مروری بر سیاست های حمایت اجتماعی دولت ها در جهان

توجه به برنامه های حمایتی سایر کشورها به صورت بخشی، امری متداول در ایران است. اکثر سازمان ها از اقدامات و برنامه های حمایتی اجرا شده در سایر کشورها اطلاع دارند؛ با این حال، متخصصان این حوزه همواره مشکل عدم وجود یکپارچگی در ارائه حمایت های اجتماعی را مطرح می کنند. سازمان بین المللی کار با استفاده از الگوی کف حمایت اجتماعی پیشنهاد می کند تا مدلی یکپارچه برای تمام حمایت های لازم تدوین شود. براساس این تجربیات، مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه در این پروژه با بررسی کشورهایی که تجربه فقر زدایی موفقیت آمیز داشته اند، حمایت های ارائه شده در یک بستر یکپارچه را جمع آوری و مولفه های اصلی آن را مورد بررسی قرار داده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

توزیع درآمد و نابرابری درآمدها از جمله مباحث مهم مطرح شده در عرصه اقتصاد عمومی و توسعه است که همواره مورد توجه دولت و سیاست گذاران در جوامع مختلف بوده است. در این پروژه براساس مدل اقتصادسنجی نزدیک ترین کشورها به ایران احصا و براساس حمایت های ارائه شده برای گروه های مختلف، «بهترین سرمشق» ماتریس حمایتی طراحی شد. چنین ماتریسی به پژوهشگران و سیاست گذاران چشم اندازی از یک نظام حمایتی ایران مشخص و مولفه های آن با یک نظام حمایتی مطلوب مورد مقایسه قرار می گیرد. نتیجه چنین فرایندی، سیاست گذاری برای جبران خلاهای نظام حمایتی ایران خواهد بود. از این رو در این پژوهش به بررسی سیاست های حمایت اجتماعی برخی از کشورهای جهان جهت طراحی بهترین سیاست حمایتی در ایران پرداخته شده است.

سیاست های حمایت اجتماعی در کشورها

برزیل

کشور برزیل سیاست های حمایت اجتماعی خود را توسط وزارت توسعه اجتماعی و مبارزه با گرسنگی، در 4 بعد با محوریت استراتژی «گرسنگی صفر» سامان داده است. این ابعاد عبارتند از:

• دسترسی به غذا: هر برنامه ای که معطوف بر رفع گرسنگی به طور مستقیم باشد، ذیل این بعد قرار گرفته است. معروف ترین و بزرگ ترین برنامه حمایتی برزیل یعنی «بولسا فامیلا» در این دسته جای گرفته است؛
• درآمد زایی: سیاست هایی که بیشتر در راستای توانمندسازی جامعه برای حرکت به سمت درآمدزایی است، در این دسته جای گرفته است؛ مانند توسعه تعاونی ها، آموزش، برنامه های پرداخت اعتباری خرد با محوریت افزایش تولید و… ؛
• ارتقای مشارکت و بسیج جامعه مدنی: دولت برزیل سعی کرده است با تعریف این بعد، جهت تامین نیازهای اقشار ضعیف، از ظرفیت نهادهای مردم نهاد هم استفاده کند. برنامه هایی که چنین هدفی را دنبال می کنند، ذیل این بعد تعریف شده اند. از جمله این برنامه ها می توان به بسیج اجتماعی و آموزش های شهروندی، کمپین کمک های مالی، مشارکت با بخش خصوصی و سازمان های غیر دولتی، شوراهای توسعه اجتماعی و… اشاره کرد؛
• مشوق های کشاورزی کوچک مقیاس: با توجه به اینکه توسعه کشاورزی، سهم مهمی از تولید برزیل را به خود اختصاص داده است؛ دولت مشوق هایی برای توسعه این بخش در نظر گرفته است که از جمله آن ها می توان به برنامه ملی تقویت کشاورزی در مقیاس کوچک، بیمه کشاورزی، تضمین خرید محصولات کشاورزی کوچک مقیاس و… اشاره کرد.

شیلی

شیلی در طول 30 سال گذشته تاکنون بهترین عملکرد اقتصادی آمریکای لاتین را داشته است. سیاست های اقتصادی پینوشه را « نئولیبرال» و سیاست های اقتصادی پس از او را «اقتصاد اجتماعی» یا «نئولیبرال تعدیل شده» نامیده اند. میزان فقر هر چند بالاست، اما نسبت آن از 38 درصد جمعیت در 1990 به 15 درصد کاهش یافته است. با این حال، مسئله اصلی شیلی مقدار بالای نابرابری درآمدها است که رتبه دوم در میان کشور های OECD را به خود اختصاص داده است.

در این کشور برنامه های متعددی از جمله «اوراق بهادار و فرصت های شیلی»، «مستمری بازنشستگی پایه»، «مستمری بازنشستگی تضمینی جهانی»، «من کار می کنم» و «انتقال به زندگی مستقل» را به کار گرفته است.

اوراق بهادار و فرصت های شیلی

این برنامه مشتمل بر گروهی از انتقال های نقدی است که از سال 2012 درآمد مستقل خانوارهایی را که در فقر شدید زندگی می کنند تامین می کند. این برنامه در واقع انتقال نقدی مشروط و غیرمشروط را ترکیب می کند. در سال 2017 بیش از 193000 خانوار تحت پوشش این طرح بوده اند و حدود 76 میلیون دلار هزینه این طرح بوده است.

مستمری بازنشستگی پایه

این مستمری پایه که درنتیجه اصلاحات تامین اجتماعی در سال 2008 معرفی شد، به افراد مسن با سطح بالایی از آسیب پذیری اجتماعی تعلق می گیرد. دریافت کنندگان افراد بالای 65 سال هستند که ذیل سیستم بازنشستگی مستمری دریافت نمی کنند. بودجه سال 2021 برای این طرح حدود 1.5 میلیارد دلار بوده است.

انتقال به زندگی مستقل

این برنامه از سال 2016 به دنبال ترویج شمول اجتماعی افراد دارای معلولیت و یا وابستگی با استفاده از رویکردهای حقوق بشر، خودمختاری و کیفیت زندگی است. این برنامه خدمات حمایتی را برای مراقبت، کمک، واسطه گری و سازگاری با محیط ارائه می کند.

سودان

کشور سودان یکی از بزرگترین کشورهای فقیر آفریقایی با حدود 41 میلیون نفر جمعیت است که پس از استقلال از انگلستان در سال 1956، تا به امروز همواره دستخوش ناآرامی ها و بحران های پی در پی داخلی و سیاسی بوده است. وزارت کار و توسعه اجتماعی سودان نهاد اصلی مسئول سیاست ها و برنامه های حمایت اجتماعی در کشور است. 4 مورد از مهمترین سازمان های زیر نظر این وزارتخانه که برنامه های حمایت اجتماعی را پیگیری می کنند شامل موارد زیر است:

• کمیسیون شبکه ایمنی اجتماعی و کاهش فقر که اوایل سال 2018 معرفی شد و اکنون مسئول اجرای برنامه های شاخص دولت -شامل طرح ملی انتقال نقدی-است. این برنامه توسط آژانس های توسعه بین المللی مانند بانک جهانی و یونیسف، پشتیبانی فنی می شوند؛
• صندوق زکات که جامع ترین منبع حمایت اجتماعی در سودان است، به 3.7 میلیون خانواده سودانی (تا سال 2018) خدمت رسانی کرده است. این صندوق به اشکال مختلفی از جمله انتقال نقدی بدون شرط، پرداخت هزینه های بیمه درمانی برای افراد فقیر، اعطای اعتبار خرد، برنامه های معیشتی و کمک های موقت به خانواده ها در ماه رمضان یا موارد اضطراری به نیازمندان کمک می کند؛
• صندوق بیمه سلامت ملی که در سال 1994 تاسیس شد، ارائه دهنده اصلی بیمه سلامت در سودان است که از هر دو شعبه غیرمشارکتی و مشارکتی تشکیل شده است. در سال 1996، عضویت برای کارمندان دولت و بخش خصوصی اجباری شد. در سال 2008، دولت شروع به گنجاندن خانواده های فقیر و آسیب پذیر کرد؛ اما تنها در سال 2016 بود که قانون بیمه سلامت مقرر کرد که هر سودانی باید تحت پوشش بیمه سلامت باشد یا به خدمات مراقبت های بهداشتی دسترسی داشته باشد؛
• صتدوق بازنشستگی کشوری و بیمه های اجتماعی که وظیفه تامین مستمری و بیمه های اجتماعی در بخش های دولتی، خصوصی و عمومی را به عهده دارد.

درس آموخته های سیاستی

در این قسمت درس آموخته های به دست آمده از این مطالعه تطبیقی ارائه شده است.

زمان شروع طرح

عمده برنامه های شناسایی شده، در سال های ابتدایی قرن بیست و یکم برنامه ریزی و اجرایی شده اند. به نظر می رسد با شناخت بیشتر جوامع نسبت به دولت های رفاه و جدا کردن ساحت اقتصادی از اجتماعی و این ادعا که حمایت های اجتماعی باید بدون توجه به شرایط اقتصاد کلان کشور راه خود را طی کند، اقبال سیاسگذاران به این برنامه ها رفته رفته بیشتر شد.

نوع حمایت ها

حمایت های انجام شده از جنس موارد زیر است که وضعیت ایران نیز توضیح داده خواهد شد:

• بیمه ای: بیمه کارکنان غیررسمی و بیمه بیکاری بیشترین موارد حمایت را به خود اختصاص داده بودند. در کشور ایران بیمه بیکاری وجود دارد اما سازوکار روشنی برای بیمه کارکنان غیر رسمی وجود ندارد. مناسب است برای تهیه و اجرای این برنامه اقدامات مقتضی صورت پذیرد؛
• انتقال نقدی: انتقال نقدی به دو صورت مشروط و غیرمشروط انجام می شود که سهم انقال غیرمشروط بسیار کم است. مهم ترین موضوع در انتقال نقدی مشروط، چگونگی رصد پایبندی افراد تحت پوشش به شروطی حمایتی است. لازم است متناسب با نوع شرط، سازوکارهای رصد و پایش دوره ای نیز طراحی شود؛
• بورسیه تحصیلی: در کشور ما برنامه های بورسیه تحصیلی از جانب دولت حداقلی است و آنچه انجام می شود، فعالیت خیرین و نهادهای خیریه است؛
• آموزش: برخی از برنامه ها، آموزش های کاربردی متناسب با نیاز بازار کار را ارائه می کنند و برخی دیگر نیز حمایت های روانشناختی ارائه می کنند. در کشور ما این جنس حمایت ها اگرچه وجود دارد، اما به نظر می رسد نیازسنجی بازارکار برای ارائه آموزش ها به دقت صورت نمی گیرد.
• مستمری: در عموم برنامه ها، مستمری افراد بالای 65 سال لحاظ شده است که در برخی موارد مشروط و در برخی دیگر غیرمشروط است.

سایر موارد

گروه های مختلفی چون بیماران، مادران (در زمان بارداری و شیردهی)، کودکان، سالمندان و … در این برنامه ها هدف قرار گرفته اند ولی در این گروه هایی چون «جوانان در شرف کار» و «سالمندان بدون مستمری» مغفول ترین گروه ها هستند. تامین اعتبار اکثر این پروژه ها از بودجه دولتی بوده و گاه نهادهای بین المللی نیز بخشی از بودجه را تامین می کنند. همچنین وظیفه اجرای این برنامه ها به عهده وزارتخانه های توسعه اجتماعی با مشارکت وزارتخانه های اقتصادی است.

جمع بندی

توزیع درآمد و نابرابری درآمدها از جمله مباحث مهم مطرح شده در عرصه اقتصاد عمومی و توسعه است که همواره مورد توجه دولت و سیاست گذاران در جوامع مختلف بوده است. در این پروژه براساس مدل اقتصادسنجی نزدیک ترین کشورها به ایران احصا و براساس حمایت های ارائه شده برای گروه های مختلف، «بهترین سرمشق» ماتریس حمایتی طراحی شد. در این پروژه کشورهایی نظیر برزیل، شیلی و سودان مورد بررسی قرار گرفتند. با تطبیق این بررسی ها با شرایط کشور مشاهده شد که گروه هایی چون «جوانان در شرف کار» و «سالمندان بدون مستمری» باید بیشتر مورد توجه قرار گیرند. همچنین تبیین سازوکار روشن برای بیمه کارکنان غیر رسمی، بورسیه تحصیلی و آموزش های متناسب با نیاز بازار کار بایستی مورد توجه قرار گیرد.

این مطالعه در مرکز توانمندسازی حاکمیت و جامعه توسط علیرضا متقی با همکاری مطهره سنبله کار، نیما عرب حسینی، مریم رحیمی و سعید هراسانی در سال 1401 انجام شده است.