انسجام اجتماعی در بحران ها با تمرکز بر محله محوری

در بحران های بزرگ، ارتباطات عمودی و ساختار رسمی حکمرانی دچار چالش و اختلال می شود؛ چرا که ضمن آسیب احتمالی ساختار رسمی در بحران های بزرگ، معطوف شدن دیوان سالاری به رفع بحران، سایر کارکردها و خدمات ساختار رسمی را با چالش روبه رو می کند. در این شرایط ساختار افقی و غیررسمی برای حفاظت از خود و برقرار ماندن فرایندهای رفع نیاز، دست به کار می شود. مهم ترین نقش در این میان برای محلات است؛ چرا که همکاری مردم با یکدیگر می تواند مولفه ای مهم برای کنش های مردمی باشد. از این رو برای تقویت ساختار افقی و غیررسمی جامعه، ایجاد و تقویت شبکه های محلی، استفاده از رسانه های اجتماعی، سازماندهی داوطلبانه و مردمی، تقویت گفت وگوی اجتماعی و راهکار ویژه محله محوری ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

شبکه ارتباطات در هر جامعه، شریان های حیاتی تبادل اطلاعات، قدرت و معنا هستند. این شبکه ها را در دو قالب کلی دسته بندی می شوند؛ نخست ارتباطات عمودی مطرح است که بازتابی از ساختارهای رسمی، سلسله مراتبی و بوروکراتیک است و کلیه دستگاه های دولتی در این دسته قرار می گیرند و دیگر، ارتباطات افقی که در حوزه اجتماعی و بین کنشگران اجتماعی با موقعیت های به نسبت مشابه جریان دارد و شکل ساختاریافته این ارتباطات در صورت نهادی خود در مسجد، هیئت ها، گروه های جهادی، خیریه ها و تشکل های مردم نهاد تجلی یافته است.

در بحران های بزرگ مانند جنگ، زلزله و همه گیری های کشنده این ارتباط دچار چالش می شود. در این شرایط، برای رفع این مسائل و مشکلات باید ساختار اصطلاحا افقی جامعه تقویت و منسجم شوند و شبکه های مردمی تا حد ممکن جایگزین ساختار رسمی و دیوان سالارانه شوند تا جامعه دچار اختلال های حاد نشود. از این رو، این گزارش با بررسی ماهیت و کارکردهای این ارتباطات، ضمن بررسی چالش های آن ها، راهکارهایی برای تقویت ساختارهای اجتماعی و غیررسمی جامعه ایران ارائه می کند.

تقویت ساختارهای افقی و غیررسمی حکمرانی در بحران

بحران های مختلف مانند همه گیری کووید 19 و جنگ 12 روزه نشان داد که ارتباط درون دستگاهی و میان دستگاهی ایران قوت و کارآمدی مناسبی ندارد. قطع شدن ارتباطات مذکور باعث شد تا چالش ها در حوزه های مختلف خبررسانی، انرژی، کالاهای اساسی و… بروز یابد و اگر این بحران ها عمیق تر و طولانی تر شوند چه بسا چالش ها به بحران های اجتماعی منجر شود. باید در نظر داشت که یک بحران کلی، کارکرد معمول نهادهای اجتماعی را دگرگون می سازد و چالش هایی جدی پیشروی دو شبکه ارتباطی عمودی (دیوان سالارانه-حکومتی) و افقی (شبکه های اجتماعی-مردمی) ایجاد می کند.

چالش هایی چون تمرکز شدید، تهدیدهای محیطی و ملی، گسترش اطلاعات نادرست و بی ثبات کننده نظم اجتماعی؛ هر دو شکل ارتباط را به سمت کژکارکردی سوق می دهد. در واقع، ارتباطات عمودی با چالش هایی مانند تشدید سلسله مراتب، کاهش شفافیت، کاهش کارآمدی و حتی سرکوب اطلاعات مواجه می شود؛ در حالی که ارتباطات افقی ممکن است به عرصه ای برای گسترش شایعات و ایجاد شکاف در جامعه منجر می شود یا بالعکس به سازماندهی مقاومت تبدیل شود. به طور کلی تعادل میان این دو شبکه (که هر دو برای سلامت جامعه ضروری اند)، در دوران بحران به شدت شکننده می شود.

از این رو با بررسی های میدانی و مطالعه های انجام شده، راهکارهای زیر برای تقویت ارتباطات افقی در دوران بحران موثر به نظر می رسند:

ایجاد و تقویت شبکه های محلی

در هرج و مرج حاصل از بحران، اولین مسئله این است که مردم احساس تنهایی، وحشت و نگرانی نسبت به آینده دارند. برای کنترل روانی این مشکلات اولیه، مردم به منابع و ساختاری نیاز دارند که به آن ها اعتماد داشته باشند. برای رسیدن به این ساختار و شبکه باید نیروهای مهم محلی شناسایی شوند و میان ایشان تقسیم کار صورت گیرد. همچنین باید قوانین مختصری برای رسمیت بخشیدن به این شبکه در شرایط بحرانی تنظیم شود تا همکاری مردم و نهادها با ایشان روان و بدون مشکل باشد. این قوانین به این شبکه و نهادهای همکار نیز نسبت به تصمیم ها و کنش های خود اطمینان می دهد و نگرانی نسبت به عواقب آن ایجاد نمی کند.

ایجاد شبکه داوطلبان

در ایام بحران، انرژی و میل مردم به کمک کردن ممکن است به صورت پراکنده و بی ثمر هدر برود یا حتی با کنش های نهادهای رسمی دچار تزاحم و تعارض شود. در نتیجه ایجاد سامانه های شفاف و قابل دسترس برای ثبت نام داوطلبان براساس تخصص (پزشکی، مهندسی، رانندگی و روان شناسی) کمک فراوانی به کارآمدی کمک های مردمی خواهد کرد. بدین صورت که هر فرد ظرفیت و توانایی خود را در این سامانه معرفی کند و پس از بررسی اولیه توسط شبکه محلی به افراد نیازمند آن خدمت متصل شوند.

تنظیم گری روابط بخش خصوصی با بخش مردمی

منابع مالی در بحران های بزرگ دچار چالش می شوند و فراهم نبودن منابع مالی می تواند بسیاری از خدمات و برنامه های حل بحران را متوقف کند. شبکه مردمی و محله ای نیز بدون منابع مالی کارآمد نخواهد بود. البته که بخشی از منابع باید توسط دولت و خود مردم تهیه شود اما یکی از منابع اجتماعی و غیردولتی در ایام بحران، مسئولیت اجتماعی شرکت هاست. در این میان دولت باید برای پشتیبانی از شرکت ها و محلات، باید قوانین تسهیل گر و تشویق کننده مالی (مالیات، تخفیف گمرکی و …) وضع کند.

حمایت از ابتکارات فرهنگی و هنری مردمی

فشارهای روانی حاصل از بحران می تواند جامعه را به شدت فرسوده کند؛ به ویژه در شرایط ایران که تولید اخبار منفی نسبت به آن بسیار بالاست. در این شرایط مردم دچار ترس و اضطراب می شوند و خطر بروز آسیب های جدی به ویژه برای کودکان وجود دارد. تعطیلی بسیاری از کارها و اختلال در فعالیت های روزمره نیز بحران را تشدید و افراد جامعه را دچار تشویش و آسیب پذیری می کند. در نتیجه تقویت تاب آوری روانی جامعه و ایجاد یک هویت جمعی قوی و مثبت در بافت محلات با خلق آثار هنری در معرض تماشای عموم قابل دست یافتن است.

شبکه سازی محلی و محله محوری

در شرایط بحران شبکه های مردمی در محلات بیشترین میزان اعتماد و هم افزایی را دارند که حتی در صورت آسیب جدی ساختارهای رسمی نیز می توانند فعال و کارآمد باشند. از این رو ساختارهای افقی بایدچهار وظیفه و کارکرد مهم را به عنوان ارکان محله محوری پشتیبانی کنند:

• امنیت محلی: قدرتی از مقابله با نفوذی های محلی و مکان های مشکوک باید در محله صورت پذیرد چراکه ظرفیت نیروهای رسمی به ویژه در بحران محدود می شود.
• توزیع کالا و خدمات: با تعطیلی برخی مراکز رسمی توزیع کالا و خدمات باید شبکه های محلی جایگزین ایشان شوند و نیازهای مردم بدون پاسخ باقی نماند.
• شبکه های اطلاع رسانی: محلی می تواند مانع از انتشار شایعات و باعث ایجاد روحیه در مردم شود.
• نظارت و پایش محله: اطلاع رسانی از وضعیت محله به مرکز برای تصمیم گیری های مبتنی بر آگاهی از وضعیت میدان ضروری است. همچنین این پایش می تواند برنامه ریزی حاکمیت در پیشبرد اهداف و برنامه های خود را تقویت کند.

تنظیم روابط و برقراری ارتباط میان مردم محله، تشکل ها، زیرساخت ها و وظایف چهارگانه در شرایط پیشابحران و آموزش جامعه و مسئولان یک ضرورت است تا به هنگام بحران، از فعالیت و کارآمدی نسبی برخوردار باشند. چنان که اشاره شد بررسی های میدانی و مصاحبه ها عواملی را برای تحقق محله محوری نشان داد که به صورت عملیاتی شامل موارد زیر است:

• در هر محله حلقه ای معتمد از فعالان تشکل های محلی شکل بگیرند و به تدریج به مردم محله شناسانده شوند تا هویت و سرمایه اجتماعی ایشان شکل بگیرد.
• برای هر محل عمومی (پارک و حسینیه و مسجد و…) نقش هایی در نظر گرفته شود؛ این نقش ها اعم از پناهگاه، محل گعده های محلی، انبار، محل کمک های اولیه و … می تواند باشد.
• نظام جایگزینی برای زمان بحران از قبل تهیه و مشخص شود. یعنی افراد و مکان های جایگزین در صورت تخریب و آسیب دیدن افراد معلوم باشد.
• ارتباطات تلفنی و شبکه های اجتماعی محله شکل بگیرد تا تعارف و آشنایی میان حلقه های فعال و مردم محله حاصل شود.
• تهدیدها و فرصت های هر محله تحت عنوان سند آمایشی محله شناسایی شود تا از بحران های احتمالی جلوگیری شود.

جمع بندی

در بحران های بزرگ ارتباطات عمودی و ساختار رسمی حکمرانی به دلیل آسیب پذیری و کاهش کارآمدی با اختلال مواجه می شوند؛ ازاین رو تقویت ارتباطات افقی و شبکه های مردمی برای حفظ تداوم خدمات و رفع نیازهای جامعه ضروری است. این پژوهش با تاکید بر نقش محلات، راهکارهایی همچون ایجاد و تقویت شبکه های محلی، سازماندهی داوطلبان بر اساس تخصص، تنظیم گری روابط بخش خصوصی و شبکه های مردمی، حمایت از ابتکارات فرهنگی و هنری و توسعه محله محوری را پیشنهاد می کند. در الگوی محله محوری، چهار کارکرد اصلی شامل امنیت محلی، توزیع کالا و خدمات، اطلاع رسانی و نظارت بر وضعیت محله مورد توجه قرار گرفته است. همچنین تشکیل حلقه های معتمد محلی، تعیین کاربری مراکز عمومی و ایجاد شبکه های ارتباطی و تدوین سند آمایشی محله، از مهم ترین اقدامات پیشابحران برای افزایش تاب آوری اجتماعی و ارتقای کارآمدی ساختارهای افقی و غیررسمی حکمرانی در مواجهه با بحران ها به شمار می رود.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط سینا شیخی در سال 1404 انجام شده است.