ابعاد حقوقی بینالمللی، ژئوپلیتیکی گذرگاه زنگزور
یادداشت تحلیلی پیرامون بررسی ابعاد حقوقی بینالمللی، ژئوپلیتیکی گذرگاه زنگزور و استان سیونیک و مکانیسمهای عملی ایران
✍️ مرتضی عبدی، رئیس اندیشکده مطالعات راهبردی حقوق بینالملل مرکز وکلا
واگذاری مدیریت و کنترل کریدور زنگزور به یک کنسرسیوم تحت رهبری ایالات متحده و ناتو، نه یک پروژه صرفاً اقتصادی، بلکه یک اقدام ژئوپلیتیکی با پیامدهای امنیتی، اقتصادی و حاکمیتی گسترده است. این اقدام، عملاً امتداد طرح «کریدور زنگزور» است که نخستین بار بیش از سه دهه پیش در چارچوب سیاستهای انزوا و مهار ایران و روسیه مطرح شد و اکنون با اهداف چندگانه بازطراحی شده است:
- قطع اتصال زمینی ایران به ارمنستان و دریای سیاه، و در نتیجه محدودسازی مسیرهای جایگزین کریدور شمال–جنوب.
- ایجاد پایگاه پیشروی ناتو در قفقاز جنوبی و نزدیکترین فاصله به مرزهای شمالغربی ایران.
- محاصره ژئوپلیتیکی ایران، روسیه و چین از مسیرهای ترانزیتی و تجاری.
- مهار نقش هند در اتصال به اوراسیا از مسیر ایران.
- بازطراحی موازنه امنیتی منطقه به نفع بلوک غرب.
ابعاد حقوقی گذرگاه زنگزور و مغایرتها با حقوق بینالملل
از منظر حقوق بینالملل و منشور ملل متحد، این اقدام با چند اصل بنیادین مغایرت دارد:
1. اصل عدم مداخله در امور داخلی کشورها (ماده ۲ بند ۷ منشور ملل متحد):
حضور ناتو یا مدیریت آمریکا بر خاک ارمنستان، بهویژه با قرارداد ۹۹ ساله، تجاوز به حاکمیت ملی این کشور و تهدید مستقیم امنیت ملی ایران است.
2. اصل احترام به تمامیت ارضی (ماده ۲ بند ۴ منشور ملل متحد و قطعنامه ۲۶۲۵ مجمع عمومی):
هرگونه تغییر کاربری یا واگذاری سرزمین به قدرتهای خارجی که پیامد امنیتی برای همسایگان داشته باشد، برخلاف این اصل است.
3. کنوانسیون ۱۹۶۹ وین درباره حقوق معاهدات:
هر معاهدهای که با زور، تهدید یا در شرایط نابرابر منعقد شود، فاقد اعتبار بینالمللی است (ماده ۵۲).
4. اصول امنیت دستهجمعی در منشور سازمان همکاری امنیت جمعی (CSTO):
این سازمان که ارمنستان عضو آن بوده است، متعهد به عدم پذیرش پایگاههای نظامی دشمن در خاک اعضاست.
حقوق ترانزیت و دسترسی سرزمینی در کنوانسیونهای بینالمللی مانند موافقتنامه تسهیل ترانزیت سازمان همکاری اقتصادی (ECO) که هرگونه انسداد مسیرهای سنتی و حقوق مکتسبه را نقض میکند.
پیامدهای اجرایی و امنیتی برای ایران
- تغییر موازنه قدرت در مرز شمالغربی و تبدیل قفقاز جنوبی به جبهه فشار مضاعف علیه ایران.
- قطع یا محدودسازی کریدور شمال–جنوب که یکی از مهمترین شریانهای اتصال ایران به روسیه و اروپا است.
- ایجاد یک کمربند امنیتی تحت کنترل ناتو از دریای سیاه تا دریای خزر.
- امکان سناریوی دوم اوکراین در قفقاز جنوبی با درگیر کردن بازیگران محلی علیه روسیه و ایران.
جعبهابزار مقابله ایران (مکانیسمهای حقوقی و دیپلماتیک)
دیپلماسی چندضلعی و همپوشان
- تشکیل محور تهران–مسکو–پکن برای مقابله با حضور نظامی ناتو در قفقاز.
- فعالسازی سازوکار مشورتی سهجانبه ایران–ارمنستان–روسیه برای حفظ مسیرهای ترانزیتی.
- گفتوگو با هند برای تأکید بر لزوم حفظ کریدور شمال–جنوب و ارائه جایگزینهایی به ارمنستان.
اقدام حقوقی بینالمللی
- ثبت اعتراض رسمی در شورای امنیت ذیل فصل ششم منشور ملل متحد بهدلیل تهدید صلح و امنیت بینالمللی.
- استفاده از دیوان بینالمللی دادگستری (ICJ) در قالب دعوای مشورتی با حمایت کشورهایی که منافع ترانزیتی آنها به خطر افتاده.
- استناد به کنوانسیونهای ترانزیتی منطقهای و طرح شکایت در سازمان همکاری اقتصادی (ECO) و اتحادیه اقتصادی اوراسیا.
اقدامات بازدارنده امنیتی
- رزمایش مشترک با روسیه و ارمنستان در مرزها با پیام هشدار به ناتو.
- تقویت حضور اقتصادی و زیرساختی ایران در ارمنستان برای ایجاد وابستگی متقابل.
- ابزار فشار اقتصادی.
- استفاده از دیپلماسی انرژی برای پیشنهاد تأمین برق و گاز به ارمنستان در مقابل تعهد به عدم واگذاری حاکمیت مسیر به ناتو.
پیشنهاد سرمایهگذاری ایران در زیرساختهای حملونقل جایگزین زنگزور
واگذاری مدیریت کریدور زنگزور به آمریکا و ناتو، یک تهدید چندبعدی علیه امنیت ملی ایران است که باید همزمان با ابزارهای حقوقی، دیپلماتیک، اقتصادی و امنیتی مهار شود. تجربه تاریخی حضور ناتو در بالکان، افغانستان و عراق نشان میدهد که هرگونه پایگاهسازی در مجاورت مرزهای ایران، بهسرعت به ابزار فشار سیاسی و امنیتی تبدیل میشود. ایران باید با بهرهگیری از ائتلافسازی منطقهای و بینالمللی، و استفاده از سازوکارهای حقوقی موجود، مانع اجرایی شدن این طرح شود.
