پول مشترک در سازمان شانگهای: فرصت ها، چالش ها و راهبردها در مسیر دلارزدایی

راه اندازی مکانیسم پول مشترک همواره به عنوان یکی از راه های مقابله با تحریم ها و مواجهه با نظام اقتصادی دلارمحور مطرح بوده است. این موضوع برای کشوری مانند ایران که تحریم ها هزینه مبادله را در اقتصاد آن افزایش داده اند، بیش از پیش اهمیت دارد. عضویت رسمی ایران در سازمان همکاری های شانگهای (SCO) در سال ۲۰۲۳، این ایده را تقویت کرد که می توان با استفاده از یک مکانیسم ارزی جایگزین دلار، روابط اقتصادی جدیدی را با اعضای این سازمان تعریف کرد. سازمان شانگهای با راه اندازی انجمن بانکی متشکل از اعضای خود، توانسته است زیرساخت مناسبی برای ایجاد یک پول جایگزین فراهم کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

دلارزدایی یکی از راهبردهای بین المللی برای کاهش وابستگی به بلوک غرب و توسعه بر مبنای ظرفیت های مجامعی است که در بلوک شرق فعالیت دارند و از این طریق درصدد بازتعریف نظم نوین اقتصادی جهان هستند. در این میان، چین با خیزشی قابل توجه سعی دارد تا با مطرح کردن یوآن در مبادلات جهانی، ضمن توسعه زیرساخت های تجاری، ثبات اقتصادی خود را از طریق رواج پول ملی اش تضمین کند. در میان کشورهایی که برای دلارزدایی اقدام کرده اند، شاید بتوان گفت چین در خط مقدم قرار دارد. حجم تجارت بالای این کشور با جهان، آن را به یک بازیگر مهم در صحنه اقتصاد بین الملل بدل کرده است که می تواند در بلندمدت، به تغییر پارادایم های اقتصادی غالب منجر شود. از این رو، در این پژوهش به بررسی تجربه موفق راه اندازی پول مشترک در اروپا و ارائه راهبردهایی برای سازمان همکاری های شانگهای پرداخته شده است.

سهم دلار و سایر ارزها در مبادلات جهانی

در حال حاضر، دلار به عنوان یک ارز تقریباً بدون جایگزین شناخته می شود. طبق داده های آماری فدرال رزرو، این ارز حدود ۷۰ درصد از مبادلات جهانی در سال ۲۰۲۲ را به خود اختصاص داده است. یکی از کارکردهای کلیدی هر ارز، «ذخیره ارزش» بودن است؛ به این معنا که بتوان آن را برای آینده بدون کاهش قابل توجه قدرت خرید، ذخیره و بازیابی کرد. بررسی های آماری نشان می دهد که دلار، ۵۸ درصد از ذخایر ارزی رسمی اعلام شده جهانی در سال ۲۰۲۲ را تشکیل می دهد و از سایر ارزها مانند یورو (۲۱ درصد)، ین ژاپن (۶ درصد)، پوند انگلیس (۵ درصد) و یوآن چین (۳ درصد) بسیار جلوتر است. البته این سهم نسبت به ۷۱ درصد در سال ۲۰۰۰ کاهش یافته است، زیرا مدیران ذخایر ارزی، طیف گسترده تری از ارزهای کوچک تر مانند دلار استرالیا و کانادا را به پرتفوی خود افزوده اند. نکته قابل توجه، رشد سهم یوآن چین در مبادلات بین المللی، به ویژه از سال ۲۰۱۹ به بعد است. حجم بالای تجارت چین با جهان، این زیرساخت و امکان را فراهم می کند که یوآن در آینده به یک ارز مؤثر در ترکیب ذخایر ارزی جهان تبدیل شود.

یورو تجربه موفق راه اندازی پول مشترک

در سال های اخیر، تمایل به ایجاد پول مشترک برای انجام مبادلات تجاری بین المللی افزایش یافته است. هرچند ایده اتحادیه های پولی برای تقویت روابط تجاری و اقتصادی سال هاست که مطرح است، اما موفق ترین تجربه در این زمینه، معرفی ارز «یورو» در میان کشورهای عضو اتحادیه اروپا است. با وجود تمام نقدهای وارد بر ساختار اتحادیه پولی و اقتصادی اروپا، یورو تنها تجربه موفق و فعال یک پول مشترک در جهان به شمار می رود. تجربه اتحادیه اروپا نشان می دهد که ارز مشترک می تواند هزینه معاملات را کاهش داده و تجارت آزاد و تبادل کالا و خدمات را در سطح وسیعی گسترش دهد. همچنین، این امر می تواند به فعالیت های اقتصادی گسترده بین کشورهای مختلف منجر شود.

استفاده از تجارب این اتحادیه برای ایجاد پول مشترک در سازمان شانگهای بسیار کمک کننده خواهد بود. به نظر می رسد چین به این نتیجه رسیده است که برای افزایش استقلال اقتصادی، ثبات مالی و توسعه مداوم اقتصاد خود، نیاز به استفاده گسترده از «رنمینبی» (یوآن) در معاملات بین المللی دارد. جایگاه یوآن به عنوان یک ارز قابل تجارت بین المللی، پس از گنجانده شدن در سبد ارزی حقوق برداشت ویژه (SDR) صندوق بین المللی پول در سال ۲۰۱۶ تقویت شد. از آنجا که چین در میان کشورهایی با بالاترین ارزش صادرات جهانی قرار دارد، یوآن تحت اساسنامه این صندوق به عنوان یک ارز آزاد برای معاملات بین المللی به رسمیت شناخته شد. این اقدام، به معنای تأیید سیاسی ظهور چین به عنوان یک قدرت اقتصادی بود و به جذب سرمایه خارجی کمک کرد.

پول جایگزین در بیانات و سیاست های کلی اعضای شانگهای

سازمان همکاری های شانگهای (SCO) در سال ۱۹۹۶ توسط چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان با هدف برقراری موازنه در برابر نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه پایه گذاری شد. ایجاد یک نقشه راه برای استفاده از ارزهای ملی در تجارت و توسعه پرداخت های دوجانبه، از مسائلی است که این سازمان در سال های اخیر روی آن کار کرده است. پیش نویس نقشه راه افزایش سهم ارزهای ملی در توافقات تجاری، در ژوئن ۲۰۱۸ مطرح شد. در اوایل می ۲۰۲۳، ژانگ مینگ، دبیرکل سازمان همکاری شانگهای، اعلام کرد که بانک های مرکزی و وزارتخانه های دارایی کشورهای عضو، تهیه نقشه راه استفاده از ارزهای ملی در مبادلات تجاری را آغاز کرده اند. در اجلاس سال ۲۰۲۳ سازمان شانگهای، طرف چینی پیشنهاد گسترش همکاری در حوزه ارزهای دیجیتال و ایجاد یک «بانک توسعه» را مطرح کرد. کارشناسان معتقدند ورود رسمی سازمان هایی مانند شانگهای و بریکس به عرصه رمزارزها، می تواند به توسعه اقتصاد دیجیتال و فناوری های نوظهور کمک شایانی کند. همچنین، تأسیس بانک توسعه، مکانیسم مهمی برای پیوند اقتصادی اعضا است که به تقویت مبادلات و سرمایه گذاری های متقابل منجر می شود.

فرصت ها و چالش های پول مشترک

نوسانات مداوم نرخ ارز یکی از موانع اصلی تجارت است و مشکلاتی را برای صادرکنندگان و واردکنندگان ایجاد می کند. ناحیه یورو با ایجاد یک ارز مشترک توانست این چالش را در روابط داخلی اتحادیه اروپا حل کرده و حجم تجارت را افزایش دهد. علاوه بر این، یکی از مزیت های بزرگ پذیرش یورو، کنترل نقدینگی و مهار تورم پولی بود. دولت های اروپایی پس از پذیرش یورو، دیگر نمی توانند برای جبران کسری بودجه خود به راحتی به چاپ پول بدون پشتوانه متوسل شوند و باید از راهکارهای اقتصادی دیگری مانند کاهش هزینه ها و سیاست های مالیاتی استفاده کنند. با این حال، ارز مشترک یورو محدودیت ها و چالش هایی را نیز به همراه داشته است. معرفی این ارز، نوعی انحصار در بازار پول اروپا ایجاد کرد که می تواند با اثرات نامطلوبی همراه باشد؛ از جمله این اثرات می توان به تحمیل استانداردهای خاص و سیاست های پولی نامناسب به برخی کشورهای عضو اشاره کرد.

راهبردها

مطالعات نشان می دهد که تجربه های متعددی برای راه اندازی پول مشترک در جهان وجود داشته، اما تجربه یورو پررنگ ترین مثالی است که به موفقیت قابل توجهی دست یافته است. راهبردهای پیش روی اعضای شانگهای برای دستیابی به این هدف، چند سناریو دارد. تجربه یورو نشان می دهد راه اندازی یک مکانیسم پولی مشترک، مستلزم چند اقدام اساسی از سوی کشورهای عضو است:

• تمام محاسبات و نقل و انتقالات باید با یک شبکه مالی جدید صورت پذیرد و ارز جایگزین، در اولویت مبادلات بین المللی اعضا قرار گیرد؛
• کشورهای عضو یا باید پول ملی خود را حذف کنند یا آن را با ارز جایگزین «لنگر» (Peg) کنند؛ این موضوع چالش های پیچیده ای در حوزه اقتصاد رفتاری و پولی برای کشورها ایجاد می کند؛
• ثبات اقتصادی کشورهای عضو، یکی از پیش شرط های اساسی برای تشکیل پول مشترک است. با توجه به وضعیت فعلی ثبات اقتصادی اعضای شانگهای، شاید نتوان این ایده را در کوتاه مدت اجرایی کرد.

جمع بندی

راه اندازی پول مشترک در سازمان همکاری شانگهای به عنوان راهبردی برای مقابله با نظام اقتصادی دلارمحور و کاهش اثر تحریم ها، به ویژه برای اعضای جدیدی مانند ایران، اهمیت ویژه ای یافته است. این ایده که با پیشگامی چین و با هدف «دلارزدایی» دنبال می شود، به دنبال بازتعریف نظم اقتصادی جهانی و تقویت جایگاه یوآن در مبادلات بین المللی است. تجربه یورو در اتحادیه اروپا، به عنوان تنها نمونه موفق یک پول مشترک، نشان می دهد که چنین مکانیسمی می تواند هزینه های معاملاتی را کاهش داده، تجارت را تقویت کند و به کنترل تورم کمک نماید. با این حال، این الگو چالش هایی نظیر تحمیل سیاست های پولی یکسان به اقتصادهای ناهمگون را نیز به همراه دارد. سازمان شانگهای با تهیه نقشه راه برای استفاده از ارزهای ملی و طرح تأسیس بانک توسعه، گام های اولیه را برای این هدف برداشته است. اما اصلی ترین مانع، لزوم ثبات اقتصادی در میان اعضاست. با توجه به شرایط فعلی و تفاوت های ساختاری اقتصاد اعضا، راه اندازی یک پول مشترک به سبک یورو، یک هدف بلندمدت محسوب می شود و اجرای آن در کوتاه مدت با چالش های جدی روبروست.

این مطالعه در پژوهشکده امور اقتصادی توسط علی جوان جعفری با همکاری محمدکاوه باغبادرانی، محمد شیدایی و علی جودت وند در سال 1403 انجام شده است.