طرح تحول سربازی

یکی از مباحث مهم و چالش برانگیز در حوزه سیاستگذاری عمومی و امنیت ملی، خدمت وظیفه عمومی یا همان سربازی اجباری است که از دیرباز در بسیاری از کشورها، از جمله ایران، به عنوان ابزاری برای تامین نیروی انسانی نیروهای مسلح مورد استفاده قرار گرفته است. در سال های اخیر، تحولات اجتماعی، اقتصادی و امنیتی، به همراه کاهش نرخ زاد و ولد و تغییرات جمعیتی، کارآمدی و عدالت محوری این رویکرد را به چالش کشیده است. این چالش ها باعث شده است که بسیاری از متخصصان، سیاستگذاران و حتی عموم مردم به دنبال مدل های جایگزین، انعطاف پذیرتر و موثرتر باشند که ضمن تامین نیازهای نیروهای مسلح، بتواند با نیازهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه نیز هماهنگ باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

خدمت وظیفه عمومی، به عنوان یکی از الزامات قانونی بسیاری از کشورها، نقش مهمی در تامین نیروی انسانی نیروهای مسلح ایفا کرده و همواره موضوع بحث و بررسی بوده است. در ایران، این نظام که از دوران قاجار آغاز شده و با اصلاحاتی در دوران پهلوی و پس از انقلاب اسلامی ادامه یافته است. نظام فعلی سربازی در کشور با چالش های متعددی از جمله عدم تناسب با نیازهای روز جامعه، مشکلات اقتصادی برای مشمولان، کاهش انگیزه های فردی و احساس بی عدالتی میان اقشار مختلف مواجه است. از همین رو این پژوهش به دنبال ارائه یک مدل جایگزین برای خدمت وظیفه عمومی است که ضمن حفظ آمادگی دفاعی کشور، عدالت اجتماعی را نیز مدنظر قرار دهد. در این مدل، تلاش شده است تا با ترکیب روش های نوین مدیریت منابع انسانی، استفاده از مشوق های اقتصادی و افزایش کیفیت آموزشی، ساختاری کارآمدتر و انعطاف پذیرتر برای تامین نیروهای مسلح ایجاد شود.

چالش ها و مسائل روش سرباز فعلی در کشور

چالش ها و مسائل سربازی فعلی در کشور در ابعاد مختلف قابل بررسی است که برخی از آن ها عبارتند از:

مسائل فرهنگی

یکی از چالش های فرهنگی ناشی از سربازی فعلی، خودکشی و مشکلات روحی و روانی برای مشمولان است. عدم توجه به شان و منزلت جوان در دوران خدمت، بی توجهی به مسئله درآمد و مزایا و نیاز به تشکیل خانواده در سنین مشمولیت سربازی از جمله عواملی هستند که می توانند اختلالات روحی و روانی را به سمت اقدام به خودکشی نیز سوق دهند.

همچنین دوره خدمت یکی از عوامل مهم به تعویق افتادن ازدواج است. درآمد پایین، غیرقابل پیش بینی بودن ساعات کاری، جایگاه و محل اجباری و همین طور تفکر رسوب کرده غلط در میان خانواده های دختر در خصوص پسرانی که به سربازی نرفته اند، از جمله عواملی است که پسران را مجاب می کند ازدواج خود را تا پایان سربازی و پیدا کردن شغل به تعویق بیاندازند. نتیجه این امر ایجاد شکاف میان دختران و پسران با اختلاف تحصیلی و همچنین درآمد است که در نهایت تشکیل خانواده را به تعویق می اندازد.

عدالت

در فرهنگ اسلامی ایران، از منظر شرع و عرف جامعه، وظیفه تامین وسایل زندگی صرفا بر عهده مردان است. از طرف دیگر، در ادارات دولتی و خصوصی به طور قابل احصا (قانونی) تفاوتی بین استخدام زنان و مردان قائل نمی شوند. با این شرایط، دو سال خدمت اجباری هم مانع بزرگی در مسیر مردان برای رقابت با بانوان برای اتخاذ مشاغل پرطرفدار است. بدیهی است که با شرایط توضیح داده شده، ناعدالتی واضح و غیر قابل انکاری در حق مردان کشور، همواره طی سال های گذشته وجود داشته است.

از سوی دیگر وجود انواع معافیت های مختلف در مسئله سربازی موجب بی عدالتی گسترده ای در بین مشمولین شده است. اینکه یک نفر به واسطه فداکاری و ایثارگری یا شغل پدر و برادرش از سربازی معاف شود، با اصل هدف سربازی که آمادگی و آموزش آحاد مردم برای دفاع از کشور در زمان جنگ است در تناقض است. همچنین امریه که قرار بود نوعی خدمت تخصصی و استفاده علمی از مشمولین باشد، خود به راه فراری برای مشمولینی که آشنا یا فامیلی در ارگان های دولتی دارند، تبدیل شده است.

مسائل امنیتی

حضرت امام خمینی (ره) در آذرماه ۱۳۵7 به سربازانی که در ارتش رژیم پهلوی خدمت می کردند، دستور عدم فرمان برداری از فرماندهان و فرار از سربازخانه ها را دادند. به اعتراف ارتشبد قره باغی، این فتوا قدرت مقاومت را از نیروهای شاهنشاهی گرفت و زمینه ساز فروپاشی کامل نیروهای نظامی شد. چه تضمینی وجود دارد که معاندین و دشمنان نظام اسلامی در مواقع بحرانی مثل اغتشاشات سال ۱۴۰۱ با توجه به نارضایتی عمومی جوانان از اجباری بودن سربازی، از این ایده برای ضربه زدن به امنیت کشور استفاده نکنند؟ از طرف دیگر این امکان برای معاندین وجود دارد تا با تطمیع بخشی از جمعیت زیاد مشمولین یا غایبین خدمت وظیفه عمومی، برای خرابکاری، انجام اقدامات کور یا استخراج اطلاعات محرمانه در مکان های نظامی استفاده کنند.

مسئله شرعی

در بدترین حالت که کشور درگیر جنگ است، خدمت وظیفه عمومی می تواند در حکم جهاد در نظر گرفته شود. انسان مختار آفریده شده و حتی اگر سربازی معادل جهاد دینی در نظر گرفته شود، باز هم کفایی است و بر همه واجب نیست. از طرف دیگر پرداخت هزینه های خانواده و همسر (پرداخت نفقه) برای مرد واجب عینی است. آیا حکومت می تواند مرد مسلمان را از واجب عینی بازدارد و او را به واجب کفایی مشغول سازد؟

طرح تحول سربازی

طرح جایگزین سربازی فعلی باید رفع کننده این چالش ها باشد. لذا پژوهش حاضر طرح زیر را ارائه کرده است:

ماده 1- حفظ و تقویت روحیه جهاد

همه افراد ذکور بالای ۱8 سال موظف به گذراندن دوره آموزشی دو ماهه و دریافت نمره قابل قبول در آزمون ها (تیراندازی، زندگی در شرایط سخت و…) بر اساس شرایط جسمانی شان هستند.

تبصره یک: حداقل ۲ سال فعالیت مستمر در بسیج محلات و گذراندن آزمون های نظامی (تیراندازی و…) و عقیدتی پایگاه های بسیج با کسب نمره مناسب مطابق با شیوه نامه ای که توسط ستاد کل نیروهای مسلح ابلاغ می شود، با درخواست متقاضی، می تواند جایگزین دوره آموزشی شود؛

تبصره دو: مشمولانی که بر اساس قوانین موجود مستحق دریافت معافیت پزشکی هستند، بر اساس صلاح دید نیروهای مسلح و شرایط جسمانی و استعداد و انگیزه ایشان در دوره آموزشی اجباری، مواردی مثل آموزش های مرتبط با جنگ الکترونیک و سایبری، امداد و درمان و… را فرا خواهند گرفت؛

تبصره سه: به منظور تزریق احساس رضایت مندی و عدالت در جامعه و استفاده حداکثری از ظرفیت جامعه اسلامی، در صورت صلاح دید نیروهای مسلح و برطرف شدن موانع قانونی احتمالی توسط مجلس آینده، موارد ذکر شده در بند بالا (تبصره دو) به دختران در سن ۱۵ سالگی، آموزش داده شود.

ماده 2- عدالت/ تقویت امنیت

به منظور تامین سرباز مورد نیاز ستاد کل نیروهای مسلح و تعیین تکلیف مشمولان خدمت وظیفه عمومی پس از طی دوره آموزشی:

ستاد کل نیروهای مسلح سالانه و بر اساس نیازهای خود فراخوان جذب ۱۰۰ هزار سرباز حرفه ای می زند (در حال حاضر حدود ۳8۰ هزار نفر در حال گذراندن خدمت وظیفه عمومی هستند) به طوری که در هر زمان حداقل سرباز حرفه ای در حال خدمت در نیروهای مسلح ۴۰۰ هزار نفر باشد. دوره خدمت این سربازان ۵ ساله است و این سربازان بر اساس توانایی سنجی واحد آموزش هر یگان، آموزش های مخصوص و تخصصی مورد نیاز نیروهای مسلح را فرا خواهند گرفت. میانگین حقوق این سربازان در سال اول (1403) 15 میلیون تومان و پس از آن متناسب با نرخ تورم اعلامی از سوی بانک مرکزی افزایش خواهد یافت. بدیهی است برای سربازانی که کارهای تخصصی انجام نمی دهند (مثل نیروهای خدماتی) حقوق کمتری در نظر گرفته می شود. همچنین تمام قوانین مربوط به معافیت شامل پزشکی و غیرپزشکی، کسر از خدمت و همچنین امریه ها حذف خواهند شد.

ماده 3- بودجه و منابع

برای اجرای طرح در مجموع به 8۰ هزار میلیارد تومان نیاز است (7۲ هزار میلیارد تومان میانگین پرداختی ۱۵ میلیون تومان به ۴۰۰ هزار سرباز حرفه ای + 8 هزار میلیارد تومان هزینه های رفاهی جانبی). در سال 1402، 27هزار میلیارد تومان برای پرداخت حقوق به سربازان تخصیص یافته بود؛ یعنی اضافه بار مالی این طرح 53 هزار میلیارد تومان است. این مبلغ در بودجه عمومی توسط دولت تامین خواهد شد. بر این اساس، خدمت وظیفه عمومی خیلی بیشتر از قبل به عدالت نزدیک خواهد شد، زیرا اگر این مبلغ در بدترین حالت با خلق پول توسط دولت تامین شود، با تورم ایجاد شده ناشی از آن، همه مردم مالیات امنیت را به صورت غیرمستقیم پرداخت خواهند کرد. در این حالت حقوق و مزایای بالای خدمت در نیروهای مسلح، عامل جذب نیروهای مورد نیاز ستاد کل نیروهای مسلح خواهد بود.

ماده 4- ضمانت اجرایی

افرادی که پس از اجرای این قانون بعد از گذشت 6 ماه وضعیت سربازی خود را مشخص نکنند (یعنی در دوره آموزشی اجباری شرکت نکنند) و غایب محسوب شوند، مشمول قوانین سختگیرانه ای به شرح ذیل خواهند شد:

• عدم ارائه خدمات بانکی (ایجاد محدودیت در تراکنش و…)؛
• عدم ارائه خدمات غیر قهری در دفاتر نقل و انتقال و تعویض پلاک؛
• انقضای گواهی نامه هر دو سال یک بار و وضع عوارض برای تمدید گواهی نامه و… نسبت به افراد دیگر؛
• قطع تمام یارانه های نقدی پرداختی به این افراد.

پیشنهادهایی برای تحول در نظام سربازی

تحول در نظام خدمت وظیفه عمومی نیازمند رویکردی جامع، عادلانه و کارآمد است که بتواند ضمن تامین امنیت ملی، عدالت اجتماعی را برقرار کرده و انگیزه های فردی را افزایش دهد. در این بخش، پیشنهادهای اصلاحی در چندین حوزه ارائه شده است تا امکان تغییر ساختار سنتی سربازی و جایگزینی آن با مدل های جدید و بهینه فراهم شود:

جایگزینی مدل سربازی اجباری با مدل های داوطلبانه و حرفه ای

یکی از مهم ترین پیشنهادها، تغییر نظام سربازی اجباری به مدل داوطلبانه و حرفه ای است. در این مدل، به جای الزام جوانان به خدمت سربازی، نیروی انسانی موردنیاز نیروهای مسلح از طریق جذب سربازان حرفه ای تامین می شود. در این راستا، پیشنهاد می شود:

• نیروهای داوطلب برای خدمت در نیروهای مسلح، با آموزش های تخصصی، مزایای شغلی، حقوق مناسب و امکان ارتقا در ساختار نظامی جذب شوند؛
• به تدریج نسبت سربازان وظیفه کاهش یافته و با افزایش جذب نیروهای متخصص، کیفیت و بهره وری ارتش افزایش یابد؛

کاهش طول دوره خدمت و افزایش بهره وری آن

در صورت ادامه مدل فعلی سربازی، یکی از راهکارهای بهینه سازی، کاهش طول مدت خدمت سربازی و افزایش کیفیت آن است. این امر می تواند از طریق اقدامات زیر انجام شود:

• دوره خدمت به 6 تا ۱۲ ماه برای سربازان عادی و افزایش مهارت آموزی در این مدت کاهش یابد؛
• مسیرهای تخصصی برای سربازان دارای تحصیلات دانشگاهی ایجاد شود تا متناسب با رشته خود در بخش های نظامی، صنعتی یا تحقیقاتی خدمت کنند.

ارائه مدل های جایگزین خدمت نظامی

در بسیاری از کشورها، مدل هایی برای جایگزینی خدمت نظامی وجود دارد که به افزایش بهره وری نیروی انسانی کمک می کند. در این راستا پیشنهاد می شود:

• خدمت جایگزین اجتماعی و اقتصادی: مشمولان بتوانند در بخش هایی مانند آموزش و پرورش، خدمات درمانی، امداد و نجات، صنایع دفاعی و فناوری اطلاعات فعالیت کنند؛
• ایجاد مسیرهای همکاری با صنایع و شرکت ها: با انعقاد تفاهم نامه بین دولت و بخش خصوصی، جوانان بتوانند در صنایع کلیدی و استراتژیک کشور خدمت خود را بگذرانند و تجربه کاری کسب کنند.

جمع بندی

نظام سربازی به عنوان یکی از مولفه های کلیدی تامین نیروی انسانی نیروهای مسلح، همواره نقش مهمی در امنیت کشورها ایفا کرده است. با این حال، تغییرات گسترده در ساختار اجتماعی، اقتصادی و امنیتی، نیاز به بازنگری و اصلاح در این سیستم را بیش از پیش آشکار ساخته است. در این پژوهش، ابعاد مختلف نظام سربازی در ایران بررسی شد و چالش های آن در حوزه های اجتماعی، اقتصادی، امنیتی و حقوقی مورد ارزیابی قرار گرفت. همچنین پژوهش حاضر به ارائه طرحی برای تحول سربازی پرداخت. درنهایت نیز پیشنهادهایی برای تحول و بهبود نظام فعلی سربازی ارائه شد.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی مصاف توسط علی اکبر رائفی پور در سال 1403 انجام شده است.