دیپلماسی اقتصادی ایران و روسیه

دیپلماسی اقتصادی از جمله حوزه های مفهومی و کارکردی نوین است که بسته به نوع ضرورت های ناظر بر وضعیت کشورها، الزاماتی را بر سیاست خارجی آن ها تحمیل می کند. از آن جا که توانمندی اقتصادی و توسعه اقتصادی به یکی از مهم ترین مؤلفه های قدرت ملی کشورها تبدیل شده و عمل به ضرورت های ناشی از آن مستلزم تعامل با جهان و مشخصا نظام اقتصاد جهانی است؛ دیپلماسی اقتصادی از جایگاه ویژه ای در مناسبات بین المللی کشورها برخوردار شده است. ایران به عنوان کشوری که با سیاست های تحریمی غرب دست و پنجه نرم می کند، ضرورت هایی فراروی خود دارد که توسعه اقتصادی را در صدر اولویت سیاست کلان کشور قرار داده است. این موضوعی است که به وضوح در اسناد بالادستی کشور مشاهده می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

دیپلماسی اقتصادی، به مفهوم اولویت یافتن موضوعات اقتصادی در سیاست خارجی است. این مفهوم متولی آن دسته از روابط اقتصادی خارجی بوده که می تواند شامل مسائلی همچون تبادل نیروی کار، انتقال فناوری، انرژی، گردشگری، کمک های توسعه ای یا تعامل با سازمان های اقتصادی منطقه ای و بین المللی دربرگیرد. در این بین گسترش مراودات تجاری با کشورهای همسایه، برای ایران بسیار حائز اهمیت بوده و یکی از کشورهایی که گسترش روابط اقتصادی با آن برای ایران بسیار حائز اهمیت بوده، فدراسیون روسیه است. همسایگی این دو کشور در طول تاریخ، وجود مرزهای مشترک آبی در دریای خزر، تشابهات اجتماعی و فرهنگی این دو کشور، فرصت بسیار نابی را برای این همکاری ها پدید آورده است که متأسفانه در تمامی ادوار گذشته تاکنون، کمتر به این فرصت ها توجه شده است. در صورت برنامه ریزی صحیح، حجم تجارت ایران و روسیه می تواند در حد و اندازه مطلوبی قرار گیرد و ایران نیز می تواند از مزایای تجارت با روسیه منتفع گردد. از این رو در این پژوهش به مطالعه روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و روسیه و بررسی موانع و ارائه راهکارهایی جهت رفع موانع این حوزه پرداخته شده است.

روابط اقتصادی جمهوری اسلامی ایران و فدراسیون روسیه

روابط اقتصادی ایران و روسیه در دهه های گذشته نوساناتی داشته است. اما از سال 2000 میلادی و روی کار آمدن ولادیمیر پوتین و سفر سید محمد خاتمی به مسکو و انعقاد قرارداد همکاری های ده ساله میان دو کشور، این روابط بیش از پیش گسترش یافت. در سال 2005 میلادی روسیه به هفتمین شریک تجاری ایران تبدیل شد. در فاصله سال های 1382-1392، بیشترین میزان واردات ایران از روسیه مربوط به سال 1391 با رقمی معادل 1 میلیارد و 631 میلیون دلار و کمترین میزان مربوط به سال 1389 با رقمی معادل 432 میلیون دلار بوده است. برخلاف واردات، روند صادرات ایران به روسیه رشد چندانی نداشته است. کمترین میزان صادرات ایران به روسیه در سال 1382 با رقم 94 میلیون دلار و بیشترین میزان صادرات در سال 1391با رقم 501 میلیون دلار صورت گرفته است. نکته قابل توجه اینکه در سال 1391 بیشترین میزان صادرات و واردات میان ایران و روسیه انجام شده است.

میزان تجارت دو کشور ایران و روسیه

تحریم های بین المللی علیه ایران سطح تجارت بین دو کشور ایران و روسیه را محدود کرد، اما فرصت هایی هم برای دو کشور وجود داشت که یک بازی برد-برد بود. دیدارهای متقابل متعددی میان رهبران دو کشور ترتیب داده شد و همکاری در زمینه های مختلف گسترش یافت. طبق بررسی های انجام شده، روند صادرات ایران به روسیه از سال 1389 تا 1391، هم به لحاظ وزن کالایی و هم به لحاظ ارزش دلاری افزایش یافته است. به نحوی که صادرات ایران به روسیه از 331 میلیون دلار در سال 1389 به 499 میلیون دلار در سال 1391 رسیده است. از سال 1389 تا 1391 که بیشترین فشارهای بین المللی علیه ایران وارد شده بود، روند تجارت دو کشور ایران و روسیه نه تنها کاهشی نبود، بلکه افزایش هم داشته است.

روند افزایشی تجارت ایران و روسیه تا اواخر عمر دولت دهم نیز ادامه داشت؛ اما به نظر می رسد با روی کار آمدن دولت حسن روحانی در شهریورماه 1392 رابطه تجاری دو کشور تضعیف شده و به حاشیه رفته است، به نحوی که در سال 1394 ارزش دلاری صادرات ایران به 174 میلیون دلار رسیده که این میزان حتی کمتر از سال 1389 است. همچنین میزان تجارت دو کشور نیز بعد از یک دوره روند صعودی، نزولی شد. میزان تجارت دو کشور ایران و روسیه در سال 1397و پس از شروع دوره دوم تحریم ها دوباره روند صعودی به خود گرفته است. همچنین از سال 1397 تاکنون روند صادرات ایران به روسیه هرساله افزایش یافته و در سال 1398 به 457 میلیون دلار رسیده است.

رستم ژیگانشین نماینده بازرگانی فدراسیون روسیه در ایران در گفتگویی اعلام کرد که حجم تجارت با جمهوری اسلامی ایران درسال 2021 یک رکورد تاریخی را ثبت کرد و به حدود پنج میلیارد دلار رسید. وی در این باره اعلام کرد: در سال 2021 رشد تجارت روسیه با ایران 4/89 درصد نسبت به سال قبل رشد داشته که این در نوع خود یک رکورد کم نظیر است. صادرات روسیه به ایران در طی چند سال گذشته بیش از دو برابر افزایش یافته در حالی که صادرات ایران به روسیه 22 درصد افزایش داشته است. با مقایسه حجم تبادلات اقتصادی میان ایران و روسیه با سایر کشورهای جهان، به خوبی می توان دریافت که میزان تبادلات تجاری دو کشور باهم نسبت به مبادلات تجاری با سایرکشورها در حد و اندازه بسیار پایینی است. این امر نشان دهنده آن است که روابط اقتصادی دو کشور نیز همانند روابط سیاسی آنها راهبردی نیست.

مانع زدایی و ضرورت افزایش مناسبات تجاری میان دو کشور

توجه به موانع و ارائه راهکارهای عملی در این مسیر یک ضرورت است. در این میان می توان برخی موانع توسعه روابط دو کشور را چنین برشمرد:

• مشکلات سیستم بانکی: یکی از موانع، نبود روابط و همکاری روشن میان بانک های آنهاست که تجار و کارفرمایان را با مشکلات زیادی برای انجام معاملات مواجه می نماید و بسیاری از توافقات عمده مدت های زیادی برای حل مشکل بانکی و افتتاح حساب مربوطه معطل می مانند.
• عدم شناخت کافی دو کشور نسبت به یکدیگر: مانع دیگر اطلاعات اندک و در برخی موارد نادرست تجار و کارفرمایان دو کشور از بازار کشور مقابل است. در حالی که امکان گسترده ای برای همکاری تجار دو کشور در سطح ملی و مناطق آنها وجود دارد، اما نداشتن شناخت تاریخی کارفرمایان دو کشور و همچنین نبود مراکز اطلاع رسانی صحیح در این زمینه، به عنوان یک مانع عمده برای توسعه روابط آنها مطرح بوده است.
• مشکلات ترانزیتی و لجستیکی: وجود مشکلات لجستیکی در مرزهای زمینی ایران با کشورهایی همچون آذربایجان و ترکمنستان و نیز مرزهای آبی ایران با روسیه و وجود برخی مشکلات زیربنایی، باعث می شود عبور و مرور کالاهای ایرانی از این مرزها اغلب طولانی و با تاخیر صورت پذیرد.

راهکارهایی برای سیاستگذاران ایران

دو کشور ایران و روسیه دارای ظرفیت های فراوانی برای توسعه روابط تجاری با همدیگر هستند که در صورت شناخت این ظرفیت ها و رفع بسیاری از مشکلات ساختاری می توان به گسترش روابط اقتصادی دو کشور امیدوار بود. از این رو در ادامه به راهکارهایی جهت رفع موانع این حوزه پرداخته شده است:

• پیگیری های لازم برای عضویت ایران در اتحادیه اوراسیا توسط مسئولین کشورمان یک امر حیاتی است. با عضویت ایران در این اتحادیه، تاجران ایرانی و روس نیازی به هزینه طولانی برای مراحل طولانی تنظیم اسناد برای کالاها در گمرک های دو کشور نخواهند داشت.
• برندسازی از ایران در حوزه های سیاسی و اقتصادی برای تقویت روابط اقتصادی دو کشور بسیار حیاتی است. در این مورد ایران می بایست با برنامه ریزی مشخص برای رقابت های منطقه ای و بین المللی برای خود وجهه و شاخص ایجاد نماید.
• توسعه کریدور بین المللی شمال-جنوب برای تهران و مسکو اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا این کریدور کوتاه ترین مسیر از اروپا به کشورهای جنوب و جنوب شرق آسیا از طریق ایران و روسیه است.
• راه اندازی بانکی اختصاصی که با ارز محلی دو کشور کار کند، برای توسعه مبادلات دو کشور بسیار ضروری است. در صورت تشکیل، این بانک باعث تسریع مبادلات تجاری میان دو کشور خواهد شد. علاوه بر آن با توجه به اینکه هردو کشور تحت تحریم های آمریکا قرار دارند، شکل گیری این بانک می تواند به مقدار زیادی اثر تحریم های آمریکا را خنثی کند.

جمع بندی

روابط اقتصادی ایران و روسیه از دهه های گذشته تاکنون نوساناتی داشته است. با مقایسه حجم تبادلات اقتصادی میان ایران و روسیه با سایرکشورهای جهان، به خوبی می توان دریافت که میزان تبادلات تجاری دو کشور باهم نسبت به مبادلات تجاری با سایر کشورها در حد و اندازه بسیار پایینی است. مشکلات سیستم بانکی، عدم شناخت کافی دو کشور نسبت به یکدیگر و مشکلات ترانزیتی و لجستیکی از موانع پیشرفت روابط اقتصادی کشور ایران و روسیه است. از این رو راهکارهایی همچون توسعه کریدور بین المللی شمال-جنوب برای تهران و مسکو، راه اندازی بانکی اختصاصی که با ارز محلی دو کشور و برندسازی از ایران در حوزه های سیاسی و اقتصادی برای تقویت روابط اقتصادی دو کشور جهت بهبود روابط اقتصادی دو کشور پیشنهاد می شود.

این مطالعه در موسسه پژوهشی فرهنگ دیپلماسی و گفتگو توسط شهرام پیرانی در سال 1401 انجام شده است.