راهکارهای افزایش قیمت بنزین و سیاست های کاهش مصرف آن در ایران

بنزین یک سوخت اشتعال پذیر است که از فرآورده های نفت خام استخراج می شود و عمدتا در موتورهای احتراق داخلی کاربرد دارد. مطالعات نشان می دهد که کشش قیمتی تقاضای بنزین بر اساس مناطق جغرافیایی و سطوح درآمدی متفاوت است و سیاست هایی مانند اصلاح قیمت ها و سهمیه بندی تاثیرات متنوعی بر مصرف داشته اند؛ اصلاح قیمت ها معمولا تقاضا را کاهش می دهد اما سهمیه بندی کشش را کمتر می کند. سیاست هایی مانند افزایش تدریجی قیمت بنزین، ارتقای استانداردهای مصرف سوخت خودروها، افزایش مالیات بر سوخت های فسیلی، توسعه خودروهای برقی و بکارگیری فناوری های نوین، از راهکارهای مؤثر برای کاهش مصرف بنزین و کاهش انتشار گازهای آلاینده هستند.

ضرورت و اهداف پژوهش

بنزین یکی از مهم ترین منابع انرژی در جهان است که نقش بسزایی در حمل و نقل و صنایع مختلف ایفا می کند. حمل و نقل به عنوان عامل اصلی آلودگی هوا بیش از ۸۰ درصد آلودگی شهری را تشکیل می دهد. این مسئله باعث نگرانی های فراوان درباره آلودگی هوا، افزایش گازهای گلخانه ای و وابستگی به منابع محدود فسیلی شده است. به همین دلیل بررسی عوامل مؤثر بر تقاضای بنزین و راهکارهای کاهش مصرف آن از اهمیت ویژه ای برخوردار است. در این راستا سیاست های قیمت گذاری، ارتقای فناوری ها و توسعه انرژی های تجدیدپذیر از جمله راهکارهای کلیدی برای مدیریت بهینه مصرف سوخت هستند. اجرای این سیاست ها به هماهنگی میان برنامه ها و سیاست ها نیاز دارد تا ضمن کاهش وابستگی به سوخت های فسیلی، امنیت انرژی و توسعه پایدار اقتصادی تحقق یابد. این پژوهش با ارائه تحلیل جامع از اقدامات مطرح شده در زمینه خودروهای سبک در ایران و ارزیابی تاثیرات اقتصادی سیاست های کاهش مصرف، لزوم هماهنگی دقیق میان برنامه ریزی ها و سیاست ها را برجسته می سازد. چنین رویکردی می تواند گامی موثر در دستیابی به آینده ای پایدارتر همراه با بهبود شرایط اقتصادی باشد.

روش شناسی پژوهش

در این پژوهش با توزیع ۹۰۰ پرسشنامه در بین دو گروه بزرگ مصرف کننده بنزین؛ یعنی رانندگان تاکسی و خودروهای شخصی، در سه شهر تهران، اصفهان و اهواز، نظرات جمع آوری شد. هدف ارائه راهکارهای کاربردی برای سیاست های افزایش قیمت و کاهش مصرف بنزین به منظور کاهش آلودگی بود. پرسش شوندگان صرفا کاربران بنزین بودند و ناوگان حمل و نقل دیزلی بررسی نشد.

چالش های مصرف و قیمت بنزین در ایران

بر اساس پاسخ های مصرف کنندگان بنزین، اکثریت با افزایش قیمت بنزین موافق اند مشروط بر اینکه قیمت خودرو کاهش یابد و واردات آزاد خودروهای خارجی کم مصرف بدون مالیات گمرکی انجام شود. با توجه به مصرف سوخت بالای خودروهای داخلی (میانگین ۹ لیتر در ۱۰۰ کیلومتر) و کیفیت پایین تر آن ها، واردات خودروهای کم مصرف خارجی هزینه های مصرف کنندگان را حتی با افزایش قیمت بنزین، به طور قابل توجهی افزایش نمی دهد. همچنین تمامی شرکت کنندگان روند افزایش قیمت بنزین را پس از اجرای این مرحله قابل قبول می دانند، یعنی ابتدا دولت حسن نیت خود را با واردات خودروهای کم مصرف نشان دهد و سپس قیمت بنزین را افزایش دهد.

مصرف بنزین در ایران و جهان

مصرف سرانه روزانه بنزین در ایران ۰.۷۳ لیتر است که کمتر از بسیاری کشورهای توسعه یافته و منطقه ای قرار دارد؛ با این حال آلودگی هوای ایران به دلیل استفاده گسترده از خودروهای فرسوده و فناوری های قدیمی، بسیار بالاتر از کشورهای هم سطح است. غلظت ذرات معلق در شهرهای ایران سه برابر میانگین اتحادیه اروپا است؛ در حالی که کشورهای همسایه مانند کویت و قطر با مصرف بنزین بالاتر، آلودگی کمتری دارند. خودروسازان ایرانی به دلیل استفاده از فناوری های منسوخ و بهره مندی از سوخت یارانه ای، نقش عمده ای در افزایش آلودگی و هزینه های بهداشتی دارند. همچنین نبود نظارت موثر بر بازار انرژی، قاچاق سوخت و افزایش مصرف بی رویه را تشدید کرده است.

قیمت بنزین در ایران و جهان

ایران پس از ونزوئلا دومین کشور با پایین ترین قیمت بنزین است؛ قیمت هر لیتر بنزین در ایران حدود ۵ سنت است، در حالی که میانگین جهانی حدود ۱.۳ دلار است. قیمت بنزین در ایران حتی کمتر از کشورهای نفت خیز همسایه مانند عربستان و عراق است. تولید بنزین هزینه بر است و دولت قیمت فروش پالایشگاه ها را حدود ۴۰ سنت به ازای هر لیتر می پردازد، اما آن را با نرخ بسیار پایین تر به مردم عرضه می کند. این امر منجر به بدهی بیش از ۱۵۰ هزار میلیارد تومان دولت به پالایشگاه ها شده است. اصلاحات قیمت بنزین از انقلاب تاکنون ۱۶ بار انجام شده که بزرگ ترین افزایش در سال ۱۳۸۶ و آخرین در سال ۱۳۹۸ با افزایش ۲۰۰ درصدی بوده است. افزایش قیمت بنزین اغلب اعتراضات مردمی به دنبال داشته است و برای موفقیت در اصلاحات آینده، نیاز به کاهش نقش دولت و بهبود اقناع عمومی است.

یارانه بنزین در ایران و جهان

در ایران بنزین و حامل های انرژی به دلیل نبود رقابت با قیمت گذاری دولتی عرضه می شوند که منجر به چالش هایی مثل افزایش قاچاق، مصرف بی رویه، کاهش درآمد دولت و تشدید کسری بودجه می شود. قیمت ثابت بنزین با تورم تناسب ندارد و تصور می شود ارزان تر از آب است. یارانه های بنزین عمدتا به خانوارهای شهری و پردرآمد می رسد و باعث افزایش نابرابری درآمدی می شود. این یارانه ها هزینه های دولت را بالا می برد یا درآمد آن را کاهش می دهد و به کسری بودجه دامن می زند. کسری بودجه موجب تورم مزمن و کاهش ارزش پول ملی شده و در نتیجه قیمت بنزین نسبت به بازار جهانی کمتر می شود.

راهکارهای کوتاه مدت برای افزایش درآمد دولت و کاهش آلودگی

در سال ۱۴۰۳، مصرف بنزین در ایران حدود ۵۰ میلیارد لیتر معادل ۱۵۰ هزار میلیارد تومان بوده، در حالی که درآمد دولت از واردات خودرو تنها ۱۵ هزار میلیارد تومان است؛ بنابراین ادامه تمرکز دولت بر درآمدزایی از واردات خودرو توجیه اقتصادی ندارد. آزادسازی واردات خودرو می تواند با وارد کردن خودروهای ارزان و اقتصادی، رقابت بین المللی را ایجاد کرده، آلودگی را کاهش داده و رفاه جامعه را افزایش دهد. این اقدام علاوه بر منافع مردم، سود فروش بنزین دولت را حداقل تا سه برابر افزایش می دهد؛ بنابراین برنامه ای برد-برد برای دولت و مردم.

راهکار کوتاه مدت پیشنهادی شامل سه مرحله است: اول آزادسازی واردات خودرو، سپس تشویق به استفاده از خودروهای برقی و در نهایت افزایش مرحله ای قیمت سوخت. اجرای این طرح طی دو سال با نظارت دقیق برای جلوگیری از فساد امکان پذیر است. با این حال بروز فساد می تواند اعتماد مردم را خدشه دار کرده و باعث شکست طرح شود. پیش بینی ها حاکی از آن است که اجرای موفق این برنامه می تواند درآمد دولت از بخش بنزین را دو تا سه برابر وضعیت فعلی افزایش دهد.

جمع بندی

پژوهش حاضر به بررسی وضعیت مصرف بنزین در ایران و چالش های مرتبط با قیمت گذاری دولتی، آلودگی محیط زیست و نابرابری یارانه ها پرداخت. با وجود مصرف نسبتا متوسط بنزین در ایران، استفاده گسترده از خودروهای فرسوده و فناوری های قدیمی باعث آلودگی شدید هوا شده است. قیمت بسیار پایین بنزین موجب قاچاق، مصرف بی رویه و کسری بودجه دولت شده است. راهکارهای پیشنهادی شامل آزادسازی واردات خودروهای کم مصرف، تشویق استفاده از خودروهای برقی و افزایش تدریجی قیمت سوخت است. این امر می تواند در دو سال با نظارت دقیق اجرا شود و ضمن کاهش آلودگی، درآمد دولت را دو تا سه برابر افزایش دهد. تاکید بر هماهنگی دقیق سیاست ها و جلوگیری از فساد برای موفقیت طرح ضروری است. اجرای این برنامه مطابق با منافع دولت و مردم، گامی مهم به سمت توسعه پایدار و بهبود شرایط اقتصادی کشور خواهد بود.

این مطالعه در اندیشکده مرجع با همکاری یاسر ستوده، کیوان میرزایی، ناصر عاشوری، یاسر مجاور شیخان و حسین سلمانوندی در سال 1404 انجام شده است.