بررسی حوادث ناشی از کار و حقوق اجتماعی کارگران معدن

بر اساس گزارش سازمان بین المللی کار در سال ۲۰۲۳، به طور تقریبی ۲.۹۳ میلیون نفر در جهان به دلیل حوادث شغلی جان خود را از دست می دهند و ۳۹۵ میلیون نفر نیز دچار حوادث غیرکشنده می شوند. در ایران، حوادث ناشی از کار به عنوان دومین عامل مرگ و میر پس از تصادفات جاده ای شناخته می شوند. بخش معدن نیز به عنوان یکی از خطرناک ترین مشاغل شناخته می شود و در نیمه اول سال ۱۴۰۳، افزایش قابل توجهی در تعداد حوادث و جان باختگان معادن نسبت به سال های گذشته مشاهده شده است. این مسئله نیاز به بازنگری در سیاست های ایمنی و حقوق تامین اجتماعی کارگران را به شدت گوشزد می کند و ضرورت توجه ویژه به سلامت کارگران را مشخص می سازد.

ضرورت و اهداف پژوهش

کار در محیط های شغلی همواره با خطر حوادث، آسیب ها و بیماری ها همراه است که ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی سلامت کارگران را تحت تاثیر قرار می دهد. بخش معدن اگرچه تنها یک درصد نیروی کار جهان را تشکیل می دهد، اما حدود ۸ درصد حوادث مرگبار در آنجا رخ می دهد. برخورد با اجسام خطرناک، انفجار، فروریختن و مشکلات تجهیزات عوامل اصلی حوادث معدن هستند. عدم رعایت ایمنی کار علاوه بر صدمات جسمی، تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده ای برای کارگران، خانواده ها، کارفرمایان و دولت ها دارد. به همین دلیل، در این گزارش تلاش شده است تا با بررسی آمار و اطلاعات حوادث ناشی از کار، به مبانی حقوق اجتماعی کارگران در حوادث ناشی از کار در سه حوزه پیشگیری، توانبخشی و جبران خسارت پرداخته شود. همچنین با شرح کوتاهی از حادثه معدن زغال سنگ معدنجوی طبس، به مهم ترین عوامل ایجاد آن و همچنین راهکارهایی برای پیشگیری از رخداد حوادث مشابه، اشاره شده است.

بررسی آمار و اطلاعات حوادث ناشی از کار

در این بخش به بررسی آمار و اطلاعات حوادث ناشی از کار و وضعیت بازرسی و نظارت بر معادن کشور پرداخته می شود:

بررسی آمار و اطلاعات حوادث ناشی از کار با تمرکز بر معادن

بر اساس آمار سازمان تامین اجتماعی، تعداد حادثه دیدگان شغلی از 45904 نفر در سال ۱۴۰۰ به 38734 نفر در سال ۱۴۰۱ کاهش ۱۵ درصدی داشته است. در سال ۱۴۰1، از میان ۳۸,۷۳۴ حادثه دیده، ۴۵۵ نفر فوت کردند و 1106 نیز نوعی از کارافتادگی یا نقض عضو داشتند. در معادن کشور در سال ۱۴۰۰، ۱۴۰۶ حادثه رخ داد که ۱,۴۴۶ نفر آسیب دیدند؛ بیشترین حوادث مربوط به معادن سنگ آهن (390) و زغال سنگ (۳۶۸) بود. این معادت روی هم رفته 55% از افراد حادثه دیده را نیز به خود اختصاص داده اند.

وضعیت بازرسی و نظارت بر معادن کشور

در سال های ۱۴۰۰ و ۱۴۰۱، حدود ۱۰,۹۰۵ کارگاه استخراج معدن مشمول قانون کار با متوسط ۱.۸ بازرسی سالانه مواجه شدند که توسط ۸۵۲ بازرس انجام شده است. مجموعا بیش از ۴۱۶,۹۸۳ مورد بازرسی شامل بازرسی های ادواری و موردی صورت گرفت. بیشترین بازرسی ها به بخش های صنعت، خدمات عمومی و ساخت و ساز اختصاص داشت. در سال ۱۳۹۹، از ۵,۷۸۲ معدن کشور تنها ۱,۴۰۷ معدن دارای واحد بهداشت، ایمنی و محیط زیست (HSE) بودند؛ یعنی ۷۶ درصد معادن و ۳۷ درصد معادن زغال سنگ فاقد چنین واحدهایی بودند که نشان دهنده ضعف قابل توجه در حوزه ایمنی و بهداشت در معادن کشور است.

وظایف وزارت تعاون، کار و رفاه به عنوان یکی از بازیگران عرصه حوادث معدن

یکی از بازیگران مهم درعرصه حوادث معدن، وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی است که از منظر حقوق اجتماعی کارگران و بازرسی حفاظت فنی و بهداشت کار از کارگاه ها تکالیفی را به عهده دارد. ماموریت های اصلی آن در دو بخش سیاست گذاری و نظارت برای پیشگیری از حوادث و بهبود ایمنی و بهداشت کار تعریف شده اند:

سیاست گذاری

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ریاست شورای عالی حفاظت فنی را دارد که مقررات ایمنی کارگران را تصویب و نظارت می کند و مصوبات آن با تایید این وزارتخانه اجرایی می شود. اگرچه مجوزهای معادن توسط وزارت صنعت، معدن و تجارت صادر می شود، اما تایید رعایت مقررات ایمنی و بهداشتی توسط وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ضروری است. همچنین وزارت صمت موظف است پروانه ها و زمان شروع عملیات را به این وزارتخانه اطلاع دهد.

نظارت و بازرسی

وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی نقش برجسته ای در نظارت و بازرسی معادن دارد. طبق قانون کار، این وزارتخانه مسئول تشکیل کمیته حفاظت فنی و بهداشت کار در معادن بالای ۲۵ نفر است که شامل مسئول ایمنی و بهداشت حرفه ای نیز می شود. مسئول ایمنی به عنوان ناظر مستمر معدن حضور دارد، عملیات را کنترل و در صورت بروز خطر تا رفع آن، توقف کار را اعلام می کند. بازرسی ها شامل دو بخش است؛ نظارت بر بهداشت کار توسط وزارت بهداشت و نظارت بر اجرای مقررات کار و حفاظت فنی توسط اداره کل بازرسی وزارت تعاون است. بازرسان این اداره کل اختیار ورود به کارگاه ها در هر ساعت را دارند و مانع تراشی در این زمینه مجازات دارد. به این ترتیب، این وزارتخانه از سیاست گذاری تا نظارت مستمر و بازرسی فنی، ایمنی کارگران و رعایت مقررات را تضمین می کند.

حادثه معدن زغال سنگ طبس و دلایل آن

انفجار معدن زغال سنگ معدنجوی طبس در ۳۱ شهریور ۱۴۰۳ که منجر به فوت ۵۲ کارگر شد، یکی از حوادث سخت و تاثیرگذار اخیر است. پرداختن صرف به راهکارهای مقطعی و عدم بررسی دقیق علت ها، منجر به فراموشی موضوع می شود. تحلیل عوامل حادثه از مهم ترین راهبردهای پیشگیری است. این گزارش به شرح کوتاه حادثه، عوامل و راهکارهای پیشگیری اشاره دارد، اما اطلاعات مرکز پژوهش های مجلس ناقص است و علت یابی دقیق نیازمند بررسی جامع دستگاه های نظارتی است. بدون دسترسی به گزارش های مسئول ایمنی معدن، ارزیابی کامل امکان پذیر نیست. با توجه به بررسی های انجام شده، اهم دلایل شناسایی شده مرتبط با بروز حادثه در معدن زغال سنگ طبس به شرح زیر است:

فقدان سیستم مانیتورینگ و گازسنجی خودکار در معدن معدنجو

بر اساس ماده های ۳۸۴ و ۳۵۷ آیین نامه ایمنی معدن، نصب سیستم مانیتورینگ هوای معدن و گازسنجی خودکار الزامی است. وزارت کار گزارش داده که کارفرما به خاطر روش سنتی استخراج، امکان نصب این سیستم ها را نپذیرفته و وعده مکانیزه کردن معدن را داده است. بازرس های وزارتخانه از سال ۱۴۰۱ تا ۱۹ شهریور ۱۴۰۳ نقص های مهم ایمنی را گزارش نکرده اند و پیش از حادثه نیز به تخلفی اشاره نشده است. مطابق ماده ۱۰۵ قانون کار، بازرس می تواند درخواست تعطیلی معدن کند، اما با وجود خطرات، معدن همچنان فعال بوده که یکی از علل اصلی حادثه اخیر است.

فقدان نظارت بر نقشه های تهویه معدن

بر اساس ماده ۳۶ آیین نامه ایمنی معدن، نقشه های تهویه معادن زیرزمینی باید حداقل هر شش ماه تجدید و به تایید مسئول فنی و ایمنی برسد. گزارش حادثه انفجار معدن نشان می دهد انباشت گاز متان در بلوک C و انتقال گاز مونواکسید کربن توسط فن ها به بلوک B باعث فوت ۵۲ کارگر شده است. اتصال تهویه دو بلوک که دهانه هایشان ۲ کیلومتر فاصله دارند و نقص در اجرای سیستم تهویه، از جمله اشتباهات مهم بوده است. همچنین عدم ارسال نقشه ها به وزارت کار و ناتوانی در اجرای ماده ۸۷ قانون کار و ماده ۳۸۲ آیین نامه ایمنی، در افزایش تلفات موثر بوده است.

عدم انجام عملیات گاززدایی پیش از استخراج معدنجو

طبق ماده های ۳۹۹ و ۳۸۳ آیین نامه ایمنی معادن، در معادن گازدار باید پیش از بهره برداری گاززدایی لایه های گازدار انجام شود و نصب سیستم مانیتورینگ هوای معدن و سنجش خودکار گاز به طور متناوب ضروری است. معدن مذکور که در طبقات گازخیز ۳ و ۴ قرار دارد، این اقدامات را انجام نداده است. بازرس اداره کل در تیر ۱۴۰۲ به نقص ماده ۳۸۳ اشاره کرده، اما اقدام لازم برای توقف کارگاه در وضعیت پرخطر صورت نگرفت که نقصی در رعایت ایمنی و منجر به افزایش خطر حادثه بود.

پیشنهادهایی به منظور جلوگیری از حوادث مشابه

به منظور جلوگیری از حوادث مشابه راهکارهای زیر ارائه می شود:

توسعه فرایندهای مکانیزه یا شبه مکانیزه کردن معادن پرخطر کشور

کاهش مخاطرات در معادن زغال سنگ وابسته به مکانیزه یا شبه مکانیزه کردن فرایندهای استخراج سنتی است تا وابستگی به نیروی انسانی کاهش یافته و صدمات کاهش یابد. پیشنهاد می شود برای معادن پرخطر کشور، از جمله معدن جو که ۲۵ درصد زغال سنگ کشور را با حدود ۱۷۰۰ کارگر تولید می کند، دستورات لازم جهت مکانیزاسیون صادر شود. این اقدامات نیازمند حمایت دولتی برای افزایش ایمنی کارگران و بهبود شرایط کاری در بخش های پرخطر معادن زغال سنگ است.

تامین نوسازی و استانداردسازی دستگاه ها و تجهیزات استخراج و ایمنی معادن

تامین و استانداردسازی تجهیزات استخراج و ایمنی معادن نقش مهمی در پیشگیری از حوادث دارد. گزارش حادثه معدن جو طبس نشان می دهد کمبود یا نقص سنسورهای گاز، مانیتورینگ و تجهیزات خودنجات از عوامل حادثه بوده است. اندازه گیری گازها به صورت دستی و اختلال در تجهیزات ارتباطی نیز مشکل ساز بوده اند. کارشناسان علت ها را تحریم ها، کم بازدهی معادن، هزینه بالا و عدم اجرای قوانین می دانند. لذا رفع موانع و در صورت عدم توانایی، پلمپ معادن فاقد استانداردها ضروری است.

ایجاد سازوکار رسمی برای اطلاع از هشدارهای کارگران در خصوص احتمال بروز حوادث

طبق ماده ۹۴ قانون کار، کارگران می توانند احتمال وقوع حادثه یا بیماری ناشی از کار را به کمیته حفاظت فنی یا مسئول مربوطه اطلاع دهند که باید ثبت شود. گزارش ها نشان می دهد کارگران نشانه های اولیه حادثه را اعلام کرده اند، اما مسئولان بی توجهی کرده اند. ایجاد سازوکار آسان و مناسب برای اطلاع رسانی کارگران به مقامات، راهکار مهمی برای پیشگیری از حوادث است. پیشنهاد می شود وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی سامانه ای برای دریافت گزارش های کارگران ایجاد کند.

جمع بندی

سالانه میلیون ها نفر در جهان و هزاران نفر در ایران بر اثر حوادث ناشی از کار جان خود را از دست می دهند که معدن یکی از پرخطرترین بخش ها است. حادثه معدن زغال سنگ طبس، با ۵۲ فوتی، یکی از سخت ترین حوادث کار کشور است که به دلیل فقدان مانیتورینگ خودکار، نقص در تهویه و غفلت در گاززدایی در معدن رخ داد. باتوجه به این حادثه و جهت پیشگیری از وقوع حوادث مشابه معدن، نیاز به مکانیزه کردن معادن، استانداردسازی تجهیزات و ایجاد سازوکارهای رسمی برای ثبت هشدارهای کارگران وجود دارد. وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی وظیفه سیاست گذاری و نظارت در این حوزه را بر عهده دارد و باید با همکاری نهادهای مرتبط، ایمنی و سلامت کارگران را تضمین کند. اجرای دقیق قوانین و حمایت از توانبخشی نیز ضروری است تا از تلفات و آسیب های اقتصادی و اجتماعی کاسته شود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی با همکاری مونا خورشیدی، مریم آشور و محمدباقر امتی در سال 1404 انجام شده است.