چالش ها و راهکارهای گسترش انرژی های تجدیدپذیر در کشور

مسائل و مشکلات زیست محیطی در سراسر جهان به طوری اهمیت پیدا کرده است که امروزه حفظ سلامت اتمسفر از مهم ترین پیش شرط های توسعه اقتصادی پایدار جهانی به شمار می آید. استفاده از سوخت های فسیلی به دلیل تولید گازهایی مثل دی اکسید کربن و یا دی اکسید گوگرد و افزایش آلودگی هوا، باعث نگرانی جهان شده است. از این رو تلاش های مشترک جامعه انسانی برای کنترل انتشار کربن، کنترل محیط زیست و در واقع تلاش برای تداوم انسان بر روی کره زمین آغاز شده است. با توجه به این مسائل توجه به انرژی های تجدیدپذیر به عنوان یک راهکار موثر در این عرصه، امری مهم و ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

بشر در آینده نه چندان دور با دو بحران بزرگ روبرو خواهد بود یک بحران، آلودگی محیط زیست در اثر احتراق و سوختگی فسیلی و دیگری شتاب فزاینده در جهت به پایان بردن این منابع است. با توجه به رشد چشمگیر شدت مصرف انرژی و با توجه به محدود بودن سوخت های فسیلی لازم است انرژی جایگزینی برای آن ها انتخاب شود. از این رو در این پژوهش به معرفی برخی از انرژی های تجدید پذیر، ابعاد اقتصادی و اجتماعی توسعه انرژی های تجدیدپذیر در کشور و مسائل و مشکلات حوزه انرژی تجدیدپذیر و ارائه راهکارهایی جهت رفع مسائل این حوزه پیشنهاد شده است.

انرژی تجدیدپذیر

انرژی تجدیدپذیر به انواعی از انرژی می گویند که برخلاف انرژی های تجدیدناپذیر قابلیت بازگشت مجدد را به طبیعت دارند. براساس پیش بینی دانشمندان و آژانس بین المللی انرژی تقاضای مصرف و تولید انرژی در آینده نیز افزایش سریع و نگران کننده ای خواهد داشت. در به کارگیری انرژی های تجدیدپذیر دو رویکرد عمده وجود دارد. ابتدا روش ترکیبی است که در آن همه انواع این انرژی ها به برق تبدیل می شود و در رویکرد دوم با تجهیزات ویژه، این انرژی ها را بی واسطه در گرمایش، سرمایش و محورهای چرخان مکانیکی به کار می برند. از این رو در ادامه به معرفی برخی از این انرژی های تجدید پذیر پرداخته شده است:

انرژی خورشیدی

خورشید سرچشمه عظیم و بیکران انرژی است، که حیات زمین به آن بستگی دارد و همه انواع دیگر انرژی نیز به گونه ای از آن نشات گرفته اند. نیروگاه های خورشیدی با هزینه ای بسیار کم، بدون تولید گازهای مخرب و بدون اشغال فضاهای مفید، به زودی جایگزینی کامل برای نیروگاه های سوخت فسیلی خواهند بود. انرژی خورشیدی از نظر محیط زیست بی خطر است و همچنین انرژی خورشیدی با شرایط فرهنگی متفاوت به خوبی پیوند می بندد. البته برای استفاده وسیع از این انرژی، محدودیت های اقتصادی و اساسی وجود دارند که می بایست رفع شوند. از جمله این چالش ها می توان به شدت انرژی کم، ابرها و هوای نامنظم، هزینه سرمایه ای زیاد برای سیستم های خورشیدی و هزینه بالا برای حمل و نقل انرژی برقی یا حرارتی حاصل از انرژی خورشیدی اشاره کرد.

انرژی باد

توان بادی، عبارت است از تبدیل انرژی باد به نوعی مفید از انرژی مانند انرژی الکتریکی (توربین های بادی)، انرژی مکانیکی (آسیاب های بادی) و یا پیش رانش قایق ها و کشتی ها (قایق های بادبانی). چند محدودیت در کاربرد گسترده از انرژی باد وجود دارد که عبارتند از: عدم وجود اطلاعات دقیق از منابع باد در منطقه و اثرات آن بر محیط مانند تداخل در چشم انداز و زیبایی، صدا، تلفات پرندگان، پارازیت در سیستم مخابراتی و منابع سرمایه گذاری در دسترس.

انرژی امواج دریا و انرژی اقیانوسی

اقیانوس ها منابعی عظیم از انرژی حرکتی اند که به صورت امواج، جزر و مد و جریان های همیشگی سطحی یا زیرآبی، ناشی از اختلافات حرارت نقاط گوناگون، دیده می شود. ایران نیز با داشتن خط ساحلی بسیار طولانی و جزایر متعدد، از جمله کشورهایی است که می تواند بهره های فراوانی از این انرژی ببرد. استفاده از انرژی حرکتی امواج دریا نیز گرچه فعلا در ابعاد بزرگ امکان پذیر نیست، اما نمونه های کوچک آن برای تولید برق مورد استفاده قرار گرفته است. در حال حاضر تولید انرژی از امواج دریا بسیار گران قیمت است و صرفه اقتصادی ندارد.

ابعاد اقتصادی و اجتماعی توسعه انرژی های تجدیدپذیر در کشور

توسعه انرژی های تجدیدپذیر منافع اقتصادی و اجتماعی مختلفی به همراه دارد که از جمله مهم ترین آن ها می توان به جبران کافی نبودن سوخت های فسیلی اشاره کرد. طبق یکی از سناریوهای تایید شده توسط EIA، منابع نفتی جهان بعد از 43 سال به پایان خواهد رسید. در مورد گاز طبیعی نیز این منابع بعد از 167 سال به پایان خواهد رسید. از دیگر ابعادی که می توان به آن اشاره کرد نداشتن هزینه های زیست محیطی و اجتماعی است.

با گسترش روزافزون نیاز به انرژی و محدودیت منابع فسیلی، افزایش آلودگی محیط زیست ناشی از سوزاندن این منابع بحث گرم شدن شدن هوا و آثار پدیده گلخانه ای ریزش باران های اسیدی و ضرورت متعادل کردن نشر دی اکسید کربن همگی لزوم صرفه جویی در مصرف سوخت های فسیلی و توجه به استفاده از منابع انرژی تجدیدپذیر را ایجاب می کند. همچنین قابلیت تولید غیرمتمرکز برق از انرژی نو فرصت پیشرفت و توسعه را برای نقاط دورافتاده و روستایی فراهم ساخته است و موجب تقویت ساختار اجتماعی و اقتصادی مناطق روستایی و جلوگیری از مهاجرت آن ها به شهرها می شود.

مسائل مربوط به حوزه مدیریتی، ساختاری و سازمانی حوزه انرژی های تجدیدپذیر

در این بخش به بررسی مسائل مشکلات ساختاری و سازمانی حوزه انرژی های تجدیدپذیر اشاره شده است:

• عدم وجود ساختار مناسب و متناسب در استفاده از این گونه از انرژی ها در حوزه تولید و مصرف در ارکان فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی؛
• زمان بر و هزینه بر بودن فرایندهای قانون گذاری و یا صدور مجوزات؛
• عدم انگیزه لازم به جهت سرمایه گذاری در این حوزه برای سرمایه گذاری به دلیل عدم فرهنگ سازی، ریسک بالا و خطرپذیری؛
• نبود سازمان متولی متمرکز در قالب و رویکرد حکمرانی در عرصه سیاست ورزی انرژی؛
• عدم شفافیت در وظایف میان سازمانی و یا سازمانی؛
• عدم سیاست گذاری و قانون گذاری و برنامه ریزی و توجه به آمایش سرزمینی انرژی های تجدیدپذیر در سطح کشور.

ارائه پیشنهادهایی جهت رفع مسائل حوزه انرژی های تجدیدپذیر

با توجه به شناخت مسائل و مشکلات حوزه انرژی های تجدیدپذیر و اهمیت این حوزه در ابعاد اقتصادی و اجتماعی جامعه باید به دنبال حل مشکلات این حوزه بود. از این رو در ادامه به برخی از راهکارهای ساختاری، سازمانی اشاره شده است:

• پیاده سازی عدالت اجتماعی در بهره برداری از انرژی های تجدیدپذیر در قیاس با انرژی های فسیلی؛
• تهیه و تدوین سیاست گذاری ها و قانون گذاری ها با رعایت حقوق مصرف کنندگان از انرژی و منابع آن؛
• کاهش زمان اجرای فرآیندهای اداری و بروکراسی های مربوطه؛
• تخصیص یارانه دولتی؛
• لزوم آگاه سازی مدیران ارشد و مالی در تمامی نهادهای مرتبط و یا غیرمرتبط به جهت آگاهی از پتانسیل های بکارگیری از انرژی های تجدیدپذیر؛
• سیاست گذاری و قانون گذاری و نگاه به توسعه انرژی های تجدیدپذیر با تاکید بر امنیت زیست محیطی و احترام به طبیعت.

جمع بندی

انرژی تجدیدپذیر به انواعی از انرژی می گویند که برخلاف انرژی های تجدید ناپذیر قابلیت بازگشت مجددا را به طبیعت دارند. با توجه به آلودگی و رو به اتمام بودن انرژی های تجدید ناپذیر، این انرژی های تجدیدپذیر می توانند در عرصه های اقتصادی و اجتماعی جایگاه ویژه ای پیدا کنند. با توجه به اهمیت و کارایی این انرژی ها با مشکلاتی همچون عدم وجود ساختار مناسب و متناسب در استفاده از این گونه از انرژی ها در حوزه تولید و مصرف و زمان بر بودن، هزینه بر بودن فرآیندهای قانون گذاری و یا صدور مجوزات مواجه و… است. از این رو جهت رفع این موانع راهکارهایی همچون تهیه و تدوین سیاست گذاری ها و قانون گذاری ها با رعایت حقوق مصرف کنندگان از انرژی و منابع آن و کاهش زمان اجرای فرایندهای اداری و بروکراسی های مربوطه پیشنهاد می شود.

این مطالعه در قرارگاه ملی مبارزه با مفاسد اقتصادی توسط سعید طلایی با همکاری کوروش شوری و رسول فروغی در سال 1401 انجام شده است.