تولید پروپیلن؛ ظرفیت مغفول زنجیره ارزش گاز مایع

پروپیلن به عنوان یکی از محصولات پایه‎ ای صنعت پتروشیمی از اهمیت ویژه ای برخوردار است. با توجه به زنجیره گسترده صنایع مختلفی که از پروپیلن به عنوان ماده اولیه استفاده می کنند، نیاز به این ماده راهبردی به نحو روزافزونی در حال افزایش است. با وجود این افزایش تقاضا، تقریبا تمامی تولیدات پروپیلن کشور به صورت محصول جانبی از فرایندهای غیرمستقیم تولید می شوند. به همین سبب، طی سالیان گذشته کشور ناچار به واردات حجم قابل توجهی از این محصول بوده است. بنابراین، با در نظر گرفتن تحریم های ظالمانه موجود و وابستگی ارزی زنجیره پروپیلن به دلیل واردات، توسعه این زنجیره پتروشیمی در کشور امری ضروری به نظر می رسد تا نیازهای داخلی تأمین شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

پروپیلن یکی از مهم ترین محصولات میانی صنعت پتروشیمی است که طی سالیان متمادی، رشد قابل توجهی در تقاضا داشته است. در سال 2005 ظرفیت جهانی تولید پروپیلن حدود 70 میلیون تن بوده که این ظرفیت در سال 2020 به حدود 133 میلیون تن رسیده است. در سال های آینده ظرفیت جهانی تولید پروپیلن همچنان رشد قابل توجهی خواهد داشت و پیش بینی می شود در سال 2030 به حدود 200 میلیون تن افزایش پیدا کند.

در ایران نیز تقاضای داخلی برای پروپیلن زیاد است و شکاف زیادی بین عرضه و تقاضای بازار پروپیلن وجود دارد. بنابراین بازار داخلی به پروپیلن وارداتی وابسته بوده و سالانه حدود 1.2 میلیارد دلار حجم واردات مشتقات پروپیلن به داخل کشور است. در این شرایط توسعه صنعت پروپیلن در کشور اهمیت زیادی دارد. علاوه بر آن با توجه به رشد جهانی بازار محصولات پایین دستی پروپیلن، فرصت های صادراتی مطلوبی به ویژه در منطقه برای کشور مهیا خواهد شد. لذا با توجه به اهمیت این ماده شیمیایی، پژوهش حاضر به بررسی رویکردهای مختلف مصرف گاز مایع و وضعیت تولید، مصرف و صادرات آن و اهمیت تولید پروپیلن در کشور پرداخته است.

رویکردهای مختلف مصرف گاز مایع

رشد عظیم حجم عرضه گاز مایع از ایالات متحده، غرب آسیا و سایر مناطق، مسیرهای تجاری قدیمی جهانی را تغییر داده و منجر به دگرگونی بخش پتروشیمی در جهان شده است. علی رغم اینکه مصرف گاز مایع در بخش حمل و نقل (اتوگاز) در کشورهای محدودی همچون ترکیه و کره جنوبی در گذشته توسعه داده شده، اما در حالت کلی بخش خانگی بیش ترین سهم را از مصرف گاز مایع جهان به خود اختصاص داده است و بعد از آن واحدهای پتروشیمی در جایگاه دوم قرار دارند، به گونه ای که محرک اصلی رشد بازار جهانی گاز مایع از سال 2021 تا 2030، افزایش مصرف در بخش پتروشیمی در راستای توسعه زنجیره ارزش گاز مایع است.

پروپیلن از گذشته تاکنون همراه با اتیلن عمدتا از کراکرهای نفتا تامین شده است. اما بهره برداری از گاز شیل در آمریکای شمالی باعث تغییر به سمت کراکر اتان به عنوان منبعی برای تولید اتیلن شده است. بنابراین روش های غیرمستقیم (قدیمی) تولید پروپیلن (کراکرهای بخار و پالایشگاه ها) با میزان تقاضا سازگار نیستند. در حال حاضر جهان شاهد تغییرات قابل توجهی در بازار پروپیلن است، زیرا از تولید غیرمستقیم (روش های قدیمی) دور می شود و به سمت تولید مستقیم و بیش تر پروپیلن می رود.

کراکرهای بخار و پالایشگاه ها از نظر تاریخی بزرگ ترین منابع تأمین پروپیلن جهان بوده اند. با این حال سهم این فرآیند ها از ظرفیت جهانی تولید پروپیلن طی دهه اخیر کاهش یافته است، در حالی که فناوری های تولید مستقیم به سرعت در حال توسعه هستند. در میان این فناوری ها، فرآیند هیدروژن زدایی پروپان (PDH) در حال حاضر پیشتاز است و طی سال های اخیر اهمیت فزاینده ای یافته است. بسیاری از واحدهای PDH، به ویژه در چین، در طول پنج سال گذشته احداث شده اند که معمولاً ظرفیتی بین 300 تا 660 هزار تن پروپیلن در سال دارند.

وضعیت تولید، مصرف و صادرات گاز مایع در کشور

در این بخش از گزارش، به ارزیابی وضعیت تولید، مصرف و صادرات گاز مایع در کشور پرداخته می شود تا بتوان به کمک تبیین دقیق وضع موجود کشور، رویکرد بهتر و کارآمدتری را در جهت تولید و مصرف گاز مایع ایران اتخاذ نمود.

• تولید گاز مایع: گاز مایع فرآورده ای است که از پالایشگاه های نفت، پالایشگاه های گاز و فرآیندهای پتروشیمی تولید می شود. بیش تر گاز مایع ایران از طریق میادین گازی مستقل تولید می شود و در حال حاضر میدان گازی پارس جنوبی بزرگ ترین تولیدکننده گاز مایع کشور است. در حال حاضر مقدار تولید گاز مایع کشور در پالایشگاه های نفت، پالایشگاه های گاز و پتروشیمی ها مطابق با گزارش وزارت نفت درمجموع حدود 9.6 میلیون تن در سال است که سهم پالایشگاه های نفت در حدود 2.1 میلیون تن، سهم پالایشگاه های گاز در حدود 4.2 میلیون تن و پتروشیمی ها حدود 3.3 میلیون تن است.
• مصرف گاز مایع: مصرف گاز مایع کشور به سه بخش مصرف خانگی و تجاری، سوخت خودرو و خوراک پتروشیمی قابل تقسیم است. مطابق با آمار شرکت ملی پخش فرآورده های نفتی ایران، میزان مصرف گاز مایع به عنوان سوخت برای مصارف خانگی، تجاری و سوخت خودرو در سال 1397 حدود 2 میلیون تن بوده است. همچنین میزان مصرف گاز مایع به عنوان خوراک بخش پتروشیمی در سال 1398، 0.5 میلیون تن بوده است. بنابراین کل مصرف داخلی گاز مایع در های ذکر شده در سال 1398، حدود 2.5 میلیون تن بوده است.
• صادرات گاز مایع: با مقایسه میزان تولید و مصرف می توان پی برد که بخشی از گاز مایع کشور در سال 1398 مازاد بوده است و دولت حدود 5 میلیون تن از آن را صادر کرده و قسمتی دیگر را (حدود 2.1 میلیون تن) به علت محدودیت در ذخیره سازی، به خط لوله سراسری گاز طبیعی تزریق کرده است.

می توان گفت که با توجه به تولید سالانه حدود 10 میلیون تن گاز مایع در کشور، بیش از 50 درصد از گاز مایع تولیدی به صورت خام صادر، بیش از 20 درصد صرف مصارف داخلی می شود، 5 درصد به عنوان خوراک پتروشیمی ها استفاده شده و بیش از 20 درصد باقیمانده این سوخت با ارزش و گران قیمت به علت محدودیت در ذخیره سازی به خط لوله سراسری گاز طبیعی تزریق می شود. این در حالی است که ارزش حرارتی و قیمت جهانی گاز مایع به مراتب بیش تر از گاز طبیعی است و تزریق آن به خط لوله سراسری گاز طبیعی، درواقع به منزله اتلاف منابع و عدم استفاده صحیح از این منبع با ارزش است.

ارزیابی مزیت توسعه زنجیره ارزش گاز مایع نسبت به خام فروشی

در حال حاضر تقاضای داخلی برای پروپیلن زیاد است و شکاف زیادی بین عرضه و تقاضای بازار پروپیلن وجود دارد و بازار داخلی به پروپیلن وارداتی وابسته است. در سال 1397 میزان پروپیلن تولید شده در کشور حدود 900 هزار تن بوده که از این مقدار، سهم قابل توجهی از آن به پلی پروپیلن تبدیل شده است. با توجه به مصرف بالای پلی پروپیلن در کشور، میزان تقاضای این محصول بیش تر از میزان تولید پتروشیمی های کشور است. در حال حاضر یکی از دلایل مهم کمبود پلی پروپیلن در کشور کمبود خوراک پروپیلن است. به همین دلیل بیش تر پتروشیمی های تولیدکننده پلی پروپیلن کشور کمتر از ظرفیت واقعی خود پلی پروپیلن تولید می کنند.

حمل و نقل پروپیلن از لحاظ اقتصادی توجیه چندانی ندارد و واردات آن امکان پذیر نیست، بنابراین نیاز است پروپیلن بیش تری در کشور تولید شود. در حقیقت با توجه به میزان تولید و عرضه بیش از تقاضای گاز مایع در داخل کشور و هدررفت بیش از 20 درصدی آن، توسعه زنجیره ارزش گاز مایع در داخل می تواند منجر به تولید محصول راهبردی پروپیلن شود که مزایای مانند ایجاد ارزش افزوده، صرفه جویی ارزی و افزایش درآمد دولت می شود.

جمع بندی

پروپیلن یکی از مهم ترین محصولات میانی پتروشیمی است که از می تواند گاز مایع به دست آید و طی سالیان متمادی، رشد قابل توجهی در تقاضا داشته است. در ایران نیز تقاضای داخلی برای پروپیلن زیاد است و شکاف زیادی بین عرضه و تقاضای بازار پروپیلن ایران وجود دارد و بازار داخلی به پروپیلن وارداتی وابسته است. در این شرایط توسعه صنعت پروپیلن در کشور اهمیت زیادی دارد. علاوه بر آن با توجه به رشد جهانی بازار محصولات پایین دستی پروپیلن، فرصت های صادراتی مطلوبی به ویژه در منطقه برای کشور مهیا خواهد شد. لذا با توجه به اهمیت این ماده شیمیایی، پژوهش حاضر به بررسی رویکردهای مختلف مصرف گاز مایع و وضعیت تولید، مصرف و صادرات آن و اهمیت تولید پروپیلن در کشور پرداخت. با توجه به میزان تولید و عرضه بیش از تقاضای گاز مایع در داخل و هدررفت بیش از 20 درصدی آن، توسعه زنجیره ارزش گاز مایع می تواند به رفع «کمبود محصول راهبردی پروپیلن در کشور» کمک کند که مزایای گوناگونی همچون «ایجاد ارزش افزوده»، «صرفه جویی ارزی» و «افزایش درآمد دولت» را نیز در پی خواهد داشت.

این مطالعه در اندیشکده اقتصاد مقاومتی توسط افشین غلامعلی پور در سال 1401 انجام شده است.