فرصت تامین کالای اساسی ایران از طریق کریدور زمینی چین و روسیه

یادداشت محمدمهدی فامیل محمدی کارشناس گروه کشاورزی، اندیشکده اقتصاد مقاومتی

حرکت به سمت تحقق تراز تجاری با کشورهای مختلف در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است؛ اما همچنان ایران در چین با مازاد و در امارات با کسری تجاری جدی مواجه است. این کسری عمدتاً به دلیل واردات کالای اساسی از مسیرهای غربی و وابستگی به نظام پرداخت تراستی امارات شکل گرفته است که در شرایط بحران، می تواند به یک تهدید امنیتی اقتصادی بسیار مهم تبدیل شود. در طرف مقابل، ظرفیت مازاد تراز تجاری با چین این فرصت را فراهم می آورد که بتوان بخشی از این کسری را جبران و از درآمدهای نفتی نزد چین با استفاده از روش های مختلف، برای تأمین پایدار کالای اساسی مورد نیاز کشور استفاده کرد. یکی از مسیرهای جدید که ظرفیت بهره برداری دارد، پروژه مشترک چین و روسیه با عنوان کریدور زمینی غلات (NLGC) است که می تواند به شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب نیز متصل شود.

بیان مسأله

بیش از 75 درصد محصولات اساسی کشاورزی مورد نیاز کشور با عاملیت کشورهای همسو با تحریم (به عنوان تامین کننده کالا یا محل تسویه ارز) وارد می شود. کاهش این وابستگی با استفاده از ظرفیت دیگر کشورها همچون چین و روسیه، تاکنون با چالش هایی مواجه بوده است. نخست آن که چین بعنوان بزرگترین شریک تجاری ایران، خود صادرکننده کالای اساسی نیست و استفاده از ظرفیت آن هرچند امکان پذیر است، اما تدابیر متفاوتی نیاز دارد. چالش دوم کمبود منابع ارزی ایران در روسیه بعنوان یکی از بزرگترین مبادی تأمین کالای اساسی جهان است. از طرف دیگر، کریدور شمال-جنوب که به عنوان یک مسیر مهم برای تقویت تجارت ایران با روسیه و آسیای مرکزی مطرح می شود، سال ها با چالش عملیاتی مواجه بوده است. تمرکز اصلی ایران و روسیه عمدتاً بر شاخه غربی این کریدور است؛ شاخه ای که از خاک جمهوری آذربایجان عبور می کند و به بنادر آستراخان و ماخاچ قلعه در روسیه نیز متصل است. اگرچه این مسیر به دلیل نزدیکی به مراکز تولید غلات در جنوب غرب روسیه جذابیت زیادی دارد، اما چند مانع اساسی دارد: نخست، حضور گسترده اطلاعاتی و نظامی رژیم صهیونیستی در جمهوری آذربایجان که می تواند در شرایط بحرانی تهدیدات امنیتی برای مسیر ایجاد کند؛ در نتیجه، وابستگی بیش از حد به این مسیر می تواند واردات کالای اساسی ایران را در شرایط بحرانی آسیب پذیر کند و به ابزاری برای اعمال فشار سیاسی و اقتصادی تبدیل شود. دوم، مشکلات فنی و اجرایی همچون عمق کم بندر آستراخان و نبود اتصال در راه آهن رشت–آستارا که حتی با وجود پیگیری چند ساله، هنوز عملیاتی نشده و عملا بهره مندی کشور از اوراسیا در تامین کالای اساسی را کُند کرده است.

تحلیل

شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب ظرفیت هایی دارد که کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این شاخه پس از آنکه از مسیر ترکمنستان و قزاقستان به سیبری جنوبی در روسیه می رسد، در انتهای خود، به «ابتکار یک کمربند یک راه چین(BRI)» نیز متصل می شود. از مهم ترین پروژه های مشترک چین و روسیه ذیل این ابتکار، «کریدور زمینی غالت (NLGC)» است که از سال 2016 با حمایت رهبران چین و روسیه آغاز و از سال 2020 وارد فاز اجرایی شده است.

بر اساس هدف گذاری این پروژه، تولیدکنندگان روسی در منطقه سیبری جنوبی 32 میلیون هکتار اراضی مستعد کشاورزی را تا سال 2032 زیر کشت خواهند برد و محصولات تولیدی با ساز کار کشاورزی قراردادی به بازار چین و سایر کشورهای متقاضی صادر می شود. همچنین از سال 2023 گروه NLGC با هدف گسترش بازار به سمت ایران، ازبکستان و ترکمنستان اقدامات مشخصی (از جمله ایجاد هاب غالت در تاتارستان) را در دستور کار قرار داده است. پروژه NLGC به منظور تنوع بخشی به مبادی واردات، با مشارکت و سرمایه گذاری مستقیم شرکت های دولتی چین اجرا می شود و از نتایج قابل توجه این پروژه، جهش ۱۰۰ درصدی واردات غالت چین از روسیه در سال اول عملیات بوده است.

ویژگی مهم این پروژه انجام مبادالت مالی آن با ارزهای ملی یعنی یوان و روبل است که فرصت مهمی برای ایران ایجاد میکند تا بتواند از مازاد درآمد نفتی خود نزد چین، برای انعقاد قراردادهای بلندمدت واردات کالاهای اساسی از روسیه استفاده و این واردات را مستقیماً با یوان تسویه کند. به این ترتیب، ضمن کاهش وابستگی به امارات، زمینه برای ایجاد شبکه رسمی پرداخت با ارزهای جایگزین نیز فراهم می شود. مزیت دیگر شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب، دسترسی به بندر آکتائو در قزاقستان است. این بندر با عمق آبخور حداقل ۶ متر نسبت به بندر روسی آستراخان (با عمق حدود 3.6 متر) برتری دارد و محدودیت هایی مثل یخ زدگی زمستانی و لایروبی مکرر دهانه رود ولگا را نیز ندارد.

پیشنهادها

به منظور استفاده از این ظرفیت، ضروری است اقدامات زیر در دستور کار قرار گیرد:

1. انعقاد قرارداد بلندمدت واردات کالاهای اساسی با گروه NLGC به صورت تهاتر با نفت؛ این اقدام هم تأمین پایدار امنیت غذایی کشور را تضمین می کند و هم مازاد تراز تجاری با چین را کاهش می دهد.
2. فعال سازی شاخه شرقی کریدور شمال-جنوب به عنوان مسیر حمل زمینی کالاها از مرکز روسیه به ایران از طریق سرخس، اینچه‌برون یا بندر آکتائو و توسعه زیرساخت‌های لجستیکی آن در صورت لزوم؛ این اقدام ریسک های سیاسی و امنیتی شاخه غربی را کاهش می دهد.
3. استفاده از نظام پرداخت رسمی با تسویه یوآنی برای واردات از این مسیر و کاهش نقش واسطه گری امارات در واردات کالای اساسی؛ این اقدام می تواند بخشی از وابستگی ارزی ایران به نظامات غربی را کاهش دهد.
4. اولویت دهی به تخصیص ارز برای واردات از این کریدور به منظور تسهیل اجرا در کوتاه مدت.