نگاشت

نگاشت رهبران مذهبی زنده اهل سنت

اطلس رهبران ، نگاشت صحنه رقابت داعیان و دین سالاران اهل سنت در جهان اسلام

تهیه اطلس رهبران مذهبی اهل سنت، به خصوص رهبرانی که در حال حاضر زنده هستند، با نگاهی جامع و راهبردی از نیازهای قطعی دیپلماسی مذهبی جمهوری اسلامی ایران است. رهبران مذهبی اهل سنت را باید در جریان های اصلی این مکتب یعنی جریان های سنتی، نوسلفی، سلفی، جهادی، صوفیه و نومبلغان جستجو نمود. بر اساس مدل نگاشت به کار رفته در این پژوهش، سه مولفه اصلی بنیادگرایی، سلفیت و معنویت گرایی مبنایی برای تفکیک جریان های مذهبی اهل سنت در جهان اسلام است.

شناخت و طبقه بندی جریان‌های اسلامی اهل سنت

برای شناخت جریان های اهل سنت دو دسته مولفه قابل استفاده است. دسته اول مولفه های اندیشه‌ای و دسته دوم مولفه های رفتاری هستند. در این پژوهش تلاش می شود، با توجه به این دو دسته مولفه جریان های اصلی شناخته و معرفی شوند.

مولفه های اندیشه ای

مولفه های اندیشه ای جریان های اسلامی را می توان سه دسته دانست:

  1. بنیاد گرایی یا مصلحت گرایی : بنیاد گرایی به معنای میزان گرایشات زیاد به تعبد و مصلحت گرایی به معنای فاصله داشتن از تعبد صرف است.
  2. سلفی گرایی یا سنت گرایی : سلفیت مناقشه ای تاریخی در مورد مراجع تشریع و فکر اسلامی است. گروه های سلفی این مرجعیت را منحصر در سه نسل نخستین اسلامی می دانند و در مقابل گروه های سنتی آن را ممکن است تا پیش از دوره مدرن امتداد دهند.
  3. شریعت گرایی یا طریقت گرایی : دو گانه شریعت – طریقت در میزان تاکید جریان ها بر مناسک ظاهری (شریعت) یا اعمال قلبی (طریقت) نمود پیدا می کند. میزان تمایل به هر یک از این دو مورد، عامل تعیین کننده ای برای اشتغال به علوم ظاهری همچون فقه و حدیث و یا ورود به سلک صوفیان و مرشدان است.

بر اساس این سه مورد، ماتریسی سه بعدی (۲×۲×۲) با هشت خانه ایجاد می کند. البته در عالم تحقق، تمام خانه های این ماتریس پر نیست. اما این ماتریس می تواند مبنایی برای دسته بندی جریانات قرار بگیرد.

مولفه های رفتاری

علاوه بر مولفه های اندیشه ای که در واقع مولفه های اصلی هستند، پنج مولفه رفتاری نیز وجود دارند که می توانند در فهم جریان های اسلامی تاثیر گذار باشند. مولفه های رفتاری، شامل موضع گروه ها در مورد «مشارکت سیاسی»، «جهاد»، «تکفیر»، «شیعه و انقلاب» و «غرب و اسرائیل» است.

در این مطالعه با توجه به مولفه های بالا گروه های موجود در بین جریانات اسلام گرای اهل سنت را شناسایی شده و رهبران اصلی هر جریان مورد بررسی قرار گرفته است.

جریانات موجود اسلامی در جهان اهل سنت

با توجه به مولفه های اصلی که در بالا ذکر شد، دو گانه بنیاد گرایی و مصلحت گرایی در گروه های سلفی قابل مشاهده است و بر این اساس نو سلفی ها از سلفی های کلاسیک قابل تفکیک هستند. همین تمایز به میزانی کمتر در سنتی ها و صوفیه نیز وجود دارد. اما این تفاوت آنچنان آشکار نیست که هر کدام از این جریانات را به دو دسته تفکیک کند.

معنویت گرایی یا همان دوگانه شریعت – طریقت نیز تنها سنتی ها را دو پاره کرده و دو گانه سنتی – صوفی را ایجاد نموده است. اما این دوگانه در میان سلفی ها تفاوت زیادی ایجاد نکرده است و بر این اساس نمی توان دسته بندی جدیدی را در سلفی مشاهده نمود.

بر این اساس چهار جریان عمده « سنتی »، « سلفی »، « نو سلفی » و « صوفی » قابل شناسایی هستند. دو جریان « جهادی » و « نو مبلغان » هم بر اساس مولفه های رفتاری از موارد فوق تفکیک می شوند.

رهبران مذهبی جریانات اصلی اهل سنت

پس از تشخیص جریانات اصلی، چهره های محوری یا رهبر مذهبی آن جریان ها قابل شناسایی و معرفی است. البته بعضا افرادی که شناسایی می شوند، ترازی معادل با یکدیگر ندارند. معیار در ذکر یا عدم ذکر چهره ها، تراز فرد در جریان خودش است، نه در کل جهان اهل سنت. بدین ترتیب افراد اصلی هر جریان عبارتند از:

۱. جریان سنتی

احمد الطیب؛ شیخ الازهر (مصر)، فتح الله گولن؛ رهبر جنبش هزمیت (ترکیه)، مصطفی بسری؛ رئیس عام نهضت العلمای اندونزی (اندونزی)، عبدالله بن بیه؛ برجسته‌ترین عالم مالکیه (عربستان)، طاهر القادری؛ مهمترین چهره مذهبی بریلوی‌ها (پاکستان).

۲. جریان نوسلفی

یوسف القرضاوی؛ رهبر معنوی اخوان المسلمین (مصر)، صفوت حجازی؛ عالم مطرح طیف قطبی اخوان (مصر)، عطاء ابورشته؛ امیر حزب التحریر.

۳. جریان سلفی

صالح الفوزان؛ عضو هیأت کبار علمای سعودی (عربستان)، ابواسحاق الحوینی؛ چهره اصلی سلفیه البانیه (مصر)، عبدالرحمان عبدالخالق؛ چهره اصلی سلفیه حرکیه (کویت)، محمدتقی عثمانی؛ چهره بارز دیوبندیه (پاکستان)، محمد عبدالوهاب صاحب؛ امیر جماعت تبلیغی در پاکستان (پاکستان).

۴. جریان جهادی

ابومحمد المقدسی؛ رهبر معنوی القاعده (اردن)، ابوبکر البغدادی؛ امیر دولت اسلامی عراق و شام (داعش).

۵. جریان صوفیه

هشام الکلبانی؛ شیخ طریقت نقشبندی ـ حقانی.

۶. نو مبلغان

عمرو خالد؛ پیشکسوت مبلغان (مصر)، ذاکر نایک؛ شهیرترین چهره اسلامی شبه قاره (هند).

در این پژوهش، در مورد هر رهبر مذهبی ذکر شده در بالا، ابتدا جریان فکری در نسبت با مولفه های اندیشه ای یعنی «بنیاد گرایی یا مصلحت گرایی»، «سلفی گرایی یا سنت گرایی» و «شریعت گرایی یا طریقت گرایی» مورد بررسی قرار می گیرد. در مرحله دوم، جریان تشکیلاتی و عوامل نفوذ از جمله بدنه جمعیتی متاثر از او، میزان رشد بدنه اجتماعی متاثر از او، گستره تشکیلاتی، قدرت سیاسی، قدرت رسانه ای و قدرت مالی مورد بررسی قرار می گیرد. در مرحله سوم، دینامیک و روند زمانی رسیدن وضعیت گروه به نقطه کنونی مورد مطالعه قرار می گیرد. فهم دینامیک رفتار یک جریان، مفیدترین ابزار برای پیش بینی کنش ها و واکنش های آتی آن جریان است و زمینه را برای آینده پژوهی جریانات و جبهه بندی ها در جهان اسلام فراهم می کند.

این مطالعه در اندیشکده مرصاد با همکاری محمد مهدی تجریشی، محمد طلائی، حمید عظیمی، سید محمدرضا مدرسی و محمد مالکی به سفارش پژوهشکده تمدن توحیدی در سال ۱۳۹۴ انجام شده است.

 

محصولات مرتبط:

 

امتیاز مطلب: ۵ (۱ نظر)
برچسب ها
امتیاز مطلب: 5 (1 نظر)
بستن