توسعه فرودگاه های استان تهران با نگاه سازه ای یا ارتقای بهره وری؟

در دهه های اخیر دولت های مختلف در کشور، ابرپروژه هایی را با شعار توسعه و پیشرفت، کلنگ زنی کرده اند. اکثر این ابرپروژه ها به صورت نیمه کاره یا کاملا رها و متوقف شده اند و یا به صورت قطره چکانی منابع مالی از محل درآمدهای نفتی کشور برای آن ها تامین و به پروژه تزریق شده است. این ابرپروژه ها پیشرفت فیزیکی کندی داشته اند، به گونه ای که هیچ گونه بهره ای برای مردم نیز نداشته است. همچنین در مرحله تعریف و پیدایش پروژه ها، به شاخص های بهره وری علی الخصوص شاخص اثربخشی(Effectiveness) توجهی نمی شود و همه گزینه ها به نحو علمی مورد بررسی و مقایسه قرار نمی گیرند که باعث می شود مسئولین در اولویت بندی تخصیص منابع به پروژه ها، دچار خطای راهبردی شوند. از جمله این ابرپروژه ها، ابرپروژه 2.5 میلیارد دلاری توسعه 410 هزار مترمربع ترمینال جدید شماره 3 در فرودگاه امام خمینی (ره) است که با چالش های بسیاری روبه رو شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

مشاهده می شود گاه ابر پروژه هایی در کشور با هدف هاب شدن ایران در منطقه در یک موضوع خاص، کلنگ زنی می شوند اما به دلیل عدم توجیه فنی اقتصادی، نه تنها این پروژه ها به ثمر نمی رسند؛ بلکه مانع رسیدن منابع مالی به پروژه های دیگر نیز می شوند. در واقع با کلنگ زنی ابرپروژه های جدید، صرفا پروژه ای به فهرست پروژه های نیمه کاره کشور اضافه می شود. در این حالت عملا مردم هچگونه بهره ای از این پروژه ها نمی برند که منجر به نارضایتی اجتماعی شده و در صورت ادامه این روند، تهدیدات اجتماعی مختلفی رخ خواهد داد. در این تحقیق به بررسی ابرپروژه 2.5 میلیارد دلاری توسعه فرودگاه امام خمینی (ره) پرداخته شده است که بعد از گذشت 18 ماه از کلنگ زنی و پیشرفت کمتر از 2 درصدی، چالش های آن بیشتر نمایان شده است و چرایی این کلنگ زنی مورد نقد جامعه علمی کشور قرار گرفته است.

یکی از مسائل اصلی توسعه، عدم شناخت ظرفیت ها و زیرساخت های موجود در کشور و عدم استفاده بهینه از این زیرساخت ها می باشد به نحوی که باعث شده در شرایطی که ظرفیت زیرساختی موجود در فرودگاه های کشور، 20 برابر ظرفیت ناوگان هوایی کشور است، همچنان پروژه های جدیدی با عناوین احداث فرودگاه های جدید و یا توسعه سازه ای فرودگاه های موجود، از محل درآمدهای نفتی کشور، کلنگ زنی می شود که این سیاست به شدت به اقتصاد کشور ضربه زده و ضرورت اصلاح آن احصاء شده و برای نشان دادن ضرورت تغییر این سیاست، این مطالعه موردی صورت پذیرفته است که بر اساس آمار رسمی مندرج در سالنامه های حمل و نقل هوایی سازمان هواپیمایی کشور، وضعیت حمل بار و مسافر در 15 سال گذشته برای فرودگاه های مهرآباد و فرودگاه امام خمینی(ره)، استخراج و با سایر فرودگاه های موجود در داخل و خارج از کشور، مقایسه و سپس مورد تحلیل قرار گرفته است.

بررسی و مقایسه وضعیت حمل بار و مسافر در فرودگاه های مهرآباد و امام خمینی (ره)

فرودگاه مهرآباد با 150 هزار مترمربع زیربنا در چهار ترمینال مسافری خود (1،2،4،6) دارای 3 باند است که 2 باند آن هر یک به طول 4 کیلومتر و یک باند به طول حدود 500 متر با موقعیت مناسب و نزدیک به مراکز جمعیتی شهر تهران قرار گرفته است. همچنین فرودگاه امام خمینی (ره) با 140 هزار مترمربع زیربنا در دو ترمینال مسافری خود (شماره 1 و 2) و برخورداری از 2 باند، هر یک به طول 4.2 کیلومتر در فاصله حدود 50 کیلومتری از شهر تهران قرار گرفته است.

معمولا اکثر مسافرین فرودگاه امام خمینی (ره) مجبورند حداقل مسافت طولانی 50 کیلومتری را جهت استفاده از این فرودگاه با وسایل شخصی یا حمل و نقل عمومی طی کنند که این فاصله طولانی باعث افزایش مصرف سوخت و انرژی، افزایش زمان سفر، افزایش آلودگی هوا، افزایش استهلاک جاده ها، افزایش ترافیک، افزایش استهلاک ناوگان حمل و نقل جاده ای و ریلی و همچنین نیاز به افزایش تعداد ناوگان حمل و نقل و … و در مجموع باعث کاهش بهره وری می شود.

هم اکنون فرودگاه امام خمینی در بخش بار 64 درصد و در بخش مسافر 52 درصد و فرودگاه مهرآباد در بخش بار 80 درصد و در بخش مسافر 30 درصد ظرفیت خالی دارد و به دلیل کمبود ناوگان هوایی نمی تواند از این ظرفیت استفاده کند. لذا در چنین شرایطی تعریف ابرپروژه 2.5 میلیارد دلاری صرفا برای فعالیت پیمانکاری بتن آرماتوری برای توسعه فرودگاه امام خمینی نیاز به بررسی بیشتر دارد.

به طور کل فرودگاه های مهرآباد و امام خمینی، مشابه سایر فرودگاه های کشور، ظرفیت زیرساختی خالی دارند و مشکل اصلی فرودگاه های کشور، کمبود هواپیما و ناوگان است. همچنین آمارها نشان می دهد سودده ترین فرودگاه در کشور، فرودگاه بین المللی مهرآباد با حدود 16 میلیون مسافر در سال است که باید این سرمایه ملی به نحو مطلوب نگهداری و ارتقا داده شود. همچنین طرح توسعه ترمینال یک فرودگاه امام خمینی از 8 به 10 میلیون مسافر در سال و ترمینال دو از 5 به 10 میلیون مسافر در سال در دستور کار مسئولین فرودگاه امام خمینی (ره) است، ولی با کمبود منابع مواجه هستند. در چنین شرایطی نیز کلنگ زنی ابرپروژه جدید در این فرودگاه، می تواند تهدیدات اقتصادی را به دنبال داشته باشد.

بهره وری فرودگاه امام خمینی (ره) در مقایسه با فرودگاه هایی با ظرفیت زیرساختی کمتر یا برابر

در این بخش از تحقیق، جهت لزوم یا عدم لزوم به تعریف پروژه 2.5 میلیارد دلاری توسعه فرودگاه امام خمینی (ره) در شرایط اقتصادی موجود، مقایسه و بررسی بهره وری این فرودگاه با فرودگاه هایی با زیرساخت برابر یا کمتر از این فرودگاه در داخل (فرودگاه شهید هاشمی نژاد مشهد) و خارج از کشور (فرودگاه نیوچیوتوز ژاپن و سان خوزه آمریکا) انجام شده است که در این بخش ارائه می شود.

فرودگاه مشهد با مساحت ترمینال کمتر از 50 درصد مساحت ترمینال فرودگاه امام خمینی و با طول باند کمتر، در حدود 40 درصد بیشتر مسافر جابجا می کند. فرودگاه نیوچیوتوز ژاپن نیز با امکانات زیرساختی برابر با فرودگاه مهرآباد، ولی در حدود 3 برابر فرودگاه امام خمینی (ره)، در جابجایی مسافر و بار فعالیت دارد. همچنین فرودگاه سان خوزه آمریکا با مساحت ترمینال و طول باند کمتر نسبت به فرودگاه امام خمینی (ره)، بیش از 2 برابر این فرودگاه بار و مسافر جابجا می کند.

ظرفیت زیرساختی باند و ترمینال 1 و 2 فرودگاه امام خمینی (ره)، در بخش جابجایی مسافر به میزان حداقل 20 میلیون نفر در سال قابلیت خواهد داشت. بهره وری فرودگاه امام در بخش مسافر در سال 1401 حدود 27 درصد و رکورد بهره وری این فرودگاه از ابتدا تاکنون که مربوط به سال 1396 است 44 درصد است. مقایسه زیرساخت های فرودگاه امام خمینی (ره) از منظر مساحت زمین در اختیار، طول باند و مجموع مساحت ترمینال مسافری موجود با 3 فرودگاه دیگر که بهره وری بسیار بیشتر از این فرودگاه دارند، نشان می دهد مشکل فرودگاه امام خمینی (ره) عدم بهره وری است و برای ارتقای بهره وری نیازی به اضافه کردن زیرساخت سازه ای نیست.

پیشنهادهایی به منظور جایگزینی ابرپروژه فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره)

مطابق تحلیل های انجام شده در این تحقیق با توجه به ظرفیت خالی فرودگاه امام خمینی، این فرودگاه نیاز به احداث ترمینال جدید 3 را ندارد. لذا ضروری است منابع کشور به سمت تامین ناوگان هوایی، دریایی، ریلی و جاده ای هدایت شود و بعد از آن، اولویت با توسعه فرودگاه مهرآباد و سپس توسعه ترمینال 1 و 2 فرودگاه امام خمینی می باشد. شایان ذکر است فرودگاه امام خمینی به دلیل فاصله زیاد از شهر، باعث افزایش مسافت تردد مسافرین به این فرودگاه می شود و به تبع آن افزایش هزینه، افزایش سوخت، افزایش مصرف انرژی، افزایش آلودگی هوا، افزایش استهلاک جاده ها، افزایش تصادفات و … اتفاق می افتد.

در مقابل فرودگاه مهرآباد به دلیل مکان یابی و موقعیت مناسب و نزدیکی به جمعیت، هیچ یک از افزایش هزینه های فوق را ندارد و با کشیدن خطوط مترو به این فرودگاه، توسعه این فرودگاه باید در دستور کار قرار گیرد. این امر می تواند به صورت مرحله ای و به مرور زمان متناسب با منابع موجود انجام پذیرد. متاسفانه وعده های هاب شدن و توسعه غیرکارشناسی و خلاف واقع و صرفا تبلیغاتی برای توسعه فرودگاه امام باعث شده است اولویت های کشور، جابجا و مسئولین دچار خطای تصمیم گیری شوند که ضروری است در مرحله پیدایش پروژه ها به موضوع بهره وری و اقتصاد دفاع توجه شود.

جمع بندی

برخی سیاست های توسعه ای با نگاه سازه ای و صرفا پیمانکاری در کشور باعث شده است، دستگاه های اجرایی، منابع کشور را در راستای رفع نیاز مردم حرکت ندهند. عدم توجه و یا عدم شناخت زیرساخت های موجود کشور باعث شده است بهره وری در حداقل ممکن وجود داشته باشد؛ لذا با سیاست های ارتقای بهره وری می توان با حداقل هزینه در کمترین زمان ممکن به بهترین اهداف توسعه ای و پیشرفت دست یافت و بررسی های جامع نشان می دهد در دهه چهارم انقلاب، غربالگری ابرپروژه ها با نگاه منافع ملی و ارتقاء بهره وری باید صورت پذیرد. با توجه به شناخت ظرفیت های خالی فرودگاه بین المللی امام خمینی (ره) بر اساس آمارهای رسمی سازمان هواپیمایی کشور و همچنین با مقایسه زیرساخت های فرودگاه امام خمینی با فرودگاه های داخلی و بین المللی خارجی، مشاهده می شود که مشکل این این فرودگاه، بهره وری پایین است(بهره وری حداکثر 44 درصد) و از نظر زیرساخت کمبودی وجود ندارد. از این رو ابرپروژه توسعه سازه ای این فرودگاه از توجیهات فنی و اقتصادی لازم برخوردار نیست و با مدیریت صحیح و با استفاده بهینه از زیرساخت های موجود، سیاست گذار می تواند منابع کشور را به پروژه های اولویت دار مورد نیاز مردم، هدایت نماید.

این مطالعه در اندیشکده حکمرانی بهره وری امیرکبیر (معدن، عمران و صنعت) توسط مهندس محمدرضا حدادی در سال 1403 انجام شده است.