بررسی تبعات کرونا و اقدامات دولت

این گزارش تحلیلی به دنبال تحلیل ابعاد تبعات سیاسی، اقدامات دولت و تحولات پساکرونا در موضوعات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی و بحران کرونا است. نتایج بیانگر این است که وضعیت اقتصادی کشور در اثر بحران کرونا بغرنج تر شده و حتی معیشت مردم هم دچار مشکل شده است. در حوزه مسائل اجتماعی هم با افزایش اختلافات خانوادگی، تشدید قطبیت اجتماعی، تهدید امنیت انسانی و عمومی و همچنین ظهور عوامل تهدیدزای امنیت اجتماعی در کشور روبرو هستیم. در بخش تبعات سیاسی و تحولات پیش رو در این حوزه، نتایج نشانگر این است که بی اعتمادی به سیاست ها و آمارهای دولت همانند نارضایتی از اقدامات آن برای عبور از بحران بالا است.

کلیدواژه: ویروس کرونا، امنیت اجتماعی، تحولات پساکرونا

ضرورت و اهداف پژوهش

شیوع بیماری کرونا، باعث تعطیلی مراکز کسب و کار، پویش های در خانه ماندن در سطح کشور، تعطیلی مراکز آموزشی و فرهنگی، تعطیلی مراکز آموزشی و فرهنگی، تعطیلی نمازهای جمعه و مراکز زیارتی و سیاحتی شده است و وجوه سیاسی و اجتماعی خاصی به این بحران بخشیده است. اغلب کارشناسان و تحلیل گران دنیا معتقدند جهان پس از کرونا جهانی متفاوت از قبل خواهد بود. لذا مسئله ما در این گزارش تحلیلی، این است که تبعات سیاسی و اجتماعی کرونا بر جمهوری اسلامی ایران چه خواهد بود.

روش شناسی پژوهش

روش گردآوری داده های این گزارش از طریق مراجعه به اسناد و پایگاه های اطلاع رسانی مراکز مختلف دولتی و غیردولتی در داخل و خارج از کشور بوده و روش تحلیل داده ها به صورت توصیفی-تحلیلی بوده به طوریکه علاوه بر توصیف وضعیت و داده های کمی و کیفی موجود، تحلیل و شناسایی روابط بین متغیرها نیز مدنظر بوده است.

تبعات و چالش های اقتصادی شیوع ویروس کرونا

به طور کلی گزارش های منتشر شده از سوی بانک جهانی و صندوق بین المللی پول موید افت سنگین شاخص های اقتصادی در دوران کرونا هستند. اگرچه عدم در هم آمیختگی اقتصاد ایران با اقتصاد جهانی و تحریم های اقتصادی علیه کشور، این آثار را به طوری که در سایر کشورها تجربه می شوند، در ایران متفاوت تر می سازد، اما به هر حال تبعات خاص خود را دارد که در شرایط کنونی اقتصاد کشور می تواند آسیب زا باشد.

ارزیابی تصمیمات و اقدامات دولت در حوزه اقتصادی نشان می دهد که به ضرورت تبعات اقتصادی بحران کرونا و تاثیر عمیق سیاسی آن پی برده شده است، اما آنچه که به عنوان آسیب سیاست ها و اقدامات می توان نام برد؛ ناکافی بودن کمک ها و فقدان توجه به اقشار دهک های پایین اقتصادی است که با توجه به بحران کرونا موجب ضعیف تر شدن هرچه بیشتر طبقه متوسط و متوسط به پایین می شود که این امر پیوستن این دهک ها به پایین ترین دهک ها را موجب می شود و پیامدهای سیاسی و امنیتی  منفی برای کشور در بردارد.

تبعات و چالش های اجتماعی شیوع ویروس کرونا

شیوع ویروس کرونا، علاوه بر مسائل اقتصادی، تبعات اجتماعی مختلفی را هم در برداشته است که می توانند دارای بار سیاسی باشند. بنابراین، در این گزارش، نگرانی و ترس مردم، اعتماد عمومی، امنیت عمومی، مشارکت مدنی، وضعیت خانوادگی، وضعیت گروه های هویتی به طور خاص مذهبی ها و اعتقادات مذهبی جامعه، حاشیه نشینان و حتی سبک زندگی و سلیقه رسانه ای افراد جامعه در خلال شیوع ویروس کرونا مورد تحلیل و بررسی قرار گرفته اند.

تبعات و چالش های سیاسی شیوع ویروس کرونا

علاوه بر موارد ذکر شده در خصوص ابعاد مختلف تبعات اقتصادی و اجتماعی دارای بار سیاسی، به لحاظ سیاست داخلی هم متمرکز بر نهاد دولت، شیوع ویروس کرونا تبعاتی داشته است که در این گزارش به آن تبعات شامل اعتماد به آمارهای رسمی، رضایت از عملکرد دولت و نهادهای عمومی، رویکرد به دولت متمرکز و ملی گرایی پرداخته شده است. در حوزه سیاست خارجی هم رویکرد به کشورهای مختلف و همچنین روابط با سازمان های بین المللی مدنظر قرار گرفته اند.

تحولات و آینده پساکرونا در ایران

کاهش قیمت جهانی نفت، افزایش نرخ ارز در داخل کشور، تعطیلی بازارها، کاهش درآمدها و مبادلات اقتصادی، تبعات منفی ای هستند که در صورت تداوم و تعمیق، اثر سیاسی در داخل خواهند داشت.  به لحاظ حکمرانی هم شیوع کرونا چند تاثیر عمده در داخل کشور داشت. از آن جمله می توان به برجسته کردن ضرورت حکمرانی خوب و ایجاد شفافیت، تغییر و تقویت سیاستگذاری سلامت در کشور، برجسته شدن مسائل شهروند ایرانی و تجربه مدیریت محلی توسط نهادهای غیردولتی و مردمی اشاره کرد.

تحولات و آینده پساکرونا در جهان

محورهای سیاسی و اجتماعی مدنظر اندیشمندان غربی که همه بر آن متفق القول هستند، تاثیر کوتاه مدت و میان مدت بحران کرونا بر اقتصاد جهانی و تضعیف آن و تقویت تمرکز بر درون مرزهای سیاسی دولت-ملت ها توسط حکومت ها حداقل در کوتاه مدت است. آنچه را که می توان به عنوان فصل مشترک تحلیل ها دانست، این است که آمریکا جایگاه قبلی خود را نخواهد داشت و به لحاظ سیاست های داخلی هم دچار تغییراتی خواهد شد. تغییر در سطح روابط بین الملل و تقویت قطب چین در دنیای چند قطبی، یکی دیگر از آثار سیاسی بحران کرونا در نظر اندیشمندان غربی است که می تواند سرعت رشد قدرت سیاسی، اقتصادی و نظامی چین در جهان را رقم بزند. فرصت هایی هم در تحلیل اندیشمندان غربی وجود دارد که شامل استفاده پیشرفته تر و انعطاف پذیر از فناوری، قطبی شدن کمتر جوامع، قدردانی از محیط بیرون و سایر لذت های ساده زندگی و تغییر سبک زندگی را شامل می شود.

توصیه ها و پیشنهادهای سیاستی

پیشنهادات این گزارش تحلیلی خطاب به کلیت حاکمیت و خصوصا دولت این است که سیاستگذاری ناظر بر سلامت شهروندان و تقویت تامین اجتماعی آن ها در دستور کار قرار گیرد. همچنین در راستای اعتمادزایی بین افکار عمومی، ضمن در پیش گرفتن شفافیت در مدیریت بحران کنونی، جهت مدیریت فضای اقتصادی و به طور کلی معیشت مردم، با در نظر داشتن لزوم افزایش رضایت مردم، به طور جدی وارد عمل شود و بخش قابل توجهی از منابع تخصیص یافته برای بحران کرونا را برای این امر به کار بگیرد. در حوزه رسانه ای هم کماکان تداوم القای وضعیت بحرانی و جلوگیری از عادی شدن مسئله برای مردم و همچنین در حوزه سیاست خارجی توازن میان نگاه به غرب و شرق از جمله پیشنهادات این گزارش است.

جمع بندی

بررسی ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی بحران کرونا به ویژه با تاکید بر تبعات دارای بار سیاسی- امنیتی در ایران نشان می دهد که به لحاظ اقتصادی کشور آسیب پذیرتر از قبل شده است. علی رغم تقویت انسجام مردمی در اثنای بحران ها، ارزیابی بر این است که در موارد مختلف اجتماعی تشدید قطبیت در کشور را شاهدیم که این امر نیز انسجام داخلی را با مشکل مواجه می سازد و تبعات سیاسی و امنیت مخربی دارد.

تحلیل بعد سیاست داخلی بحران کرونا هم نشان می دهد علی رغم تقویت ناسیونالیسم شهروند محور، نارضایتی و بی اعتمادی عمومی نسبت به نهاد دولت وجود داردکه در صورت در هم تنیدگی با شرایط نامطلوب اقتصادی و اجتماعی، می تواند نهاد دولت را تضعیف کند و سیاست ها و اقدامات دولت نیز تاکنون نشان جدی از مدیریت و جلوگیری از پیشامد های منفی مذکور ندارد. بنابراین تحولات پساکرونا در صورت تشدید تبعات مذکور و تداوم بحران کرونا، به گونه ای خواهد بود که دولت را در داخل به مرز دولت فرومانده خواهد رساند و به لحاظ سیاست خارجی هم تقویت نگاه به شرق و خصوصا چین گرایی و حتی وابستگی به چین برای مقابله با تبعیات اقتصادی بحران کرونا در داخل و جلوگیری از تشدید اثرات تحریم بر کشور یکی از محورهای آتی خواهد بود.

این مطالعه در پژوهشکده سیاست پژوهی و مطالعات راهبردی حکمت توسط هوشنگ شیخی در سال 1399 انجام شده  است.