تجارب جهانی سیاستگذاری در مواجهه با مهاجران

ایران به مثابه چهارراه جغرافیای بین الملل، همیشه پذیرای مهاجرانی از کشورهای مختلف به ویژه همسایگان بوده است. در سال های اخیر و با موج فزاینده مهاجران افغانستانی، مسئله مدیریت اتباع خارجی و سیاستگذاری برای آنها تبدیل به الزام حاکمیتی شده است. در این مسیر، فقدان سیاستگذاری، هدف گذاری و تشخیص دقیق ظرفیت ها و تهدیدها در رفتار سیاستگذاران و مجریان وجود داشته است. مشکل مهاجران مسئله ای جهانی است که کشورهای مختلف دنیا براساس شاخص ها و ویژگی های خود، برای آن قواعدی را مشخص نموده اند. از این رو، بهره گیری از تجربیات کشورهای پیشرفته و همسایه در حوزه مهاجرت می تواند نقش مؤثری در حل مسائل و چالش های مهاجران در ایران ایفا کند.

 ضرورت و اهداف پژوهش

مهاجرت به ایران در گذر تاریخی همیشه پربسامد و پرتکرار بوده است. برخی گزارش ها نشان از آن دارد که حدود 2.5 میلیون افغانستانی در سال 2022 و پس از خروج امریکا به ایران سرازیر شده اند. با این همه، باز هم آمار قطعی درباره مهاجران قانونی و غیرقانونی حاضر در ایران وجود ندارد. در بیست سال اخیر، هیچ سیاست جامع و واحدی برای مهاجران طراحی و اجرا نشده است و عموماً مجریان هر دوره، سیاستگذاری اقتضایی را به عهده داشته اند. پژوهش های متعدد نشان می دهند که ایران در این زمینه فاقد سیاست جامع، رفتار جامع و حرکت در مسیر واحد است. نبود سیاست جامع، خط مشی واحد و هدف گذاری مشخص و… باعث شده است تا نه فقط ایران نتواند از منافع حضور این مهاجران استفاده کند، بلکه ضررهای متعددی نیز به کشور وارد شده است. در مقابل، کشورهای متعددی در دنیا با مسئله مهاجرت مواجه اند. این کشورها تجارب ارزشمندی در حوزه سیاستگذاری دارند. به همین دلیل می توان با استفاده از تجربیات کشورها در سیاستگذاری و بومی سازی آن باتوجه به شرایط خاص ایران امروز، به یک مجموعه سیاستی دست یافت. از این رو در گزارش پیش رو سیاست ها و تجربیات برخی از کشورها در مواجهه با مهاجرپذیری و پناهندگان بررسی شده و بر اساس آن پیشنهادهایی برای سیاستگذاری در ایران ارائه شده است.

بررسی وضعیت مهاجرت در ایران

مهاجرت به ایران در گذر تاریخی همیشه پربسامد و پرتکرار بوده است. در دهه اخیر و باتوجه به شرایط پیرامونی ایران، این پیچیدگی در حوزه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی افزایش یافته است. در بیست سال اخیر، سیاست جامع و واحدی برای ابعاد پیچیده حضور مهاجران طراحی و اجرا نشده است. این فقدان سیاستگذاری، خط مشی واحد و هدف گذاری باعث شده است تا ایران نتواند از منافع حضور این مهاجران استفاده کند و در مقابل ضررهای متعددی نیز به کشور وارد شده است. مقالات و پژوهش های متعددی نشان داده اند که حضور این میزان افغانستانی در ایران، مشکلات بسیاری را در حوزه های مختلف به وجود آورده است. نداشتن خط مشی واحد موجب نابسامانی نظام حکمرانی در برابر حجم وسیع مهاجران شده و مسائل متعددی را در حوزه اقتصادی، اجتماعی و امنیتی ایجاد کرده است. لذا هرگونه سیاستگذاری در این زمینه نیازمند فهم مسائل مهاجران، مسائل نظام حکمرانی، بدنه جامعه و رویکرد حکمران در نسبت با موضوع مهاجران است.

سیاست های مهاجرتی برخی از کشورهای دنیا

هریک از کشورها در زمینه مهاجرپذیری و پذیرش پناهندگان، استراتژی های مختلفی را دنبال کرده اند. نخست باید توجه داشت که امروزه کشورها بر مبنای نیازهای خود، اقدام به پذیرش مهاجر می کنند. در ادامه به رویکرد برخی از این کشورها در مواجهه با موضوع مهاجرپذیری و پناهندگان اشاره شده است.

کانادا: کشور مهاجرپذیر برنامه ریزی شده

مهاجرت در کانادا بخشی از استراتژی رسمی دولت برای رشد جمعیت، توسعه اقتصادی و تنوع بخشی به نیروی کار است. این سیاست از طریق برنامه های چندساله، سیستم امتیازبندی، نقش پررنگ استان ها، پیوند روشن میان مهاجرت و توسعه منطقه ای و مسیر مشخص از اقامت دائم تا شهروندی اجرا می شود. در سال های اخیر نیز تنها تغییری که ایجاد شده، کنترل جمعیت مهاجران موقت (دانشجویان و کارگران موقت) بوده است، نه تردید در اصل سیاست مهاجرت.

استرالیا: کشور مهاجرپذیر امتیازمحور با مرزهای سخت

از یک سو، برنامه های مهاجرت مهارتی و خانوادگی، مشابه کانادا، اجرا می شود؛ از سوی دیگر، این کشور یکی از سخت گیرانه ترین رژیم های پناهندگی جهان را دارد که شامل پردازش برون مرزی و صرف هزینه های میلیاردی برای دور نگه داشتن قایق های حامل پناهجویان از سواحل است. همچنین، در بخش تحصیلی و ویزاهای موقت، در سال های 2024- 2025 با افزایش شدید هزینه ها و سخت گیری در صدور ویزا، عملا سیاست «کاهش کمیت، افزایش کیفیت» را دنبال می کند.

آلمان: کشور گذار از «کارگر مهمان» به «ملت مهاجرپذیر»

آلمان سال ها از پذیرش رسمی این واقعیت طفره رفت، اما اکنون با قانون نیروی کار ماهر و قانون جدید تابعیت (کاهش دوره برای شهروندی، پذیرش تابعیت دوگانه،) عملا مهاجرت کاری و اقامت بلندمدت را به عنوان ستون اصلاح جمعیتی پذیرفته است؛ همزمان تحت فشار جدی احزاب راست گرا و بحث های داغ درباره پناهندگی و امنیت قرار دارد.

ژاپن: کشور مهاجرت حداقلی، اما روبه افزایش

پیر شدن جمعیت و کمبود نیروی کار، ژاپن را ناگزیر به باز کردن درهای خود به روی مهاجران کرده است، اما این روند با نهایت احتیاط دنبال می شود. با وجود این، سهم اتباع خارجی همچنان حدود 3 درصد از جمعیت کشور است. برنامه هایی مانند نیروی کار ماهر مشخص، اصلاح نظام کارآموزی، ویزای دیجیتال نومد و… به صورت کنترل شده و با سقف های معین اجرا می شوند. در مقابل، سیاست پذیرش پناهندگان همچنان بسیار محدود و سخت گیرانه است.

امارات: کشور اقامت بدون ملت سازی

حدود 88–89 درصد جمعیت، غیراماراتی اند؛ نیروی کار و سرمایه خارجی موتور اقتصاد است. ویزاهای کار، سرمایه گذاری، ویزای طلایی، ویزای سبز و ویزای آبی، اقامت های بلندمدت می دهند، اما تقریبا هیچ مسیر گسترده ای برای شهروندی و حقوق سیاسی وجود ندارد.

ترکیه: کشور گذار بین پناهندگی، مهاجرت منطقه ای و سرمایه پذیر

ترکیه میزبان چند میلیون سوری و صدها هزار پناهنده دیگر و درعین حال مقصدی برای اقامت، خرید ملک و شهروندی از طریق سرمایه گذاری است. فشار داخلی باعث شده است سیاست ها به سمت محدودیت محل های، سخت گیری در اقامت کوتاه مدت و کنترل بیشتر بر ثبت نام مهاجران برود.

سیاست گذاری در موضوع مهاجران ورودی به ایران باتوجه به تجربه سیاستگذاری بین المللی

باتوجه به تجربیات دیگر کشورها می توان پیشنهادهایی را به سیاستگذاران ایرانی ارائه نمود. اما باید دقت داشت که شرایط ایران و ورودی مهاجران افغانستانی به آن بسیار متفاوت با هر کشور دیگر در جهان است؛ لذا باید با استفاده از داده ها و پژوهش های موجود، این سیاست گذاری را بومی سازی کرد. در ادامه به برخی از این راهکارها اشاره شده است.

تفاوت مهاجر، پناهجو

باتوجه به تفاوت های مهاجر قانونی، مهاجر غیرقانونی و پناهجو سیاست های اتخاذ شده در مقابل افغانستانی ها را باید به صورت دقیق و مبتنی بر تعاریف بین المللی تنظیم کرد. برخی باید به عنوان مهاجر و برخی نیز به عنوان پناهجو تعریف شوند.

مسائل امنیتی حضور مهاجران پرتعداد

باید دقت داشت که حضور پرتعداد مهاجران در کشور مسائل امنیتی متعددی مانند ایجاد شبکه جرم و قاچاق، اجتماع مهاجران و ایجاد ناامنی یا شورش، ابزار استفاده و فشار طالبان، افزایش زاد و ولد، مسائل فرهنگی و تغییر بافت اجتماعی، احساس تبعیض و تنفر شدید از نظام حکمرانی و… به وجود آید. لذا کنترل تعداد مهاجران بسیار مهم است.

ویزای تحصیلی

محصلین خارجی یکی از راه های کسب درآمد، رفع نیاز داخلی به نیروی متخصص، ایجاد زمینه برای انتقال فرهنگی و… در بسیاری از کشورهای دنیا بوده و هست. مشکل موجود در ایران در این زمینه شرایط و قوانین ویزای تحصیلی است که باعث می شود زمینه برای استفاده از منافع آن کاهش پیدا کند. لذا باید زمینه مهاجرت تحصیلی به تمامی برای دانشجویان خارجی مهیا باشد؛ مواردی مانند بهره مندی از امکانات اولیه، شغل پاره وقت و… .

فرهنگ سازی داخلی

یکی از موضوعات مهم در زمینه مهاجران، آماده سازی عامه افراد در داخل کشور در مواجهه با مهاجران است؛ موضوعاتی مانند زندگی مسالمت آمیز با آنان تا اطلاع از قوانین به کارگیری آنها برای جلوگیری از ایرادات و اشکالات بعدی؛ در این زمینه رسانه های عمومی رسمی نقشی مهم و اساسی دارند.

اقتصاد ارتباطی

به منظور افزایش میل مهاجران به بازگشت و ایجاد منفعت اقتصادی برای دو کشور، لازم است تا ارتباط اقتصادی دو کشور در یک مسیر مکمل تقویت گردد. به این معنا که یک طرف نیازمندی تولیدی طرف مقابل را تامین کند و هر دو طرف این مبادله اقتصادی باید افغانستانی ها باشند و منافع کلان این مبادله به کشور برسد.

جمع بندی

ایران به دلیل نبود سیاست جامع، خط مشی واحد و نظام مدیریت یکپارچه، در مواجهه با موج مهاجران به ویژه اتباع افغانستانی با چالش های اقتصادی، اجتماعی و امنیتی مواجه است. در مقابل کشورهایی مانند کانادا، استرالیا، آلمان، ژاپن، امارات و ترکیه با تعریف اهداف روشن، تفکیک انواع مهاجران و پیوند سیاست مهاجرت با نیازهای ملی، توانسته اند الگوهای کارآمدی ارائه دهند. بر این اساس، بهره گیری از این تجارب و بومی سازی آن ها می تواند زمینه ساز تدوین سیاست مهاجرتی منسجم در ایران باشد. در نهایت، مدیریت موثر مهاجرت نیازمند رویکردی واقع گرایانه، چندبعدی و مبتنی بر ظرفیت های داخلی کشور است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط مصطفی غنی زاده و مرتضی دیاری در سال 1405 انجام شده است.