مخاطرات زیست بوم رمزدارایی ها

با آنکه از عمر رمزدارایی ها بیش از یک و نیم دهه می گذرد، هنوز کشورها در نحوه مواجهه با آن به وحدت رویه نرسیده اند. رویکرد کشورها در قبال رمزدارایی ها کاملا متفاوت از یکدیگر است؛ برخی به سمت ممنوعیت صریح و تقابل سخت رفته اند و برخی دیگر رویکردهای کاملا حمایت گرانه پیش گرفته اند و به دنبال جذب شرکت ها برای توسعه بازارهای رمزدارایی هستند. رمزدارایی ها، دارای مزایا و خطرات گوناگونی هستند. این مزایا شامل بهبود کارایی پرداخت، نوآوری، انعطاف پذیری، شفافیت و شمول مالی است. در عین حال، ریسک های مهمی در ارتباط با رمزدارایی وجود دارد که توجه به این ریسک ها امری مهم و ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

امروزه مسئله رمزدارایی های مبتنی بر فناوری دفتر کل توزیع شده، به دلیل اقبال روزافزون کاربران، مورد توجه بسیاری از فعالان حوزه رایانه، کسب وکارهای دیجیتال، متخصصان اقتصاد پولی و حکمرانی قرار گرفته است. در سال 2013، ارزش بازار تمامی رمزدارایی ها حدود 1.5 میلیارد دلار بود و این بازار در 10 نوامبر 2021، رکورد 2.9 تریلیون دلاری نیز برجای گذاشت. امروز ارزش کل بازار ارزهای دیجیتال در حدود 3.1 تریلیون دلار (8 دسامبر 2025) تریلیون دلار است؛ این در حالی است که ارزش کل این بازار در پایان سال 2019 زیر 200 میلیارد دلار بوده است که حاکی از رشد بی سابقه این زیست بوم در کمتر از 6 سال است. با توجه به سرعت رشد رمزدارایی ها و مزایای آن، شناسایی خطرات مرتبط با رمزدارایی ها امری بدیهی است. از این رو در این پژوهش به بررسی ریسک ها و مخاطرات رمزدارایی ها و ارائه راهکارهایی جهت کاهش این ریسک ها پرداخته شده است.

ریسک ها و مخاطرات رمزدارایی ها

انتشار رمزدارایی ها به طور معمول غیرمتمرکز انجام می شود و ناشران نیز معمولا ناشناخته اند. این شیوه مخاطره را برای کاربران افزایش می دهد. همچنین ناشناس بودن و تمرکز نداشتن، طراحی چارچوب نظارتی بر ناشران را دشوار می سازد. در ادامه به بررسی ریسک های اقتصاد کلان، ثبات مالی، یک پارچگی بازار و ریسک قسمت تبادل و نگهداری این حوزه پرداخته شده است.

ریسک های اقتصاد کلان

رمز ارزها دارای ریسک هایی در حوزه اقتصاد کلان هستند. این ریسک ها عبارتنداز:

• محدودکردن اثربخشی سیاست پولی: اگر شرکت ها و خانواده ها ترجیح دهند به جای پول ملی، رمزدارایی ها را پس انداز و سرمایه گذاری کنند، سیاست پولی تضعیف خواهد شد. این کار با خطر جایگزینی ارز، به ویژه در کشورهایی که پول بی ثبات و چارچوب پولی ضعیفی دارند، مرتبط است.
• افزایش ریسک های مالی را در مالیه عمومی: ریسک های مالی جدید گاه ناشی از مواجهه بخش مالی با زیست بوم رمزدارایی ها، شفاف نبودن نظام های مالیاتی و ماهیت فراسرزمینی آن هاست. پذیرش رمزدارایی ها در محیطی با قوانین ضعیف مالی، احتمال مواجهه با ریسک های مالی صریح و ضمنی بخش مالی را افزایش می دهد.
• مشکلات کلان حقوقی: زمانی که یک رمزدارایی به رسمیت شناخته شود، در جامعه رواج پیدا می کند و پرداخت ها از طریق آن انجام خواهد شد. تغییرات در وضعیت واحد پولی یک کشور معمولا مستلزم تغییرات پیچیده و گسترده در قوانین پولی است که چالش های خاص خود را به همراه دارد.

ثبات مالی

رمز دارایی ها می توانند باعث ثبات مالی باشند ولی این ثبات مالی می تواند ریسک هایی را به همراه داشته باشند که این ریسک ها عبارتند از :

• نوسانات قیمتی: کاهش شدید قیمت رمزدارایی ها، تاثیرات منفی زیادی روی ترازنامه سرمایه گذاران، به ویژه موسسات مالی دارد که رمزدارایی ها را جزو ترازنامه خود آورده اند؛ همچنین احتمال دارد که به طور غیرمستقیم در معرض نوسانات رمزدارایی ها قرار بگیرند.
• خطرات سایبری: دسترسی به رمزدارایی ها از طریق کیف پول های حضانتی سبب می شود که خطر از دست دادن رمز عبور افزایش یابد. در عین حال نیز، ماهیت رمز عبورها با مقررات قانونی مشخصی همراه نیست. در نتیجه بازیابی رمزدارایی ها ممکن نیست.

یکپارچگی بازار

یکپارچگی بازار دارای ریسک های مختلفی است. این ریسک ها عبارتند از:

• خطرات کلاهبرداری و دستکاری بازار: در سیستم های فناوری دفتر کل توزیع شده بدون مجوز، کاربران می توانند کارمزد تراکنش های خود را به گونه ای تنظیم کنند که در صف تسویه، در رتبه بالاتر یا پایین تر قرار گیرد. همچنین اگر برخی از رمزدارایی ها یا سکوهای تبادل نقدینگی پایینی داشته باشند، دستکاری آن ها آسان تر خواهد بود.
• ریسک عدم اطمینان در پرداخت نهایی: اطمینان نداشتن درباره نهایی بودن پرداخت، خطر مهمی برای کاربران رمزدارایی هاست؛ همچنین برنامه ریزی و بودجه بندی موثر را برای کسب و کارها و افراد دشوار می کند.

ریسک تبادل و ذخیره سازی

برخی از سکوهای تبادل رمزدارایی شبیه به تالارهای معاملات سهام هستند، اما برخی دیگر را ممکن است مستقیما مشتریان در دسترس قرار دهند و در نتیجه، بیشتر شبیه واسطه بازارند. این بدان معنی است که علاوه بر ملاحظات معاملات سنتی اوراق بهادار شاید مقامات مجبور باشند به خطرات خاصی که ناشی از ماهیت سکوهای تبادل و خدمات رسانی حضانتی است نیز فکر کنند.

نگهداری هر دارایی مستلزم خطراتی است و ذخیره سازی رمزدارایی ها هم از این قاعده مستثنی نیست، اگر چه تهدیدات خاص رمز دارایی تا حدودی با دارایی های سنتی تفاوت دارد. در صورتی که امنیت کلیدها به درستی تامین نشده باشد، مهاجمان می توانند آن را به سرقت ببرند.

توصیه های تنظیم گری از منظر نهاد تنظیم گر

در ادامه توصیه هایی برای نهادهای تنظیم گر در این حوزه ارائه شده است:

انتخاب چارچوب سیاستی

با وجود چارچوب نظارتی مناسب، حاکمیت اطمینان حاصل می کند که فعالان بازار به شیوه منصفانه و شفاف عمل می کنند و خطرات و ریسک ها برای مصرف کنندگان، سرمایه گذاران و سیستم مالی به حداقل می رسد. چارچوب نظارتی مجموعه ای از قوانین و دستورالعمل هایی است که دولت یا سایر نهادهای نظارتی تدوین می کنند و شامل طیف وسیعی از اقدامات مانند الزامات مجوز، الزامات افشا و سایر تعهدات برای فعالان بازار است. برای محافظت از حاکمیت پولی و تقویت چارچوب سیاست پولی، موارد زیر توصیه شده است.

• سیاست های قوی اقتصاد کلان و چارچوب نهادی معتبر اولین خط دفاعی برای حفاظت از حاکمیت و ثبات مالی است؛
• چارچوب سیاست پولی مناسب باید شفاف، منسجم و سازگار با تحولات باشد؛
• برای محافظت از حاکمیت و ثبات پولی، رمزدارایی ها نباید به عنوان پول قانونی تلقی شوند.

 انتخاب چارچوب قضایی مناسب

حوزه های قضایی، در سراسر جهان، هنگام رسیدگی به مسائل تنظیم گری حول رمزدارایی ها، با مشکلاتی مواجه شده اند که در ادامه به برخی از راهکارهای قضایی اشاره شده است.

• بسته به ویژگی های طراحی و در برخی موارد، شرایط قراردادی رمزدارایی ها را می توان در قالب یک دارایی، مطالبه شخصی یا دارایی های فرعی طبقه بندی کرد؛
• اجماع نداشتن درباره اصلاحات، تعاریف و طبقه بندی مانعی مهم برای توسعه چارچوب تنظیم گری است. از این رو اختصاص دادن رمزدارایی ها به دسته های ویژه در راستای چگونگی برخورد قانونی با آن ها ضروری است؛
• داده های مربوط به فعالیت های رمزدارایی ها، به ویژه در خصوص ایجاد، توزیع و معامله ثانویه توکن ها اغلب ناقص، غیرقابل اعتماد یا غیرقابل دسترس است. بهبود جمع آوری داده های مربوط به فعالیت های رمزدارایی، در سطح داخلی و بین المللی، در درک مخاطرات و فرصت هایی که تاثیری چشمگیر بر اهداف تنظیم گری دارند و همچنین نهادهای تنظیم گر بسیار مهم است.

راهبردهای پیشنهادی

در این بخش، از پژوهش های صورت گرفته در تنظیم گری زیست بوم رمزدارایی ها، راهبردهایی ارائه شده است.

• تمرکز بر کانون های قابل کنترل: تنظیم گران باید روی کانون های قابل کنترل، شفاف و مشاهده پذیری همچون کیف پول های میزبان، سکوهای تبادل متمرکز و موسسات مالی تمرکز کنند؛
• ایجاد چارچوب نظارتی با هدف عرضه رمزدارایی ها توسط صادرکنندگان رمزدارایی: برای عرضه امن رمزدارایی ها توسط ناشران، مقامات می توانند با راهکارهایی همچون آموزش مصرف کنندگان، نظارت بر ارائه دهندگان خدمات کیف پول، نظارت بر تبلیغات، بازاریابی منصفانه و دقیق رمزدارایی ها و… امنیت رمزدارایی ها را تامین کند؛
• الزامات شفافیت: برای ارتقای کارایی و یکپارچگی تجارت باید به در دسترس بودن و شفافیت قوانین و رویه های سکو، از جمله پردازش سفارش و نحوه رسیدگی به خطاها و ابطال ها توجه کرد؛
• الزامات یکپارچگی بازار: رمزدارایی ها به دلیل نوسانات بالا، تعارضات بالقوه منافع یا مسائل مرتبط به تمرکز و سطح پایین افشا، مستعد دست کاری اند. مسئولان مرتبط باید در نظر داشته باشد که برای حفاظت مکفی از کاربران می بایست فرایندهای نظارتی و قوانین ضد سوءاستفاده از بازار وجود داشته باشد.

جمع بندی

با آنکه از عمر رمزدارایی ها بیش از یک و نیم دهه می گذرد، هنوز کشورها در نحوه مواجهه با آن به وحدت رویه نرسیده اند. انتشار رمزدارایی ها به طور معمول غیرمتمرکز انجام می شود و ناشران نیز معمولا ناشناخته اند. این شیوه مخاطره را برای کاربران افزایش می دهد؛ همچنین ناشناس بودن و تمرکز نداشتن، طراحی چارچوب نظارتی بر ناشران را دشوار می سازد. بررسی های این پژوهش ریسک های اقتصاد کلان، ثبات مالی، یکپارچگی بازار، تبادل و نگهداری و دیگر ریسک ها در این حوزه را مشخص کرد. در همین راستا پیشنهاد می شود نهادهای تنظیم گر چارچوب نظارتی و قضایی مناسب را به کار گیرند. آن ها باید اطمینان حاصل کنند که فعالان بازار به شیوه منصفانه و شفاف عمل کنند تا خطرات و ریسک ها برای مصرف کنندگان، سرمایه گذاران و سیستم مالی به حداقل برسانند.

این مطالعه در اندیشکده دینا توسط امیرحسین مهدوی در سال 1402 انجام شده است. (در این خلاصه، آمارها براساس سال 2025 به روزرسانی شده است.)