سناریوهای آینده رسانه های صدا پایه در ایران

امروزه رسانه ها در سراسر دنیا تاثیر عمده ای بر دیدگاه های سیاسی، سلیقه های فرهنگی، تمایلات اجتماعی و … دارند. تغییر و تحولات پرشتاب در عرصه رسانه ها طی دهه های گذشته بسیار متاثر از فناوری های نوین در حوزه ارتباطات بوده است. رسانه های صداپایه یکی از اجزای سپهر رسانه ای یک کشورند. این سپهر رسانه ای و به تبع آن رسانه های شنیداری، در آینده در مرض ابهامات و عدم قطعیت های متعددی در ارتباط با تحولات فناوری و تغییرات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خواهد بود. لذا با استفاده از آینده پژوهی می توان پرده های ابهام را از آینده زدود و به افزایش شناخت و ادراک انسان از آن کمک کرد.

ضرورت و اهداف پژوهش

داشتن تصویری روشن از آینده های ممکن، شرط لازم برای اتخاذ تصمیم های درست و پیش دستانه امروز است. محیط پیچیده صنعت رسانه که با آمدن رسانه های نوین پیچیده تر شده، ایجاب می کند که عوامل موثر بر آینده شناسایی شده تا بتوان برای مواجهه با آینده های ممکن، سناریو تدوین کرده و در هر سناریو راهکارهایی جهت حل مسائل طراحی شود. بدون شناسایی عوامل موثر بر آینده، یک سازمان تصویر روشنی از احتمالات پیش رو ندارد و مدام با مسائل غیرقابل پیش بینی مواجه شده و غافلگیر خواهد شد.وجود پیشران های محیطی نظیر فناوری و تحولات فوق العاده سریع فناوری های ارتباطی، تصمیم گیری را در یک دوره زمانی ۱۰ ساله، با مشکلات عدیده ای مواجه می کند؛ زیرا ممکن است طی ۱۰ سال، تحولات عظیمی رخ دهد که کلیه سرمایه گذاری ها را در این بخش بی اثر کند.

صدای جمهوری اسلامی ایران در حال حاضر درگیر مشکلات و مسائلی همچون غافلگیری از سوی رقبای جدید همچون کلاب هاوس، تغییرات سریع فناوری و ماهیت فناوری های رسانه ای، تغییرات و پیچیدگی های محیطی و نبود چشم انداز و تصویر روشن از آینده برای سیاستگذاران است؛ لذا این پژوهش با استفاده از یکی از روش های آینده پژوهی به نام «سناریونویسی» تعریف شده است. هدف اصلی این پژوهش تدوین سناریوی مطلوب رسانه های نوین صدا پایه در افق ۱۰ ساله با تاکید بر مخاطب است.

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر، یک تحقیق «کیفی» است. لذا با توجه به موضوع این تحقیق، روش های مورد استفاده در این تحقیق شامل روش های «اسنادی و کتابخانه ای»، «میدانی» و روش های آینده پژوهی شامل روش های «پویش محیطی»، «روندپژوهی» و «سناریونویسی» است. برای انجام سناریونویسی از روش شبکه جهانی کسب و کار (GBN) استفاده شده است. این روش دارای 8 گام است که عبارتند از: شناخت مسئله یا تصمیم اصلی، ارزیابی نیروهای کلیدی در محیطف تهیه فهرست نیروهای پیشران، رتبه بندی بر اساس اهمیت و عدم قطعیت، انتخاب منطق سناریوها، کامل کردن (پربار کردن) سناریوها، ارزیابی پیامدها و نتایج هر سناریو و انتخاب نشانگرها و علائم راهنما.

مهم ترین عدم قطعیت های اصلی و کلیدی موثر بر آینده رسانه های نوین صدا پایه در افق ۱۰ ساله

در این پژوهش 7 عدم قطعیت کلیدی از میان عدم قطعیت های مختلف شناسایی شدند که عبارتند از:

• فناوری های فراگیر جهانی؛
• فناوری های تخصصی صدا پایه؛
• میزان مصرف محتوای صوتی؛
• افزایش شدت رقابت و ظهور رقبای جدید رسانه ای؛
• حکمرانی رسانه های صدا پایه؛
• محتوای تولید کاربر؛
• اقتصاد رسانه های نوین صدا پایه.

دو عدم قطعیت اول و دوم باهم ادغام و با عنوان «فناوری» معرفی شدند؛ بدین ترتیب شش عدم قطعیت ذکرشده به عنوان عدم قطعیت های کلیدی در نظر گرفته شدند.

سناریوهای آینده رسانه های نوین صدا پایه

بر مبنای دو عدم قطعیت کلیدی «فناوری» و «میزان مصرف محتوای صوتی» ماتریس سناریوها تشکیل و چهار سناریو که از حالات متفاوت ترکیب دو عدم قطعیت استخراج شده است، نگارش شد. چهار سناریوی نگارش شده در ادامه آمده اند:

سناریوی «رادیوی هوشمند» (توسعه فناوری های جدید و افزایش مصرف محتوای صوتی)

این سناریو زمانی محقق می شود که صدای جمهوری اسلامی ایران به استقبال فناوری های جدید رفته و آن ها را نهادینه کند. در این سناریو و با عمل به توصیه های ارائه شده در آن، دورنمای مطلوبی مبنی بر رشد و توسعه رسانه های نوین صدا پایه در عموم کاربران شکل می گیرد. در این سناریو یک یا گروهی از فناوری های غالب در حال رشد ،به احتمال زیاد شبکه های مبتنی بر IP، مطرح خواهند شد، برودکسترهای سنتی رادیو در حال کاهش خواهند بود و AOD (Audio on Demand) ارائه شده توسط غیر از برودکسترها نیز به اندازه صدای برودکسترها قابل توجه است.

در حوزه توسعه و پذیرش فناوری های جدید صوتی، سازمان صداوسیما نقش مهمی را ایفا می کند. سازمان می تواند با همکاری تیم های فنی و مهندسی خود، تحقیقات و آزمایش های مربوط به فناوری های جدید صوتی را صورت بدهد و نتایج آن ها را در سرویس ها و محصولات خود پیاده سازی کند. علاوه بر توسعه فناوری ها، سازمان صداوسیما نقش مهمی در پذیرش و انتشار فناوری های جدید صوتی دارد. با توجه به بلوغ فناوری های جدید و تقاضای مخاطبان، سازمان می تواند سرویس ها و برنامه های خود را بر اساس این فناوری ها تنظیم و ارائه کند که شامل بهبود کیفیت صدا، استفاده از فناوری های هوشمند در برنامه ها، استفاده از سیستم های تشخیص گفتار و ترجمه خودکار و سایر فناوری های صوتی می شود.

سناریوی «منم کاربر» (انفعال در مواجهه با فناوری های جدید و افزایش مصرف محتوای صوتی)

پخش خطی تنها بخشی از خدمات موجود است؛ در حالی که متغیر مصرف محتوا بر شخصی سازی بیشتر به جای چند رسانه ای تاکید می کند. اشتراک و خدمات صوتی درخواستی ارائه شده توسط تولیدکنندگان غیر از برودکستر سنتی به تدریج افزایش می یابد و حداقل به اندازه پخش سنتی اهمیت پیدا می کند. کاهش فناوری می تواند به کاهش کیفیت محتوای صوتی منجر شود. در این حالت از فناوری ها و راه حل های بسیار متمایزی استفاده شده و فناوری غالب وجود ندارد. استفاده از تولیدات کاربران و در دسترس بودن آن می تواند منجر به افزایش محتوای صوتی باشد. همچنین در این سناریو میزان مصرف محتوای صوتی در حال افزایش است؛ که می تواند دلایلی مانند «راحتی استفاده»، «افزایش تولید محتوای الکترونیکی» و «تحریک عاطفی فرد» داشته باشد.

سناریوی «آقای برودکستر» (انفعال در مواجهه با فناوری های جدید و کاهش مصرف محتوای صوتی)

این حالت شبیه ترین حالت به وضعیت کنونی است که در آن پخش رایگان آنالوگ خطی و مصرف محتوای صوتی زنده هنوز مهم ترین راه برای تولید و استفاده از رادیوست. اپراتورهای برودکست سنتی (سازمان صداوسیما) هنوز اکثر خدمات را ارائه می دهد و کاهش فناوری می تواند منجر به کاهش کیفیت محتوای صوتی شود. در مواجهه با فناوری های جدید صوتی، سازمان صداوسیما ممکن است به دلیل محافظه کاری و نگاه سنتی خود، انفعال نشان دهد. با این حال، در جامعه رسانه ای کنونی، تقریبا همه سازمان های رسانه ای به یک شکل دیگر با فناوری های جدید سروکار داشته و سعی در بهره برداری از آن ها دارند.

برای افزایش کیفیت و رقابت پذیری، تطبیق با تغییرات فناوری های صوتی ضروری است. به طور کلی، عواملی مانند اشباع بازار، رقابت با محتوای دیگر، عوامل زمانی و نوآوری فناوری می توانند به کاهش مصرف محتوای صوتی منجر شوند. حکمرانی صداوسیما محور به معنای تاثیرگذاری و کنترل صداوسیما در حوزه رسانه ها و اطلاعات است. در حکمرانی صداوسیما محور، صداوسیما (به عنوان یک ابزار قدرت) سعی می کند تا با ارائه برنامه ها و محتواهایی که منافع خاصی را ترویج می کنند، به تاثیرگذاری بیشتر بر ذهنیت و نظرات عمومی بپردازد.

سناریوی «همزیستی با فناوری» (توسعه فناوری های جدید و کاهش مصرف محتوای صوتی)

در این سناریو تحویل برودکست رایگان و مصرف بی درنگ محتوای صوتی زنده یا خطی مهم ترین اشکال رادیویی هستند. رادیو دیجیتال و انواع فناوری های دیجیتال دیده می شوند ولی بازهم برودکسترهای سنتی بیشتر خدمات را ارائه می دهند. عواملی که باعث رشد فناوری های صوتی می شوند عبارتند از: «رشد فناوری» و «راحتی استفاده از محتوا و تولید محتوای الکترونیکی». پیشرفت فناوری صوتی، امکانات بیشتری را برای تولید و پخش محتوای صوتی فراهم کرده است. همچنین محتوای صوتی به راحتی قابل دسترس است و کاربران آن را در هر زمان و مکانی می توانند گوش دهند. تولید محتوای الکترونیکی، به دلیل قابلیت دسترسی و راحتی استفاده در حال رشد است.

حکمرانی غالبی در این سناریو دیده نشده و سایه برودکسترهای سنتی وجود دارد. اقتصاد رسانه های صوتی در این سناریو نیز هزینه های خاص خود را دارد. چندین هزینه معمول در حوزه رسانه های صوتی عبارتند از تولید محتوا، تجهیزات و فناوری، تبلیغات و بازاریابی، هزینه های پلتفرم و توزیع، حقوق عوامل و پرسنلی و هزینه های عملیاتی. به دلیل کاهش محتوای صوتی و با توجه به کمبود درآمدها و پیشی گرفتن هزینه ها در وضعیت هزینه بر یا نیازمند حمایت قرار گرفته است. این امر باعث فشار بر بخش های تولیدی شده و کاهش تولیدات صوتی مشاهده می شود.

انتخاب سناریوی مطلوب برای جمهوری اسلامی ایران

نظر خبرگان این تحقیق این است که سناریوی «رادیو هوشمند» سناریوی مطلوب است. بر این مبنا، در حال حاضر سازمان صداوسیما در سناریوی «آقای برودکستر» قرار دارد و مسیرهای پیش روی آن سه مسیر است:

• مسیر یک: این مسیر نشان می دهد که در دو گام باید به سناریوی مطلوب رسید. اول این که، با اولویت توسعه فناوری های جدید ابتدا به سناریوی هم زیستی با فناوری و سپس در گام بعدی، با افزایش میزان محتوای صوتی به سناریوی مطلوب نائل شد؛
• مسیر دو: در این مسیر هم در دو گام می توان به سناریوی مطلوب رسید. ابتدا با روش هایی میزان مصرف محتوای صوتی افزایش می یابد و می توان به سناریوی «منم کاربر» رسید و سپس در گام بعدی با توسعه فناوری های جدید به سناریوی مطلوب دست یافته می شود؛
• مسیر سه: می توان با روش های توامان در توسعه فناوری های جدید و افزایش محتوای صوتی به سناریوی مطلوب نائل شد.

در این میان انتخاب مسیر درست دشوار است. انتخاب مسیرها به عوامل و متغیرهای کلانی وابسته است که سیاستگذاران و مدیران ارشد رسانه باید در خصوص آن ها تصمیم بگیرند؛ عواملی نظیر بودجه در دسترس، وضعیت نیروی انسانی و سطح مهارت آنان، وضعیت حکمرانی رسانه، مسائل قانونی و اسناد بالادستی، رقبا و … .

سیاست ها و راهکارهای مواجهه با هر سناریو

با جمع بندی مباحث، سیاست ها و راهکارهای زیر در ذیل هر سناریو را می توان برای مدیران ارشد و سیاستگذاران صدای جمهوری اسلامی ایران پیشنهاد داد:

• سناریوی «رادیو هوشمند»: راهکارهایی همچون «راه اندازی تعداد اندکی رادیو ملی و تعداد کثیری رادیو در فضای بروبند (در قالب رادیوهای اینترنتی، هوشمند و …)»، «راه اندازی باشگاه مخاطبان مجازی برای تعامل با کاربران» و «استفاده از ظرفیت های خلاق کشور در رسانه»؛
• سناریوی «منم کاربر»: راهکارهایی همچون «حرکت به سمت رسانه تعاملی»، «راه اندازی دپارتمان طراحی و تولید محتوا» و «مشارکت داده شدن کاربران از طریق رسانه های اجتماعی»؛
• سناریوی «آقای برودکستر»: راهکارهایی همچون «تعریف رسانه های جایگزین»، «توجه ویژه به بازار پیام و عناصر آن» و «طراحی سیستم ارتقای مخاطبان منفعل به مخاطبان فعال»؛
• سناریوی «همزیستی با فناوری»: راهبردهایی همچون «طراحی سیستم ارتقای مخاطبان منفعل به مخاطبان فعال»، «بازتولید رسانه ای برودکست در ظرفیت های نوین رسانه ای» و «طراحی روش ها و راهبردهای جدید بازاریابی محتوا».

جمع بندی

رسانه های صدا پایه یکی از اجزای سپهر رسانه ای یک کشورند. این سپهر رسانه ای و به تبع آن رسانه های شنیداری، در آینده در معرض ابهامات و عدم قطعیت های متعددی در ارتباط با تحولات فناوری و تغییرات فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و اقتصادی خواهد بود. هدف آینده پژوهی، برداشتن پرده های ابهام از آینده و افزایش شناخت و ادراک انسان از آن است. لذا پژوهش حاضر، با هدف تدوین سناریوی آینده رسانه های صداپایه انجام شد. این پژوهش با توجه به گام های سناریونویسی GBN در 8 گام به چهارسناریوی باورپذیر «رادیو هوشمند»، «منم کاربر»، «آقای برودکستر» و «همزیستی با فناوری» دست یافت. طبق نظر خبرگان صدای جمهوری اسلامی ایران، سناریوی «رادیو هوشمند» سناریوی مطلوب صدای جمهوری اسلامی ایران است. با این حال، در حال حاضر سازمان در سناریوی «آقای برودکستر» قرار دارد و سه مسیر برای رسیدن به سناریوی مطلوب پیش روی آن است. در همین راستا با توجه به هر سناریو، پیشنهادهایی برای سازمان صداوسیما ارائه شده است.

این مطالعه در اندیشکده راهبردی پژواک در سال 1402 انجام شده است.