آتش بس در جنگ تحمیلی اسرائیل علیه ایران از منظر کاربران عرب زبان

در سال های اخیر، شبکه های اجتماعی عرب زبان به میدان اصلی شکل دهی به افکار عمومی و جهت دهی به گفتمان های سیاسی در خاورمیانه تبدیل شده اند. تنش ها و توافقات میان بازیگران کلیدی منطقه، به ویژه ایران و رژیم صهیونیستی، بازتابی گسترده در این بسترها دارند. تحلیل دقیق این محتوا، به ما امکان می دهد تا نگرش ها، احساسات و مواضع گروه های تاثیرگذار را بهتر بشناسیم و الگوهای غالب در بحث های سیاسی و اجتماعی را آشکار سازیم. این امر برای تدوین راهبردهای رسانه ای و دیپلماتیک موثر، یک ضرورت انکارناپذیر است.

ضرورت و اهداف پژوهش

این گزارش به تحلیل محتوای منتشرشده در پلتفرم ایکس عربی پس از آتش بس میان ایران و رژیم صهیونیستی می پردازد؛ یک نقطه عطف که بازتاب آن در فضای مجازی، تصویری دقیق از افکار عمومی منطقه ارائه می دهد. در بازه زمانی مورد تحلیل، ۱۹۷,۵۱۲ پست توسط حدود ۷۰ هزار کاربر منحصربه فرد تولید شده است که نشان دهنده اهمیت بالای این موضوع برای کاربران عرب زبان است. اهمیت این تحلیل از آن جهت است که شبکه ایکس به بستری پویا برای بازنمایی سریع تحولات راهبردی تبدیل شده است. مطالعه مضامین کلیدی، عواطف غالب و هشتگ های پرکاربرد، به ما کمک می کند تا نحوه تصویرسازی کاربران از ایران، محور مقاومت، و رژیم صهیونیستی را به طور جامع بررسی کنیم.

نبض افکار عمومی: سنجش واکنش کاربران عرب زبان

پس از آتش بس، فضای ایکس عربی شاهد دو روند موازی اما متضاد بود:

روند اول: افزایش انتقادات هدفمند از سوی کاربران سعودی و سوری

پس از توقف جنگ تحمیلی رژیم صهیونیستی علیه ایران اسلامی، مضامین تولید و انتشار محتوا علیه جمهوری اسلامی ایران افزایش و تنوع یافت. کاربران سعودی و سوری بر این باورند که جنگ اخیر، نتیجه تلاقی و تعارض منافع دو موجودیت است و ارتباطی با آرمان فلسطین و آزادی قدس شریف ندارد. این دسته از کاربران معتقدند که عدم ذکر نامی از غزه در توافق، گواهی بر صحت این ادعا است. گفتنی است که عملیات بشارت فتح و مورد هدف قرار گرفتن پایگاه العدید در قطر توسط ایران اسلامی در این روند تاثیرگذار بوده است. شماری از کاربران معتقدند که نام گذاری عملیات ایران، نشان از عزم جمهوری اسلامی برای فتح کشورهای عربی دارد.

روند دوم: غلبه قاطع روایت حامیان ایران

مطابق بررسی های انجام شده، 73.33 درصد تاثیرگذاری، مربوط به محتوای حامیانه نسبت به ایران است. به دیگر بیان، بیش از 70 درصد کاربران عرب زبان ایکس، ایران را پیروز این نبرد می دانند؛ درمقابل تنها 23.87 درصد کاربران رویکردی منفی نسبت به جمهوری اسلامی دارند. این رویکرد منفی لزوما به معنای حمایت از رژیم صهیونیستی نیست. از مجموع 9 جریان اصلی، تنها دو جریان رویکردی منفی نسبت به ایران دارند. این دو جریان عبارتند از: مخالفان ایران با محوریت کاربران سوری و ربات های سعودی و شبکه انتشار وزارت خارجه سعودی و رسانه های این کشور.

دو روایت اصلی در کاربران عرب زبان ایکس: همسو و غیرهمسو

محتوای تولید شده را می توان در دو جریان اصلی دسته بندی کرد:.

مضامین همسو (روایت پیروزی ایران)

مضامین همسو تاکید دارند که ایران با موفقیت، مانع تحقق اهداف اسرائیل شد و پیروزی در جنگ را به نام خود ثبت کرد. مدیریت رهبری در کاهش خسارات، تحمیل آتش بس بر اسرائیل و ناکامی رژیم در نابودی برنامه هسته ای ایران نیز ازجمله نکات برجسته است. همچنین کاربران عرب زبان به موفقیت عملیات های موشکی ایران، نقش قطر و یمن در حمایت از ایران و لزوم توقف جنگ غزه همزمان با آتش بس اشاره دارند و فضای داخلی رژیم صهیونیستی را ملتهب و ناکارآمد توصیف کرده اند.

مضامین غیرهمسو (روایت تخریب و فشار)

مضامین غیرهمسو با برجسته کردن موفقیت های نظامی اسرائیل و تشکیل ائتلاف بین المللی علیه ایران، سعی در القای تداوم فشار بر تهران دارند. آن ها به آسیب های غیرنظامی ناشی از حملات ایران اشاره کرده و رهبری ایران را هدف تخریب قرار داده اند. بخشی از این جریان شهادت فرماندهان مقاومت را مثبت ارزیابی می کند و نقش عربستان در شکل دهی به آتش بس را پررنگ نشان می دهد.

تحلیلگران عرب: این آتش بس یک صلح پایدار نیست

از نظر تحلیلگران سرشناس عرب زبان، آتش بس میان ایران و رژیم صهیونیستی به عنوان یک راه حل موقت و تاکتیکی ارزیابی می شود که از نظر پایداری و چشم انداز آینده با تردید جدی روبه رو است. به باور این تحلیلگران، توافق فعلی نه بر مبنای تحقق اهداف طرفین، بلکه برای کاهش فشارهای میدانی، کنترل افکار عمومی و مدیریت بحران های پدید آمده است. از آنجا که هیچ یک از اهداف اصلی اسرائیل (مانند نابودی برنامه هسته ای ایران) محقق نشده و عوامل ریشه ای تنش (به ویژه بحران غزه) همچنان پابرجاست، این توافق چشم انداز پایداری ندارد. بر همین اساس، انتظار می رود منطقه در آینده شاهد دورهای جدیدی از تنش و درگیری باشد، مگر آنکه راه حل اساسی و پایداری برای بحران های بنیادین ارائه شود.

راهبردهای عملیاتی برای تقویت روایت ایران در رسانه های عربی

در ادامه راهکارهایی عملیاتی باهدف حفظ دستاوردها ارائه شده است:

• تولید و انتشار محتوای چندزبانه (عربی-فارسی-انگلیسی) با تمرکز بر دستاوردهای ایران در مدیریت بحران، پایداری داخلی و نقش مثبت در ثبات منطقه ای؛
• تعامل مستقیم با فعالان رسانه ای، خبرنگاران و کاربران کلیدی عرب زبان برای تقویت روایت ایران و خنثی سازی موج تخریب، از طریق دعوت به تورهای خبری و جلسات توجیهی؛
• رصد هوشمند شبهات، اخبار کذب و جریان های سازمان یافته ضدایرانی و ارائه پاسخ های سریع، منطقی و مستند از طریق صفحات رسمی و کاربران تاثیرگذار؛
• تاکید مداوم بر پیوند راهبردی ایران با مسئله فلسطین و مقاومت، با نمایش واقعیت های میدانی و دستاوردهای دیپلماتیک و نظامی در رسانه های عربی؛
• استفاده از زبان و نمادهای فرهنگی عربی برای جلب همدلی و اعتماد کاربران و تقویت پیوند عاطفی با ملت های منطقه؛
• پایش منظم روندهای رسانه ای و تحلیل بازخورد افکار عمومی جهت شناسایی نقاط ضعف و اصلاح یا به روزرسانی راهبردهای رسانه ای؛
• تقبیح انفعال کشورهای عربی نظیر سعودی، اردن، امارات و مصر در قبال مسئله فلسطین؛
• ایجاد کمپین های ضدتطبیع جهت خنثی سازی تلاش ها برای ایجاد ائتلاف عربی به نفع رژیم صهیونیستی.

جمع بندی

تحلیل فضای مجازی عربی و کاربران عرب زبان پس از آتش بس ایران و اسرائیل نشان دهنده یک پیروزی قابل توجه برای روایت ایران است؛ جایی که بیش از ۷۰ درصد کاربران عرب زبان، ایران را پیروز میدان دانستند. با این حال، جریان های انتقادی سازمان یافته (عمدتا از سوی کاربران سعودی و سوری) نیز فعال بودند. با توجه به موقتی بودن این آتش بس، حفظ دستاوردهای میدانی نیازمند یک دیپلماسی رسانه ای فعال و هوشمند است. راهکارهایی مانند تولید محتوای هدفمند، تعامل با نخبگان و پاسخگویی سریع به شبهات می تواند به تثبیت و تقویت روایت ایران در افکار عمومی منطقه کمک شایانی کند.

این مطالعه در موسسه آینده پژوهی جهان اسلام توسط سجاد رفیعی در سال 1404 انجام شده است.