جلب مشارکت جمعی با الگوگیری از پیاده روی اربعین

به گزارش گروه خبر جامعه اندیشکده ها، نخستین رویداد گفتاک، با محوریت ارائه و بررسی پژوهش برتر فصلنامه اجتماعی فرهنگی جامعه اندیشکده ها 21 اسفند 1400 برگزار شد. پروژه برتر فصلنامه اجتماعی فرهنگی «ارائه الگوی مشارکت جمعی پدیده پیاده‌روی اربعین» از پژوهشکده مطالعات فناوری بود که توسط دکتر صدیقه رمضانی ارائه شد.

این نشست با حضور ناصر ترابی، مدیر اندیشکده جهادی؛ محمد رحمانی، مدیر اندیشکده مرآت؛ محبوبه داودی، مدیر اندیشکده افرا؛ و محمدرضا پویافر، پژوهشگر جامعه شناسی دین، به بررسی موضوع پیاده روی اربعین و ابعاد اجتماعی این پدیده اختصاص داشت.

در ادامه گزارشی از این نشست را می‌خوانید.

پروژه پیاده روی اربعین چه نوع الگویی را پیشنهاد می‌دهد؟

صدیقه رمضانی از پژوهشکده مطالعات فناوری توضیح داد

نشست با ارائه پروژه توسط دکتر صدیقه رمضانی آغاز شد. در پژوهشکده مطالعات فناوری، این پروژه در منظومه بررسی «تجربه های موفق بعد از انقلاب در جهت پیشرفت ایرانی اسلامی» و در کنار تجربه های جهاد سازندگی، پیشرفت نانو فناوری و پژوهشکده رویان قرار می‌گیرد؛ که پدیده اربعین را از منظر الگوسازی برای مشارکت جمعی مطالعه کرده است.

رمضانی پدیده پیاده روی اربعین را یک «ابر رویداد» خواند که ویژگی های منحصر به فردی برای مشارکت جمعی دارد. رمضانی این ویژگی‌ها را متمایز از معیارهای مشارکت جمعی در دنیای مدرن دیده بود و از جمله این ویژگی‌ها به برخی موراد اشاره کرد:

• سطح درگیری در پدیده اربعین وجودی است که منجر به شورمندی و تجربیات معنوی می‌شود؛
• نوع ارتباطات در بالاترین سطح اعتماد است؛
• قربندی اجتماعی تعلیق می‌شود و نظم اخلاقی جدیدی تجربه می‌‌شود که مبتنی بر دو گانه زائر-خادم است؛
• گرچه این پدیده تمام قواعد زندگی را بهم می‌ریزد اما افراد را دچار شوک فرهنگی و ازخودبیگانگی نمی‌کند. بلکه آن‌ها را از هویت سرشار می‌کند؛
• تعلیق عقلانیت ابزاری و اراده معطوف به شدن در جریان این پدیده مشاهده می‌شود؛
• همبستگی اجتماعی بالا علیرغم تفاوت فرهنگی اتفاق می‌افتد؛
• و روحیه خودابتکاری و خلاقیت کنشگران برای حل مسئله و نیاز در حل شکل می‌گیرد.

رمضانی پرسش اصلی این پروژه را در جهت «کشف الگوی مشارکت پدیده اربعین» توصیف کرد. رمضانی پدیده اربعین را یک میدان بوردیو در نظر می‌گیرد که افراد هم به میدان هویت می‌دهند و هم از آن هویت می‌گیرند. به همین دلیل است که افراد صرفا کنشگر نیستند و در جریان پیاده روی به مشارکت کننده مستمر تبدیل می‌شوند.

پیاده روی اربعین، مربوط به فرهنگ جامعه عراقی است اما ایرانی‌ها نقش قابل توجهی در آن پیدا کرده‌اند؛ بنابراین رمضانی در نظر داشته است از الگوی مشارکت آن برای جامعه ایرانی استفاده کند. گونه مشارکتی که وی در این پژوهش تشخیص داده، از نوع «خودیاری» است که در ده ساحت تغذیه، اسکان، درمان، حوزه فنی، حوزه زیرساختی، تسهیلات، بهداشت مسیر، راهنمایی، حوزه فرهنگی و کمک موردی، شناسایی شده است.

البته رمضانی علاوه بر «خودیاری» ویژگی‌های «دگریاری» و «همیاری» را نیز تشخیص داده بود. طبق روایت وی از اربعین، دگریاری در پیاده روی اربعین گونه جدیدی از یاری گری ارادات ورزانه است نسبت به موجود فراانسانی است. این فضا به دلیل از بین رفتن انحصار و نابرابرای، مستعد ادغام فرهنگی و محو مرزبندی هاست.

در نظم اخلاقی اربعین، کنش طرد قشربندی اجتماعی، طرد رفاه محوری، طرد رنگ و بوی سیاسی و طرد عاطفه گرایی وجود دارد و جهان ذهنی مشارکت کنندگان در انگاره ها، ایستارها، ایماج ها و تفسیرها مورد بررسی قرار می‌گیرد.

رمضانی توضیح داد الگویی که در این پژوهش به آن رسیده در سه لایه سطح بندی شده است. در لایه پنهان صحبت از الگوی حکمت پنهان است که با نگاهی برآمده از هستی شناسی مواجهیم که از سوی دیگر با واقعیت زندگی ارتباط دارد.

در لایه نیمه آشکار، لایه اجتماع مدار مطرح است که در واقع مجموعه‌ای از مهارت ها و دانش های ضمنی وجود دارد که باعث می‌شود تا نهاد موکب و نهاد پشتیبان شکل بگیرد. وی با استناد به مصاحبه ها اشاره کرد کسی می‌تواند در موکب باشد که در هیئت کار کرده باشد؛ چون ما نمی‌توانیم نهاد جدیدی را بدون سابقه تاریخی که افراد تجربه کردند، ایجاد کنیم. در نهاد موکب، مهارت و دانش ضمنی وجود دارد و آنچه حکمت عمیق را به زندگی روزمره ربط داده همین سبقه تاریخی است.

لایه آشکار، معنویت محوری است که از سرمایه معنوی سرچشمه می‌گیرد و باعث می‌شود افراد در هیچ لحظه احساس تنهایی نداشته باشند و در این لایه، شورمندی معنوی و گرایش به امور فرامادی، برجسته می‌شود.

آیا نتایج پژوهش تحت تاثیر پیش فرض های پژوهشگر شکل گرفته است؟

محمد رحمانی از اندیشکده مرآت مطرح کرد

محمد رحمانی، مدیر مرکز راهبردی اکوسیستم تربیتی (مرآت)، اربعین را پدیده ای متفاوت در فضای فرهنگی کشور توصیف کرد که مطالعه آن را حاوی نکات قابل توجهی در حوزه سیاستگذاری و مهندسی فرهنگی می‌داند.

از این حیث که قصد این پروژه صورت بندی مشارکت جمعی است، رحمانی نمونه گیری و جامعه آماری را مهم دانست. از این منظر، اعتبار پژوهش را به دلایلی چون «جامعه آماری از قضر خاص (موکب داران)»، «ابهام در روش پژوهش»، «ابهام در کدگذاری مساحبه ها» و غیره دچار خدشه تشخیص داد و شبهه سوگیری نتایج بر اساس پیش فرض های ذهنی پژوهشگر را مطرح کرد.

سپس رمضانی فرآیند نمونه گیری و انجام مصاحبه ها را شرح داد.

فقدان نگاه آسیب شناختی به پدیده اربعین

نقد ناصر ترابی از اندیشکده جهادی به پروژه پیاده روی اربعین

ناصر ترابی، مدیر اندیشکده جهادی، پژوهش حاضر را دچار ضعف در ساختار و شکل دیده بود که می‌توانست با نمودار و اینفوگرافیک کامل تر شود. همچنین غفلت از آسیب شناسی پدیده اربعین را که به سمت و سویی نامناسب می‌رود، از دیگر نقاط ضعف این پروژه دانست.

رمضانی در پاسخ نگاه آسیب شناسانه به اربعین را هدف این پروژه ندانست که اربعین را به عنوان تجربه موفق مد نظر داشته است.

مکثی بر بی طرفی پژوهشگر درباره موضوع پژوهش

محمدرضا پویانفر، جامعه شناس دین، به این نکته اشاره کرد

دکتر محمدرضا پویانفر، استادیار جامعه‌شناسی و پژوهشگر جامعه‌شناسی دین، تمایزی را که رمضانی بر «مشارکت جمعی» و «مشارکت اجتماعی» قائل است، مبهم خواند. وی همچنین سطح نظری پروژه را بر اساس پیش فرض های پژوهشگر تشخیص داده بود که این سوال و تردید را ایجاد کرده است که: آیا پژوهشگر در این پروژه بی طرف بوده است؟

رمضانی مشارکت اجتماعی را حاوی مسئولیت اجتماعی و با دعوت نهادها توصیف کرد که خودانگیختگی مشارکت جمعی در آن کمرنگ است. وی همچنین ورود به میدان اربعین را ناگزیر از قضاوت و تعیین تکلیف درباره برخی مفاهیم حساس توصیف کرد.

در پدیده اربعین چه نوع میدان بوردیویی را شاهدیم؟

محبوبه داودی از اندیشکده افرا این پرسش را مطرح کرد

محبوبه داوودی، مدیر اندیشکده افرا، درباره فقدان اجزای الگوی مطرح شده در پژوهش و ارتباط آن اجزا با هم صحبت کرد. همچنین کنشگران اربعین را دارای تنوعی توصیف کرد که در این پروژه تنها به یک نوع بسنده شده است. داودی همچنین توضیحات نوع میدان بوردیویی را که رمضانی به آن اشاره کرده بود، ناکافی دانست.

رمضانی این سوالات را با مراجعه به متن پژوهش پاسخ داد.

رویداد گفتاک به عنوان مکمل فصلنامه جامعه اندیشکده ها، به معرفی و ارائه پروژه های برتر فصلنامه جامعه اندیشکده ها اختصاص دارد. این رویداد پیشتر با عنوان «رویداد با اندیشه ورزان» طی سه دوره به معرفی پروژه های برتر فصلنامه های پیشین پرداخته است. گفتاک نخست، به معرفی پروژه برتر فصلنامه اجتماعی فرهنگی جامعه اندیشکده ها اختصاص داشت. فصلنامه جامعه اندیشکده ها به انتشار آخرین پروژه های اندیشکده های کشور در هر فصل اختصاص دارد که توسط شورای علمی جامعه اندیشکده ها امتیاز متوسط به بالا دریافت کرده‌اند.

گزارش تصویری نخستین رویداد گفتاک را اینجا ببینید. روایت گری دکتر صدیقه رمضانی از پروژه برتر فصلنامه فرهنگی اجتماعی جامعه اندیشکده ها را اینجا ببینید.