجاع، متخصص و امین اند که به مردم اعتماد دارند و نسبت به دشمن و فساد حساس اند؛
• بر اساس نهج البلاغه، ویژگی های مدیران سیاسی شامل تقوای الهی، تخلق به اخلاق قرآنی، امانت داری، اراده قوی، عدالت گستری، خدمتگزاری به مردم، دوری از تملق و فساد، تواضع، تدبیر سیاسی و پاسخگویی است. همچنین شاخص های تخصصی، ارزشی و مکتبی نیز برای مدیریت در نظام اسلامی مطرح شده است؛
• از نظر اندیشمندان انقلاب اسلامی، سیاستمدار تراز انقلاب باید ویژگی هایی چون عدالت طلبی، ساده زیستی، تلاش مخلصانه، ایستادگی در برابر دشمن، شناخت تاریخی، پایبندی به ارزش های اسلامی و مردم محوری داشته باشد.

شاخص های شایستگی حکمران سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران (PECI)

در این مطالعه، «شاخص های شایستگی حکمران سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران» (PECI) در قالب سه دسته کلی، هفت شاخص اصلی و ۶۵ مولفه طراحی شده اند.

• الزامات فردی: شامل ویژگی های شخصیتی و اخلاقی مانند سلامت جسمی و روانی، هوش، صداقت، مسئولیت پذیری، تفکر انتقادی، جسارت، اعتماد به نفس، پیش بینی و نقدپذیری است که بنیاد شایستگی مدیریتی را تشکیل می دهد؛
• دانش و توان مدیریت عمومی: دانش نظری و عملی مدیریتی نظیر تحصیلات مرتبط، فهم اقتصاد کلان، برنامه ریزی، رهبری، مدیریت منابع انسانی و مالی، تفکر استراتژیک، اخلاق حرفه ای و توانایی مدیریت ریسک و بحران؛
• مهارت و تسلط تخصصی: دانش و تجربه تخصصی در حوزه مسئولیت شامل مدیریت پروژه، قوانین و مقررات فنی، ارتباط با مشاوران سیاسی و آگاهی از تحولات فناوری و سیاسی حوزه تخصصی؛
• الزامات اختصاصی ارزشی، حقوقی، مالی و امنیتی: پایبندی به ارزش های دینی، فرهنگی و اخلاقی، احترام به قانون و حقوق، شفافیت مالی، عدم سوء پیشینه امنیتی و مالی، استقلال در تصمیم گیری و جلوگیری از تعارض منافع؛
• دانش و مهارت های سیاسی-تشکیلاتی: شناخت نظری و عملی سیاست ورزی، تعلق به جریان ها و احزاب، تحلیل و مذاکره سیاسی، توانایی لابی گری، شبکه سازی، تعهد به خدمت عمومی و مدیریت تعارضات سیاسی؛
• مهارت های ارتباطی-رسانه ای: توانایی برقراری ارتباط موثر، اقناع مخاطبان، استفاده از رسانه ها و فناوری های نوین ارتباطی، مدیریت شبکه های اجتماعی و تعامل با خبرنگاران و اینفلوئنسرها؛
• شبکه و ارتباطات بین المللی: آگاهی و تجربه در عرصه بین المللی، تسلط به زبان های خارجی، رصد تحولات جهانی، درک چالش ها و پویایی های روابط بین المللی و ایفای نقش موثر در سطح بین المللی.

این مدل جامع با تاکید بر شرایط و فرهنگ نظام جمهوری اسلامی ایران چارچوبی کامل برای تعریف، سنجش و توسعه شایستگی های مدیران سیاسی ارائه می دهد.

مسیر اصلاح: شایستگی مدیران سیاسی و کیفیت مطلوب حکمرانی

با توجه به مطالب بیان شده مسیر اصلاح به منظور شایستگی مدیران سیاسی و کیفیت مطلوب حکمرانی عبارت است از:

• نهادینه سازی مدل شایستگی: تصویب رسمی و به کارگیری مدل در ارزیابی و انتصاب مدیران سیاسی در تمام سطوح اجرایی کشور با هدف ایجاد نظام شاخص محور و رتبه بندی دولت های آینده؛
• تاسیس آکادمی های ملی حکمرانی سیاسی: ایجاد نهاد آموزشی و پژوهشی برای برگزاری دوره های تخصصی، کارگاه ها و پژوهش های کاربردی به منظور تربیت و آماده سازی مدیران سیاسی از تمام جریان های سیاسی؛
• طراحی نظام جامع ارزیابی شایستگی: استفاده از ابزارها و روش های علمی مانند آزمون های روان شناختی، مصاحبه ساختاریافته و بررسی سوابق برای سنجش دقیق ابعاد شایستگی؛
• ایجاد بانک استعدادهای سیاسی: راه اندازی پایگاه داده جامع برای شناسایی، ارزیابی و دسته بندی افراد شایسته جهت انتصابات سیاسی به منظور جلوگیری از قوم گرایی و روابط خویشاوندی؛
• تشویق احزاب به اصلاح فرآیندهای درونی: ترغیب احزاب به استفاده از مدل شایستگی در جذب، ارتقا و معرفی کاندیداهای سیاسی با ارائه مشوق های قانونی.

اجرای این مسیرها نه تنها به بهبود حکمرانی در ایران کمک می کند، بلکه موجب ترویج فرهنگ شایسته سالاری، افزایش اعتماد عمومی، بهبود کارآمدی نهادها و تقویت سرمایه اجتماعی و مشروعیت نظام سیاسی خواهد شد.

جمع بندی

این پژوهش بر ضرورت تدوین مدل جامع شایستگی مدیران سیاسی در نظام جمهوری اسلامی ایران تاکید دارد. با توجه به پیچیدگی های ساختار سیاسی کشور و کمبود ابزارهای معتبر ارزیابی، مدل PECI با هفت شاخص اصلی و ۶۵ مولفه طراحی شده که متناسب با فرهنگ، ارزش ها و شرایط خاص ایران است. شاخص ها شامل الزامات فردی، دانش مدیریتی، مهارت های تخصصی، الزامات اخلاقی و امنیتی، دانش سیاسی-تشکیلاتی، مهارت های ارتباطی و شبکه های بین المللی هستند. برای عملیاتی شدن مدل، مسیر اصلاحی شامل نهادینه سازی رسمی، تاسیس آکادمی های حکمرانی، طراحی نظام ارزیابی علمی، ایجاد بانک استعدادهای سیاسی و تشویق احزاب به اصلاح فرآیندهای درونی پیشنهاد شده است. اجرای این رویکرد می تواند به بهبود کیفیت حکمرانی، ارتقای کارآمدی مدیریتی و افزایش اعتماد عمومی در ایران کمک کند و فرهنگ شایسته سالاری را در عرصه سیاسی تقویت نماید.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی شریف با همکاری حدیثه ربیعی، عاطفه مرادی اسلامی و حسن اعمایی در سال 1404 انجام شده است.