بررسی شرایط سازمان تامین اجتماعی در عمل به تعهدات

نظام تامین اجتماعی در بیشتر کشورها نوعی امنیت اقتصادی را برای افراد تحت حمایت خود ایجاد می کند. یکی از اهداف شکل گیری این نهاد، انجام پشتیبانی و حمایت از اشخاصی است که جزو اقشار آسیب پذیرتر جامعه به لحاظ اقتصادی هستند. نظام تامین اجتماعی با توجه به نقش خود در ارائه خدمات اجتماعی به عنوان شاخص و معیاری در توسعه جوامع محسوب می شود که خود یکی از شاخصه های حقوق بشر و یک ضرورت اقتصادی و اجتماعی در دنیای امروز است. در ایران نیز سازمان تامین اجتماعی، محوری ترین سازمان بیمه ای بوده و در قالب نظام مشارکتی عهده دار خدمات و حمایت های قانونی به تعداد وسیعی از افراد تحت پوشش خود است.

ضرورت و اهداف پژوهش

سازمان تامین اجتماعی به دلیل ضریب نفوذ بالا در جامعه، یکی از نهادهایی است که باید متغیرهای اقتصادی آن از سوی دولت مورد رصد و پایش قرار گیرد. در شرایط فعلی و با شیوه کنونی- ایجاد تعهدات بر عهده دولت و وصول درآمدهای موضوعی سازمان تامین اجتماعی- اگر قوانین تعهدزا به همین شکل و بدون تغییر باقی بمانند؛ باز هم می توان پیش بینی کرد که تراز عملیاتی سازمان تامین اجتماعی دچار کسری خواهد شد. این موضوع نیز باعث ناتوانی روزافزون این سازمان در ایفای تعهدات خود به بیمه شدگان می شود. از این رو در این پژوهش به بررسی عملکرد پیشین و تبیین وضع موجود سازمان تامین اجتماعی و ارائه راهکارهایی جهت اصلاح قوانین تعهدزا پرداخته شده است.

بررسی عملکرد پیشین و تبیین وضع موجود سازمان تامین اجتماعی

 بر اساس اطلاعات موجود، در سال های ابتدایی تشکیل سازمان تامین اجتماعی پرداخت های دولت به دلیل میزان تعهدات کم دقیقا به اندازه کافی و به میزان تعهدات ایجادی بوده است؛ اما از سال 1367 به بعد و افزایش قوانین حمایتی از جانبازان و ایثارگران، میزان تعهدات بر عهده دولت افزایش شدیدی پیدا کرده است. از سال 1370 به دلیل افزایش تعهدات و ناتوانی دولت در ایفای به موقع آنها، بدهی دولت به این سازمان رو به فزونی گذاشته است. این شرایط پس از سال 1389و اجرای قانون هدفمندی یارانه ها و همچنین حمایت دولت از مستمری بگیران سازمان تامین اجتماعی برای افزایش حقوق، شکل فزاینده تری به خود گرفته است.

در بازه زمانی 1395 تا 1399 این سازمان برای جبران کسری تراز پرداخت خود مجبور به اخذ 900 هزار میلیارد ریال تسهیلات از بانک ها شده است. افزایش تعهدات و مشکلات دولت در بازپرداخت مطالبات سازمان تامین اجتماعی باعث ناتوانی این سازمان در ایفای تعهدات روزمره خود و همچنین کاهش توان ایجاد سرمایه گذاری های جدید برای افزایش منابع پایدار درآمدی و بهبود تراز عملیاتی شده است. تعهدات دولت که هدف اصلی آن افزایش رضایتمندی و رفاه عمومی جامعه می باشد، به دلیل گستردگی نه تنها به این هدف دست نیافته است بلکه به دلیل مشکلاتی که برای سازمان بیمه گر در ایفای تعهدات خود ایجاد نموده در حقیقت خلاف هدف اصلی عمل می کند.

کسری تراز عملیاتی سازمان تامین اجتماعی در شرایط فعلی و با ادامه روند کنونی قوانین و تعهدات از 86 همت در سال 1401 به حدود 1921 همت در سال 1410خواهد رسید. برای درک بهتر شرایط نامساعد آتی باید این گونه بیان کرد که درصد کسری تراز پرداخت سازمان تامین اجتماعی از 28 درصد منابع در سال 1401 به 196 درصد منابع در سال 1410 خواهد رسید. به عبارت بهتر، در سال 1410سازمان تامین اجتماعی تنها قادر خواهد بود یک سوم از تعهدات خود به بیمه شدگان را انجام دهد. همچنین زیان انباشته این سازمان با ادامه شرایط کنونی در سال 1410 به حدود 6 برابر منابع سالیانه آن خواهد رسید که نشان دهنده ناتوانی مالی سازمان در بازپرداخت تسهیلات و تعهدات است. در حال حاضر بهترین راه برای خروج از این شرایط، اصلاح قوانین تعهدی و محدودسازی آن می باشد که باعث ایجاد منابع به روز و قابل دسترس برای سازمان تامین اجتماعی خواهد شد.

ارائه راهکارهای پیشنهادی اصلاح قوانین تعهدزا

برای اصلاح سازکار مالی سازمان تامین اجتماعی پیشنهادهای قانونی برای از بین بردن تعهدات زیان ده ارائه شده است که عبارتنداز:

اصلاح حق بیمه 3 درصد در ماده 28 قانون تامین اجتماعی و حقو بیمه 2 درصد مشاغل آزاد

موضوعی که بیشترین تعهدات تامین اجتماعی از دولت را ایجاد می کنند، مربوط به قوانین مرتبط با حق بیمه 3 درصد ماده 28 قانون تامین اجتماعی و 2 درصد حق بیمه حرف و مشاغل آزاد است؛ این موضوع به تناوب با افزایش سطح دستمزدها در سالیان مختلف روندی فزاینده به خود گرفته و در حال حاضر مجموعا حدود 34 درصد از مجموع مطالبات را تشکیل می دهد. از پیشنهادهای ارائه شده می توان به صورت مجزا یا به شکل تلفیقی جهت کاهش بار مالی تعهدات برای دولت و انتقال آن به بیمه شدگان و کارفرمایان بهره برد. پیشنهادهایی همچون:

• حذف کلی یا کاهش سهم دولت؛
• ایجاد تعهدات حق بیمه برای دولت تنها تا سطح مشخصی از دستمزد؛
• ایجاد تعهدات حق بیمه برای دولت بر اساس سنجش وسع.

اصلاح معافیت حق بیمه کارگاه های تولیدی پنج نفر

موضوع دیگری که بیشترین تعهدات تامین اجتماعی از دولت را ایجاد می کند و همچنین تخلفات بسیاری به دلیل ابهام در قوانین و مشکلات شناسایی دقیق در آن رخ می دهد، مربوط به معافیت حق بیمه کارگاه های تولیدی 5 نفر است که به تناوب با افزایش سطح دستمزدها در سالیان مختلف روند فزاینده به خود می گیرد و در حال حاضر مجموعا حدود 14 درصد از مجموع مطالبات را تشکیل می دهد. از این رو راهکارهای زیر جهت اصلاح این طرح پیشنهاد می شود:

• کاهش تعداد کارگران مشمول معافیت؛
• کاهش سطح معافیت به حداقل دستمزد سالانه؛
• تخصیص معافیت به کارفرمایان پذیرش شده در سنجش وسع.

اصلاح حق بیمه سربازی

یکی از موضوعاتی که بیشترین تعهدات تامین اجتماعی از دولت را ایجاد می کند، پرداخت 23 درصد حق بیمه سربازی توسط دولت است که با احتساب 4 درصد سخت و زیان آور مستمری نظام وظیفه و حضور داوطلبانه در جبهه حدود 9 درصد از مجموع مطالبات سازمان تامین اجتماعی از دولت را تشکیل می دهد. برخلاف تبصره (2) قانون اصلاح تبصره ماده (14) قانون کار و الحاق یک تبصره به آن که به موجب آن دولت باید بار مالی ناشی از اجرای این آیین نامه را هر سال بر حسب تعداد استفاده کنندگان پس از محاسبه توسط سازمان تامین اجتماعی اخذ کرده و در لایحه بودجه سال بعد منظور نماید، این مهم به شکل کامل انجام نشده و باعث انباشت مطالبات این بخش گردیده است. از این رو راهکارهای زیر پیشنهاد می شود:

• حذف بخشی از سهم دولت؛
• تخصیص معافیت به بیمه شدگان تا سطح حداقل دستمزد؛
• تخصیص معافیت به بیمه شدگان پذیرش شده در سنجش وسع.

توصیه ها و الزامات صندوق بازنشستگی تامین اجتماعی

صندوق بازنشستگی تامین اجتماعی باید در جهت حفظ سلامت اقتصادی و افزایش ثبات مالی علاوه بر مدیریت دارایی های خود که بیشتر آنها تحت عنوان شستا نگهداری و ذخیره شده اند؛ در افزایش حقوق بازنشستگان و هم چنین نحوه محاسبه میزان حقوق مستمری بگیران تعامل بیشتری با دولت داشته باشد و شرایط خود را به طور صریح در فضای دولت و عمومیت جامعه بازگو کند. همچنین این وظیفه برای دولت و مجلس شورای اسلامی وجود دارد که تعهدات جدیدی را برای این سازمان ایجاد نکند و همچنین در برنامه های توسعه بعدی مدیریت و کاهش این تعهدات از سوی دولت باعث توانمندی مالی بیشتر سازمان تامین اجتماعی در ایفای تعهدات خود در قبال بیمه پردازان خواهد شد. از سوی دیگر، تعیین تکلیف نحوه به روزرسانی بین دولت و این صندوق و پرداخت بدهی ها از سوی دولت موجب می شود تا کسری تراز عملیاتی این صندوق کاهش یابد. در ضمن نیاز است برای انجام اصلاحات روندی آرام و مستمری را پیگیری کرد و پیش از اصلاح هر قانون تعهدزایی شناسایی مزایا، معایب و آسیب هایی که ممکن است به ذی نفعان آن وارد شود، به طور کامل مورد مطالعه و تدقیق قرار گیرد.

جمع بندی

نظام تامین اجتماعی در بیشتر کشورها نوعی امنیت اقتصادی را برای افراد تحت حمایت خود ایجاد نموده و ضمانت می کند و از اهداف شکل گیری آن، انجام پشتیبانی و حمایت از اشخاصی است که جزو اقشار آسیب پذیرتر جامعه به لحاظ اقتصادی هستند. در شرایط فعلی و با شیوه کنونی – ایجاد تعهدات بر عهده دولت و وصول درآمدهای موضوعی سازمان تامین اجتماعی- اگر قوانین تعهدزا به همین شکل و بدون تغییر باقی بمانند، می توان پیش بینی کرد که تراز عملیاتی سازمان تامین اجتماعی دچار کسری خواهد شد که باعث ناتوانی روزافزون این سازمان در ایفای تعهدات خود به بیمه شدگان می گردد. از این رو این پژوهش پیشنهادهایی برای اصلاح حق بیمه مشاغل آزاد، حق بیمه سربازی و معافیت حق بیمه کارگاه های تولیدی ارائه کرده است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری توسط مژگان خانلو ساوجبلاغی با همکاری حمیدرضا مرشدخانی در سال 1402 انجام شده است.