افول رسانه ملی و اعتماد عمومی

صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران به عنوان مهم ترین و گسترده ترین نهاد رسانه ای کشور، نقش مهمی در اطلاع رسانی، آموزش، فرهنگ سازی و مدیریت افکار عمومی بر عهده دارد. با این حال تحولات فناوری و تغییر الگوی مصرف رسانه ای موجب شده است که این سازمان با چالش های جدیدی در زمینه جذب و حفظ مخاطب رو به رو شود. کاهش اعتماد بخشی از جامعه، رقابت شدید با رسانه های نوین و ضرورت پاسخگویی به نیازهای متنوع مخاطبان، اهمیت بررسی عملکرد و جایگاه صداوسیما را دوچندان کرده است. از این رو شناخت چالش ها و ارائه راهکارهای اصلاحی برای ارتقای کارآمدی رسانه ملی، از موضوعات مهم حوزه سیاست گذاری رسانه ای به شمار می رود.

ضرورت و اهداف پژوهش

رسانه ها امروز فراتر از اطلاع رسانی، نقش مهمی در شکل دهی افکار عمومی، مدیریت بحران ها و تقویت انسجام ملی دارند. در ایران صداوسیما به عنوان رسانه ملی جایگاهی ویژه دارد، اما با گسترش شبکه های اجتماعی و منابع خبری متنوع، اعتماد عمومی به آن کاهش یافته است. این کاهش اعتماد و ریزش مخاطبان، ناشی از مشکلات نهادی، ساختاری و سیاست گذاری است؛ از جمله تمرکز شدید تصمیم گیری، محدودیت دیدگاه ها و فاصله میان روایت رسمی و واقعیت های جامعه. این وضعیت پیامدهای جدی برای حکمرانی، مدیریت افکار عمومی و انسجام اجتماعی دارد. گزارش حاضر به بررسی دقیق این چالش ها پرداخته و با تاکید بر ضرورت تحول سیاستی، چارچوبی برای بهبود کارآمدی صداوسیما و بازسازی سرمایه اجتماعی ارائه می کند تا ضمن حفظ منافع ملی، نقش موثر رسانه ملی در جامعه دوباره تقویت شود.

وضعیت موجود صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران

صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران بر اساس قانون اساسی، رسانه ای عمومی و فراقوه ای با ماموریت اطلاع رسانی، آموزش و تقویت هویت ملی است، اما میان ماموریت رسمی و عملکرد ادراک شده از آن شکاف عمیقی ایجاد شده است. تمرکز بر دیدگاه های رسمی و کاهش تنوع روایت ها، بخشی از جامعه را به این برداشت رسانده که رسانه ملی بیشتر یک تریبون رسمی است تا رسانه ای عمومی. این مسئله همراه با رشد رسانه های دیجیتال، به کاهش اعتماد و مخاطب منجر شده است. ساختار متمرکز و تصمیم گیری از بالا به پایین، هم پوشانی نقش های سیاست گذاری و اجرا و نبود شاخص های حرفه ای در انتصابات، از عوامل کاهش چابکی و کارآمدی سازمان است. در حوزه محتوا نیز غلبه رویکرد کنترل محور، تاخیر در اطلاع رسانی، ضعف تنوع دیدگاه ها و نبود راهبرد مخاطب محور، مرجعیت رسانه را تضعیف کرده است.

آسیب شناسی نهادی و ساختاری

در این بخش نقاط ضعف مدیریتی، ساختاری و محتوایی که موجب کاهش کارآمدی و فاصله گرفتن رسانه ملی از انتظارات جامعه شده اند شناسایی و تحلیل می شوند.

تمرکز گرایی و انحصار در سیاست گذاری رسانه ای

صداوسیما دارای ساختار تصمیم گیری متمرکز و انحصار قانونی در پخش رادیو و تلویزیون است. این ویژگی ها اگرچه به انسجام پیام ها کمک کرده، اما باعث کاهش چابکی، نوآوری و ارتباط موثر با نیازهای مخاطبان شده است. محدود بودن نقش واحدهای اجرایی در تصمیم گیری و نبود رقابت، رویکردی محافظه کارانه ایجاد کرده که فاصله رسانه با جامعه را افزایش می دهد. در نتیجه رسانه ملی در مقایسه با رسانه های دیجیتال با کاهش مخاطب، کاهش اعتماد عمومی و افت اثرگذاری مواجه شده است. برای بهبود وضعیت تمرکززدایی نسبی، افزایش مشارکت سطوح مختلف سازمان و استفاده از بازخورد مخاطبان ضروری است.

فقدان نظام پاسخگویی و ارزیابی عملکرد

یکی از مشکلات اصلی صداوسیما نبود نظام موثر پاسخگویی و ارزیابی عملکرد است؛ به طوری که انتخاب مدیران بیشتر انتصابی بوده و عملکرد آنان ارتباط مستقیمی با رضایت مخاطب و میزان اثرگذاری رسانه ندارد. همچنین شاخص های حرفه ای مانند اعتماد عمومی، تنوع دیدگاه ها و بازخورد مخاطبان در ارزیابی ها نقش کم رنگی دارند. این وضعیت موجب شده تصمیم گیری ها کمتر مبتنی بر نیاز واقعی جامعه باشد، شکاف میان ماموریت رسمی و عملکرد ادراک شده افزایش یابد و بخشی از مخاطبان به رسانه های جایگزین روی بیاورند. در نتیجه نبود سازوکار پاسخگویی شفاف مانع اصلاح و یادگیری سازمانی شده است.

گسست میان مدیریت رسانه و تحولات اجتماعی

صداوسیما در همگام شدن با تحولات سریع اجتماعی، فرهنگی و فناورانه با مشکل جدی مواجه است. رشد رسانه های دیجیتال و تغییر الگوهای مصرف، نیازهای جدیدی در مخاطبان ایجاد کرده، اما ساختار متمرکز و بروکراتیک سازمان مانع واکنش سریع و موثر به این تغییرات شده است. تصمیم گیری های متمرکز و ضعف در تحلیل داده ها باعث شده برنامه ها با تاخیر و بدون شناخت دقیق از نیاز جامعه تولید شوند. در نتیجه رسانه ملی در جذب به ویژه نسل جوان دچار افت مخاطب و کاهش مرجعیت شده و بخشی از اعتماد عمومی را از دست داده است. این وضعیت همچنین موجب کاهش نوآوری، جذابیت و اثرگذاری رسانه در مدیریت افکار عمومی شده است.

آسیب شناسی سیاست های رسانه ای و محتوایی

در این بخش به آسیب شناسی سیاست های رسانه ای و محتوایی پرداخته شده است:

غلبه رویکرد تبلیغی بر منطق رسانه ای

در سال های اخیر صداوسیما رویکرد تبلیغی را بر اصول حرفه ای ترجیح داده و پیام های رسمی را اولویت داده است که باعث کاهش شفافیت، چندصدایی و جذابیت برنامه ها شده است. این موضوع باعث افت اعتماد به رسانه ملی و گرایش نسل جوان به رسانه های دیجیتال و شبکه های اجتماعی شده و اعتماد و مرجعیت رسانه را تضعیف کرده است.

تک صدایی و محدودیت تنوع دیدگاه ها

صداوسیما با تک صدایی و محدودیت بازتاب دیدگاه های متنوع رو به رو است که باعث کاهش اعتماد، کاهش کیفیت خبر و تحلیل، محدود شدن گفت و گو و کاهش جذابیت برنامه ها شده است. ساختارهای متمرکز و ضعف نوآوری این مشکلات را تشدید و در نهایت مرجعیت رسانه ملی را کاهش داده است.

امنیتی شدن روایت مسائل اجتماعی و سیاسی

صداوسیما با پوشش امنیتی و محافظه کارانه موضوعات، به روایت های رسمی اکتفا می کند که باعث کاهش شفافیت، محدودیت دیدگاه های انتقادی و کاهش اعتماد عمومی شده است. این رویکرد فاصله با نسل جوان را افزایش، نوآوری را کاهش و استقلال خبرنگاران را محدود کرده و نقش رسانه ملی در اطلاع رسانی و گفت وگوی اجتماعی را تضعیف کرده است.

تحلیل علل ناکامی اصلاحات پیشین

با وجود تلاش های مختلف برای اصلاح صداوسیما، مشکلات ساختاری و محتوایی و کاهش اعتماد عمومی همچنان ادامه دارد. این بخش به بررسی دلایل ناکامی اصلاحات پیشین و ریشه های اصلی این مشکلات می پردازد.

اصلاحات مقطعی و غیر ساختاری

اصلاحات در صداوسیما ناکام مانده چون مقطعی، سطحی و محدود به جا به جایی مدیران و تغییرات ظاهری بوده اند. این اقدامات به ساختارهای عمیق و سیاست ها نپرداخته و به دلیل نبود نظام پاسخگویی و تمرکز بالا، دوباره به وضعیت قبلی بازگشته اند. نبود توجه به نیازهای واقعی مخاطب نیز مانع بهبود پایدار اعتماد و کیفیت محتوا شده است. در کل تحول واقعی نیازمند اصلاحات ساختاری و بلندمدت است.

غلبه تغییرات شکلی بر اصلاحات نهادی

ناکامی اصلاحات در صداوسیما ناشی از تمرکز بر تغییرات ظاهری مانند بازطراحی شبکه و لوگو بدون اصلاح ساختاری و نهادی است. مشکلات اصلی مانند تمرکزگرایی و ضعف پاسخگویی همچنان برقرار است و مخاطب به ویژه جوانان، این تغییرات را سطحی می داند. این اصلاحات کوتاه مدت اند و توان ایجاد تحول پایدار و افزایش اعتماد عمومی را ندارند؛ اصلاح واقعی نیازمند تغییرات ساختاری است.

فقدان اراده تحول در سطح سیاست گذاری کلان

ناکامی اصلاحات در صداوسیما به دلیل نبود اراده واقعی و پایدار در سیاست گذاری کلان است. اصلاحات قبلی غالبا واکنشی و مقطعی بوده و بدون برنامه راهبردی بلندمدت، باعث بازگشت به وضعیت قبلی شده اند. این بی تعهدی کلان، ناهماهنگی اهداف و عملکرد، نوسان سیاست ها و کاهش اثرگذاری رسانه را به دنبال داشته است. بدون تعهد مستمر در سطح کلان، تحول پایدار محقق نمی شود.

بسته سیاستی تحول در صداوسیما

این بسته شامل موارد زیر است:

اصلاحات نهادی و ساختاری

تحول در صداوسیما به اصلاحات نهادی و ساختاری نیاز دارد؛ مهم ترین آن تفکیک وظایف سیاست گذاری، نظارت و اجراست. این تفکیک که شامل تعیین اهداف کلان توسط سیاست گذاری، کنترل کیفیت توسط نظارت و تولید محتوا توسط واحدهای اجرایی است، باعث افزایش شفافیت، پاسخگویی و بهبود عملکرد رسانه می شود.

• تقویت سازوکارهای پاسخگویی عمومی: رسانه ملی باید نظام پاسخگویی شفاف و مستمر داشته باشد که شامل بازخورد مخاطبان، گزارش عملکرد، ارزیابی برنامه ها و سنجش رضایت عمومی است. هدف این سازوکار، شفاف سازی تصمیمات، اصلاح سیاست ها و هماهنگی با نیازهای جامعه برای بازسازی اعتماد عمومی است؛
• بازنگری در نظام انتصاب و ارزیابی مدیران: یکی از ضعف های صداوسیما انتصابی بودن مدیریت و نبود معیارهای شفاف ارزیابی است. اصلاحات باید نظام انتصاب و ارزیابی را بر اساس شاخص های حرفه ای و مخاطب محور بازطراحی کند تا شایستگی جایگزین روابط سیاسی شود. این اصلاحات نهادی پیش شرط تحول پایدار صداوسیما هستند و بدون آن ها تغییرات دیگر اثر بلندمدت ندارند.

اصلاح سیاست های محتوایی

اصلاح سیاست های محتوایی صداوسیما ضروری است و باید رویکردهای سنتی و تبلیغی را تغییر دهد. این اصلاحات شامل تنوع دیدگاه ها، بهبود اطلاع رسانی در بحران ها و تقویت حرفه ای گری و اخلاق رسانه ای است تا اعتماد عمومی افزایش یابد و مرجعیت رسانه بازگردد.

• تنوع بخشی واقعی به صداها و دیدگاه ها: آسیب مهم صداوسیما تک صدایی و محدودیت در انعکاس دیدگاه های متنوع است. برای اصلاح باید رسانه ملی بازتعریف و تنوع دیدگاه ها و گروه های مختلف را منعکس کند تا اعتماد عمومی افزایش و رسانه به پلتفرم گفت و گوی ملی و مشارکت اجتماعی تبدیل شود؛
• بازنگری در سیاست خبری و اطلاع رسانی بحران: چالش مهم صداوسیما ضعف در سیاست های خبری و اطلاع رسانی بحران با تاخیر و جهت گیری سیاسی است که اعتماد مخاطب را کاهش می دهد. برای اصلاح باید سیاست ها با دقت، سرعت و شفافیت بازطراحی شده، پروتکل های پوشش بحران تدوین و تحلیل های کارشناسی تقویت شود تا اعتماد و جایگاه رسانه ملی حفظ شود.

بازسازی اعتماد و بازگشت مخاطب

بازسازی اعتماد عمومی و بازگرداندن مخاطب هدف تحول صداوسیماست که ناشی از ضعف شفافیت، تک صدایی و نبود پاسخگویی است. برای بهبود باید شفافیت، پذیرش نقد و تقویت ارتباط فعال با افکار عمومی و نخبگان محور قرار گیرد.

• شفافیت در روایت رویدادهای حساس: یکی از دلایل بی اعتمادی، روایت ناقص و جانبدارانه اخبار است. برای اصلاح باید سیاستی شفاف و بی طرفانه با ارائه اطلاعات دقیق، تحلیل کارشناسی و بازتاب دیدگاه های متنوع تدوین شود تا رسانه ملی به منبعی معتبر تبدیل شود؛
• پذیرش نقد و خطا به عنوان اصل رسانه ای: رسانه ملی باید فرهنگ پذیرش نقد و خطا را نهادینه کند و با اعلام شفاف اشتباهات و اصلاح آن ها، اعتماد مخاطب را افزایش داده و کیفیت محتوا و عملکرد را بهبود بخشد.

جمع بندی

صداوسیمای ایران با مشکلات ساختاری، تمرکزگرایی و تک صدایی، اعتماد عمومی و مخاطبان خود، به ویژه نسل جوان را از دست داده است. ضعف پاسخگویی، غلبه رویکرد تبلیغی و فاصله از نیازهای واقعی جامعه، مرجعیت رسانه ملی را تضعیف کرده اند. اصلاحات پیشین ناکارآمد بوده و تحول پایدار نیازمند تغییرات نهادی عمیق، تفکیک وظایف سیاست گذاری و اجرا و نظام پاسخگویی شفاف است. همچنین بازنگری در سیاست های محتوایی با تاکید بر تنوع دیدگاه ها، اطلاع رسانی شفاف و پذیرش نقد، برای بازسازی اعتماد عمومی و تقویت نقش رسانه ملی ضروری است.

این مطالعه در اندیشکده نظام مسائل حکمرانی کشور در سال 1404 انجام شده است.