دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران

امنیت یکی از اصلی ترین ارکان هر جامعه است که بقای آن را تضمین می کند. در دنیای امروز، مفاهیم امنیت دچار تحولاتی عمیق شده اند که ناشی از پیشرفت های فناوری، تغییرات اجتماعی و تحولات فرهنگی است. با توجه به ظهور تهدیدات جدید، نبردها و چالش ها به سطوح ادراکی و شناختی انتقال یافته اند. در این راستا، طراحی یک دکترین امنیت شناختی ضروری است تا به تحلیل و مقابله با این تهدیدات پرداخته و هویت و ارزش های ملی را حفظ کند. این دکترین می تواند به عنوان ابزاری موثر برای ایجاد جامعه ای هوشمند و مقاوم در برابر تهاجمات فرهنگی و شناختی عمل کند.

ضرورت و اهداف پژوهش

امنیت یکی از نیازهای بنیادی هر نظام سیاسی و اجتماعی است که در قرن بیست و یکم، با تحولاتی همچون جنگ های شناختی و عملیات روانی، به حوزه های ادراکی و معنایی منتقل شده است. در جمهوری اسلامی ایران، تهدیدات شناختی نظیر جنگ روایت ها و تحریف هویت نیاز به توجه جدی دارند. طراحی دکترین امنیت شناختی یک ضرورت برای حفاظت از زیرساخت های ادراکی، معنایی و معرفتی جامعه است که باید به تولید روایت های مثبت و مقاوم سازی در برابر تهاجمات غیرنظامی بپردازد. جمهوری اسلامی به اعتبار وابستگی به «امنیت معنا»، به یک چارچوب منسجم نیاز دارد که ضمن تحلیل تهدیدات شناختی، ظرفیت های دفاعی و بازدارندگی را تبیین کند.

چشم انداز دکترین امنیت شناختی، تبدیل ایران به کنشگری راهبردی در عرصه شناخت و ادراک است و نه تنها حفاظت از پایه های هویتی و تاریخی جامعه را هدف قرار می دهد، بلکه به شکل دهی به افکار و ارزش ها در سطح ملی، منطقه ای و جهانی می پردازد. این دکترین باید به توانمندسازی مردم برای تبدیل شدن به مدافعان فعال در عرصه معنا و روایت کمک کند و امنیت را از یک مسئله دولتی به بحثی عمومی درباره قدرت شناختی و مشارکت اجتماعی تبدیل کند. این پژوهش به تحلیل ضرورت و اهداف طراحی دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران می پردازد.

تهدیدها و فرصت های امنیت شناختی

در عصر کنونی، امنیت به مفهوم «امنیت شناختی» تغییر یافته است که بر تهدیدات و فرصت های مرتبط با ذهن، درک عمومی و ساختارهای معنایی جامعه تمرکز دارد. تهدیدات متعددی شامل جنگ روایت ها، استعمار الگوریتمی و فروپاشی مرجعیت معرفتی وجود دارد که می تواند به هویت و انسجام ملی آسیب بزند.

تهدیدات

از جمله این تهدیدات عبارتند از:

• جنگ روایت ها: هدف این جنگ تسلط بر ذهن و ادراک عمومی است و دشمنان به دنبال تضعیف روایت های رسمی و جایگزینی آن ها با روایت های مخرب هستند؛
• استعمار الگوریتمی: این نوع استعمار به طور نامرئی بر افکار عمومی تاثیر می گذارد و باعث اختلال در استقلال شناختی و تضعیف رسانه های داخلی می شود؛
• فروپاشی مرجعیت معرفتی: کاهش اعتماد به نهادهای معتبر می تواند سبب واکنش های هیجانی و تسلط دشمن بر تعریف حقیقت شود.

فرصت ها

برخی از این فرصت ها عبارتند از:

• سرمایه عظیم روایت انقلابی: جمهوری اسلامی می تواند با استفاده از روایت های بومی و تاریخی، هویت و انسجام ذهنی نسل های جدید را تقویت کند؛
• ساختار مذهبی-ایدئولوژیک: این بافت به انسجام ادراکی و مقاومت در برابر اختلالات شناختی کمک می کند و توانایی تولید معنا و مفاهیم کلیدی را دارد؛
• جایگاه تمدنی ایران: ایران می تواند به عنوان یک اهرم راهبردی در عرصه امنیت شناختی عمل کرده و با ارائه مدل های حکمرانی، به مرجع تمدنی تبدیل شود.

این عوامل می توانند مبنای طراحی راهبردهای امنیتی جمهوری اسلامی ایران را فراهم آورند.

مفاهیم کلیدی دکترین امنیت شناختی

شناخت در علوم شناختی به فرآیندهای ذهنی انسان برای درک و تصمیم گیری در مورد دنیای اطراف اشاره دارد. در زمینه امنیت، شناخت به یک عرصه راهبردی تبدیل شده که در آن دشمن با اطلاعات و روایت ها می جنگد (جنگ شناختی). در دکترین امنیتی جمهوری اسلامی ایران، شناخت حاوی بار معنوی و ارزشی است و امنیت شناختی به محافظت از فرآیندهای ادراکی و زیرساخت های نرم حاکمیت می پردازد. کنترل این زیرساخت ها به معنی تعیین قدرت و آینده یک ملت است.

مفاهیم کلیدی در دکترین امنیت شناختی

برخی از این مفاهیم عبارتند از:

• جنگ شناختی: نوعی نبرد که تمرکز آن بر ذهن و ادراکات جامعه است. هدف آن بی ثبات سازی روانی و تضعیف همبستگی ملی با استفاده از اطلاعات و روایت ها است. عملیات اطلاعاتی و عدم نیاز به اشغال سرزمین از ویژگی های آن است؛
• امنیت شناختی: وضعیتی که در آن جامعه از انسجام و ثبات معنایی بر خوردار است و در برابر تحریف و نفوذ مقاومت می کند. این مفهوم ایمنی ذهنی جامعه را توصیف می کند؛
• عملیات ادراکی: اقداماتی برای شکل دهی به ادراک عمومی که می تواند دفاعی یا هجومی باشد. هدف آن تاثیرگذاری بر چارچوب های ذهنی مخاطب است؛
• شناخت یاران: عواملی که توانایی شناختی جامعه را تقویت می کنند، شامل نهادهای علمی، رسانه های با سواد و تاریخ فرهنگی.

این مفاهیم به عنوان اجزای کلیدی در دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران برای تقویت مقاومت جامعه در برابر تهدیدات ادراکی و روایت ها مطرح شده اند.

مفاهیم بومی شده و اختصاصی در چارچوب جمهوری اسلامی

• جهاد تبیین: مفهومی استراتژیک و دینی که به عنوان عملیات پیش دستانه معنایی تلقی می شود. تمرکز آن بر روایت سازی، روشنگری و تولید معنا برای پاسخ به تحریفات است. جهاد تبیین موتور اصلی دکترین شناختی و پاسخی فعال به تهدیدات ادراکی است؛
• ولایت فقیه به عنوان مرجع ادراکی: در دکترین شناختی، ولایت فقیه نه تنها ساختار حکمرانی، بلکه کانون ساماندهی ادراک عمومی است. رهبر جامعه مسئول نظم دهی مفهومی و بازسازی اعتماد اجتماعی در شرایط بحران است؛
• امت-امامت به عنوان ساختار شناختی: طبق این مدل، امام به عنوان منبع حکمت و معنا عمل می کند و امت با تعامل و بازخورد ادراکی، بنیان شناختی جامعه را می سازد. این ساختار در برابر تهدیدات پراکنده سازی مفاهیم و سلب مرجعیت فکری مقاوم است؛
• عرفان اسلامی به عنوان سپر معنا: در فرهنگ اسلامی-شیعی، عرفان نه تنها سنت معنوی، بلکه ابزاری برای بازسازی ادراک و تولید آرامش ذهنی در برابر تهدیدات شناختی است. این مفهوم به حفظ ثبات و پایداری درونی کمک می کند و افراد را در برابر تحریفات مرتبط با واقعیت مستحکم می سازد.

این مفاهیم در دورنگاه به تقویت امنیت شناختی و منابع ادراکی جامعه ایرانی طراحی شده اند.

ساختار لایه ای میدان شناختی

• لایه زیستی: این لایه به فرآیندهای غیرارادی ذهنی مثل توجه، حافظه و عادت ها می پردازد. دشمن در جنگ شناختی با تحریک حواس و ایجاد عادات نادرست قصد تسخیر ذهن را دارد. برای مقابله با این تهدیدات، لازم است سواد رسانه ای جامعه افزایش یابد و معماری اطلاعات سالم طراحی شود؛
• لایه روانشناختی: در این لایه بر تاثیر احساسات و حالات روانی تمرکز می شود. دشمن با القای اضطراب یا خوش بینی کاذب تلاش می کند تا توازن ذهنی جامعه را به هم بزند. راهکار این لایه تقویت تاب آوری روانی و مدیریت افکار عمومی برای حفظ آرامش اجتماعی است؛
• لایه اجتماعی: این لایه به تعاملات اجتماعی و هویت جمعی پرداخته و تاثیر گروه های مرجع را برجسته می کند. دشمن با تضعیف حس تعلق و ایجاد بی اعتمادی به شبکه های اجتماعی به دنبال فروپاشی انسجام جامعه است. پاسخ به این تهدیدات باید تقویت روایت های هویتی و بازسازی سرمایه اجتماعی باشد؛
• لایه سیاسی: ادراک قدرت و مشروعیت حکومت در این لایه بررسی می شود. دشمن تلاش می کند تا تصویر منفی از نهادهای سیاسی بسازد و مشروعیت آن ها را زیر سوال ببرد. برای تقویت مشروعیت، لازم است تصویر قدرت بازسازی شود و ارتباط شفاف و هوشمندانه با افکار عمومی برقرار شود؛
• لایه معنایی: این عمیق ترین لایه به پرسش های اساسی در مورد معنا و هدف زندگی می پردازد. دشمن با ترویج پوچ گرایی و فقدان معنا تلاش می کند تا جامعه را بی هدف و مصرف گرا کند. راهکار در این لایه بازسازی غایت مندی و تقویت فلسفه زندگی معنوی است تا ارزش های انسانی احیا شوند.

مدل مفهومی امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران

این مدل شامل 5 مرحله است:

• ورودی تهدید شناختی: منابع تهدید شامل مواردی چون دولت های متخاصم (مانند غرب و رژیم صهیونیستی)، شرکت های فناوری و پلتفرم ها، رسانه های فارسی زبان، شبکه های داخلی نفوذ و فرهنگ وارداتی هستند؛
• کانال انتقال تهدید: تهدید از طریق رسانه های جمعی، فضای مجازی، محتوای سرگرمی محور، ساختارهای آموزشی، جریان های روشنفکری غیرمتعهد و الگوهای مصرف فرهنگی منتقل می شود؛
• نقطه اصابت تهدید: تهدید بر باورها و اعتقادات، روایت تاریخی، امید به آینده، تعلق ملی، اعتماد نهادی و تصمیم گیری سیاسی تاثیر می گذارد؛
• پاسخ ادراکی جمهوری اسلامی: محورهای پاسخ عبارتند از: دفاع شناختی منفعل (با تکیه بر سواد رسانه ای و شفاف سازی)، دفاع فعال (جهاد تبیین و حمایت از رسانه های متعهد)، بازدارندگی (افشاگری و تهاجم معنا) و بازسازی شناخت (نوسازی گفتمان و بازآفرینی مفاهیم).
• پیامد مورد انتظار: نتایج مورد انتظار عبارتند از: ارتقای مصونیت ذهنی، تثبیت مرجعیت معنا، فعال سازی حافظه مقاومت، بازدارندگی شناختی و حکمرانی شناختی یکپارچه.

راهبردها و اقدامات عملیاتی دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران

راهبردها پل های ارتباطی بین «شناخت نظری» و «کنش عینی» در ساحت امنیت هستند که اهداف کلان را به اقدامات ملموس و اجرایی تبدیل می کنند. در دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی، تدوین راهبردها و الگوهای عملیاتی حیاتی برای تحقق امنیت ادراکی است. بدون این راهبردها، اهداف عالی در سطح گفتمان باقی می مانند و کارآمد نخواهند بود.

توسعه سواد شناختی به عنوان سپر نرم عمومی

هدف این راهبرد تقویت توانایی افراد در درک و مقابله با فریب ها و تحریفات است. سواد شناختی شامل مهارت های ذهنی برای تشخیص فریب و تفسیر واقعیت ها می باشد. الزامات شامل تاسیس مرکز ملی سواد شناختی، بازطراحی محتوای آموزشی و تربیت مربیان است. اقدامات عملیاتی می تواند شامل طراحی «کد ژنتیکی شناختی دانش آموز» و راه اندازی تلویزیون سواد شناختی برای تولید محتواهای آموزشی باشد؛

طراحی ضدنظام معنا

راهبرد «ضدنظام معنا» در جنگ شناختی به جای واکنش انفعالی، تمرکز بر ایجاد یک نظام مفهومی مستقل دارد تا روایت های دشمن را بی اعتبار کند. این راهکار شامل تشکیل کارگروه های چندرشته ای، همکاری نهادهای مختلف برای بازآفرینی معنا و استفاده از رسانه های تعاملی است. همچنین، نقشه برداری از نظام معنایی دشمن و ایجاد آزمایشگاه معنای جایگزین برای طراحی روایت های بومی سازی شده از اقدامات عملیاتی مهم این راهبرد هستند. هدف نهایی تاثیرگذاری بر جامعه و تبیین مفاهیم کلیدی از طریق هنر و رسانه است.

شبکه سازی هوشمند تولید روایت انقلابی

در دنیای امروز، نبرد اصلی در روایت هاست و جمهوری اسلامی ایران نیاز به یک راهبرد فعال برای تولید «روایت انقلابی» دارد که بر مبنای ارزش های اسلامی باشد. این فرایند مستلزم همکاری هنرمندان و تحلیلگران و حرکت به سمت مدل های شبکه ای غیرمتمرکز است. برای تحقق این راهبرد، باید هسته های معنایی تعریف، نظامی برای تحلیل جریان های فرهنگی ایجاد و زیرساخت های تولید چندرسانه ای چابک طراحی شود. همچنین نیاز به پلتفرم های تعاملی و حمایت از روایت سازان جوان ضروری است. اقدامات عملیاتی شامل ایجاد جبهه هنری روایت انقلاب و برگزاری فستیوال های محتوای شناخت محور با الزامات استفاده از چند قالب رسانه ای در آثار است.

جمع بندی

این پژوهش به تحلیل ضرورت و اهداف طراحی دکترین امنیت شناختی جمهوری اسلامی ایران پرداخت. در عصر کنونی، امنیت به حوزه امنیت شناختی تغییر یافته و تهدیدات متعددی همچون جنگ روایت ها و استعمار الگوریتمی هویت ملی را تهدید می کند. دکترین امنیت شناختی باید با تقویت روایت های مثبت، توانمندسازی مردم و ایجاد یک چارچوب منسجم با هدف حفاظت از زیرساخت های معنایی، جامعه را در برابر این تهدیدات مقاوم کند. این دکترین شامل مفاهیم کلیدی نظیر جهاد تبیین، امنیت شناختی و جنگ شناختی است. با طراحی راهبردهای عملیاتی مانند توسعه سواد شناختی، طراحی ضدنظام معنا و شبکه سازی هوشمند روایت انقلابی، جمهوری اسلامی می تواند به کنشگری راهبردی در عرصه شناخت و ادراک تبدیل شود و انسجام هویتی و مشروعیت سیاسی را تقویت کند.

این مطالعه در مرکز نوآوری مدیریت مردمستان حماسه امید (محا) توسط حمیدرضا تفقدی در سال 1404 انجام شده است.