تحلیل روند تغییرات دین داری ایرانیان

در سال های اخیر یکی از اساسی ترین سوالات در مورد این است که آیا دین داری ایرانیان کاهش یافته است یا ایرانیان دین دارتر شده اند؟ پاسخ به این سوال از این رو اهمیت دارد که دین و دین داری، بخشی قابل توجه از فرهنگ ایرانی را تحت تاثیر خود قرار داده اند و تغییرات در این حوزه، محدود به عرصه دین نبوده و می تواند ابعاد مختلف زندگی و فرهنگ جامعه را نیز دگرگون سازد. برای کنشگران دینی نیز داشتن تصویری واقع بینانه و جامع از تحولات دین داری ضروری است تا بتوانند اقدامات خود را با آگاهی بیشتری تنظیم کنند.

ضرورت و اهداف پژوهش

دین داری به عنوان یکی از مهم ترین ابعاد هویت فرهنگی و اجتماعی جوامع همواره مورد توجه پژوهشگران علوم اجتماعی بوده است. این مقوله نقشی تعیین کننده در نگرش ها و رفتارها و سبک زندگی افراد دارد و تغییرات آن می تواند بازتابی از تحولات گسترده تر در ساختارهای اجتماعی و فرهنگی جامعه باشد. دین داری در ایران، تاریخی طولانی و عمیق در بنیان های اجتماعی دارد و به عنوان یکی از ارکان اصلی هویت ملی و فرهنگی شناخته می شود. با این حال تحولات جهانی و تغییرات داخلی، پرسش هایی اساسی در خصوص روند دین داری و تحولات آن در جامعه ایران به وجود آورده است: آیا دین داری ایرانیان در حال تضعیف است؟ آیا شکل های جدیدی از دین داری در حال ظهورند؟ آیا تغییرات مشاهده شده در دین داری ایرانیان، نمایانگر روند جهانی سکولاریزاسیون است یا بازتاب خاصی از شرایط محلی؟

در سال های اخیر پژوهش های متعددی در ایران به بررسی میزان و روند دین داری پرداخته اند. این پژوهش ها اطلاعات ارزشمندی در مورد تغییرات دین داری ایرانیان ارائه می دهند؛ ولی به دلیل محدودیت هایی در ابزار و متدولوژی پیمایش های عمومی، نمی توانند تصویری کامل و فراگیر از این موضوع ارائه دهند. استفاده از داده های پیمایش های ملی با تاکید بر اشتراکات گویه ها و شاخص های مشترک این امکان را فراهم کرده است که روند تغییرات در دین داری ایرانیان در بازه زمانی پنجاه ساله از سال ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۲ بررسی شود. این گزارش تلاش می کند تا با استفاده از این داده ها و با تحلیل ابعاد مختلف دین داری تصویری از تغییرات در میزان و نوع دین داری در ایران ارائه دهد.

روش شناسی پژوهش

در این گزارش مجموعه پیمایش های ملی از سال (۱۳۵۲ تا ۱۴۰۲) با تمرکز بر ابعاد مرتبط با دین داری مورد بررسی قرار گرفته اند. گویه ها و سوالات مشترک میان این پیمایش ها انتخاب و مقایسه شده اند. ابعاد دین داری در شش گروه بعد اعتقادی، پیامد دینی عواطف و احساسات دینی، اعمال و رفتار دینی نگرش دینی و فراغت دینی مدنظر بوده اند. با این حال به دلیل وجود نداشتن داده های کافی در بعضی از سال ها مقایسه ها به سال هایی محدود بوده اند که سوالات مشترک در آن ها وجود داشته اند.

ابعاد شش گانه دین داری

ابعاد 6 گانه دین داری مورد توجه در پیمایش های ملی ایرانیان از سال های 1352 تا 1402 عبارتند از:

• بعد اعتقادی: شامل باورهای اساسی دین درباره خدا و جهان و انسان است؛ مانند اعتقاد به جهان پس از مرگ، جهان غیب، قضا و قدر؛
• بعد پیامد دینی: رفتارهای روزمره و عرفی اثرپذیر از دین؛ مانند ترجیحات پوششی و رابطه دین و سیاست؛
• بعد احساسات و عواطف دینی: عواطف و احساساتی که افراد نسبت به باورها و شخصیت های دینی دارند؛ مانند احساس نزدیکی به خدا و نیاز به او در زندگی؛
• بعد اعمال و رفتار دینی: عمل به دستورات و احکام دین؛ مانند نماز و روزه و شرکت در نماز جماعت؛
• بعد نگرش دینی: نگرش های عمومی افراد نسبت به وضعیت دین و دین داری در جامعه؛
• بعد فراغت دینی: اعمالی با جنبه دینی پس از انجام تعهدات مانند مشاهده برنامه های مذهبی تلویزیون.

وضعیت تغییرات در ابعاد شش گانه طبق پیمایش های ملی

برای بررسی تغییرات دین داری و دستیابی به مقایسه پذیری در طول سال های مختلف از میانگین وزنی استفاده شده است. این روش امکان می دهد تا نتایج پیمایش ها بر اساس وزن های مربوط به هر سال به طور دقیق تر مقایسه شوند و تاثیر تفاوت های ناشی از تعداد نمونه ها و دیگر عوامل کاهش یابد.

• بعد اعتقادی: از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۷۹ روندی افزایشی داشته است؛ اما از سال ۱۳۷۹ تا ۱۴۰۲ با کاهش مواجه بوده و از میانگین سال ۱۳۵۲ نیز کمتر شده است. این روند کاهشی، کاهش در بعد اعتقادی جامعه را نشان می دهد؛
• بعد پیامد دینی: میانگین این بعد در سال های مختلف، کاهشی بوده و شیب کاهشی آن نسبت به دیگر ابعاد بیشتر است. تنها در اوایل دهه ۸۰ اندکی افزایش مشاهده می شود؛
• بعد احساسات و عواطف دینی: این بعد نوساناتی داشته است؛ از سال ۱۳۷۹ تا ۱۳۹۵ کاهش و سپس تا سال ۱۳98 افزایش داشته است، پس از آن دوباره کاهشی بوده است؛
• بعد اعمال و رفتار دینی: این بعد نیز روندی کاهشی داشته و از سال ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۲ کاهش یافته است؛ هرچند نوساناتی نیز در این بازه وجود دارد؛
• بعد نگرش دینی: تغییرات این بعد به صورت کلی کاهشی بوده و در بیشتر سال ها از روندی تقریبا یکنواخت تبعیت کرده است؛
• بعد فراغت دینی: وضعیت این بعد از سال ۱۳۵۲ تا ۱۳۹۵ تقریبا ثابت بوده است. باید توجه داشت که تنها شاخص مورد بررسی در این بعد مشاهده برنامه های مذهبی تلویزیون بوده است.

به طور خلاصه در بررسی ابعاد دین داری از سال ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۲، پنج بعد دین داری با کاهش مواجه بوده است، تنها بعد فراغت دینی اندکی افزایش یافته است؛ با این حال لازم است توجه داشت که شیب کاهش دین داری در ابعاد مختلف متفاوت است. به طور کلی شیب کاهش در بعد اعتقادی، کمتر و در بعد پیامد دینی و اعمال و رفتار دینی، بیشتر بوده است. در سال های اخیر نیز سرعت کاهش دین داری در بعضی ابعاد، شدت یافته است با این حال این یافته ها صرفا ناظر به داده های موجود در پیمایش های ملی است و تصویر کاملی را از وضعیت دین داری در ایران ارائه نمی دهد.

پیشنهاد به کنشگران جامعه دینی

با توجه به یافته های پژوهش حاضر به منظور شناخت بهتر وضعیت دین داری در ایران پیشنهادهای زیر ارائه شده است:

حمایت از پژوهش های بیشتر

کنشگران جامعه دینی برای شناخت بهتر وضعیت دین داری در ایران، به حمایت از پژوهش های علمی و عمیق تر نیازمندند. به ویژه تحقیقات کیفی می توانند به درک تغییرات در گونه های دین داری و شناخت دقیق تر نیازهای معنوی نسل های جدید کمک کنند. سرمایه گذاری در این حوزه زمینه را برای طراحی و اجرای برنامه های موثرتر فراهم می کند.

اجتناب از اقدامات بدون شناخت کافی

هرگونه برنامه ریزی یا اقدام در حوزه دینی باید مبتنی بر شناخت دقیق میدان باشد. تصمیم گیری ها و فعالیت هایی که بر پایه تصورات یا داده های ناقص انجام می شوند ممکن است اثرات معکوس داشته باشند و حتی به کاهش تاثیرگذاری کنشگران منجر شوند.

بازنگری در شیوه های فعالیت

شرایط اجتماعی و فرهنگی امروز ایجاب می کند که کنشگران جامعه دینی، روش های سنتی خود را بازبینی کنند. تکیه بر الگوها و روش های گذشته دیگر نمی تواند پاسخگوی تحولات جامعه باشد. بهره گیری از روش های نوین و انعطاف پذیری در پیام رسانی و فعالیت ها، ضروری است تا بتوانند با تحولات دین داری و نیازهای متغیر نسل های جدید همگام شوند.

جمع بندی

استفاده از داده های پیمایش های ملی با تاکید بر اشتراکات گویه ها و شاخص های مشترک این امکان را فراهم کرده است که روند تغییرات در دین داری ایرانیان در بازه زمانی پنجاه ساله از سال ۱۳۵۲ تا ۱۴۰۲ بررسی شود. این گزارش تلاش کرد تا با استفاده از این داده ها و با تحلیل ابعاد مختلف دین داری تصویری از تغییرات در میزان و نوع دین داری در ایران ارائه دهد. در این گزارش مجموعه پیمایش های ملی با تمرکز بر ابعاد مرتبط با دین داری ایرانیان مورد بررسی قرار گرفتند. این ابعاد عبارتند از: اعتقادی، پیامد دینی عواطف و احساسات دینی، اعمال و رفتار دینی نگرش دینی و فراغت دینی. به طور خلاصه در بررسی ابعاد دین داری ، 5 بعد دین داری با کاهش مواجه بوده است، تنها بعد فراغت دینی اندکی افزایش یافته است. با توجه به یافته های پژوهش حاضر به منظور شناخت بهتر وضعیت دین داری در ایران پیشنهادهایی ارائه شد که بازنگری در شیوه فعالیت کنشگران دینی و اجتناب از اقدامات بدون شناخت کافی از آن جمله بود.

این مطالعه در گروه بررسی های راهبردی میراث توسط سید عباس اسدی در سال 1403 انجام شده است.