تامین مالی در دانشگاه های دولتی

امروزه دانشگاه های بزرگ و معتبر در دنیا از منابع متنوعی همچون بودجه دولتی، شهریه دانشجویی، فروش خدمات تخصصی پژوهش و آموزشی، کمک های مردمی (موقوفات) و کمک های بین المللی برای تامین مالی خود استفاده می کنند. توسعه و تنوع منابع مالی، پایداری منابع مالی در دسترس دانشگاه را تضمین می کند. در ایران، وابستگی منابع مالی دانشگاه های ایران به بودجه دولتی، آن ها را با محدودیت هایی در اجرای برنامه های توسعه ای، حرکت در مسیر تبدیل شدن به دانشگاه نسل سوم و ارتقاء رتبه بین المللی رو به رو ساخته است. از این رو انجام اصلاحاتی در این زمینه با بهره گیری از تجربیات جهانی ضروری است.

ضرورت و اهداف پژوهش

موضوع میزان حمایت های مستقیم از منابع عمومی برای دانشگاه های دولتی همواره یکی از مباحث جدی در نظام های آموزش عالی است. به ویژه در زمان هایی که منابع عمومی با محدودیت بیشتری مواجه می شود، این موضوع اهمیتی مضاعف می یابد. هم اکنون در ایران با توجه به شرایط اقتصادی میزان درآمد اختصاصی دانشگاه ها بین حدود 15 تا 40 درصد متغیر است که نشان دهنده سهم بالای تامین مالی مستقیم دولت است. پژوهش حاضر با بررسی منابع تامین مالی دانشگاه های دولتی و زیست بوم تامین مالی دانشگاه های دولتی به به لزوم بازنگری اساسی در نظام تامین مالی دانشگاه های دولتی پرداخته است.

منابع تامین مالی دانشگاه های دولتی

تامین مالی در دانشگاه های دولتی در ایران و دنیا به شیوه های مختلفی انجام می شود و با توجه به الگوی حاکمیتی هر کشور نقش دولت ها در تامین این منابع متفاوت است. به طور کلی الگوی تامین مالی دانشگاه ها را می توان تابعی از شیوه های تامین مالی و مقطع تحصیلی دانست. منابع اصلی درآمدزایی دانشگاه های دولتی عبارتند از: «شهریه و قراردادهای آموزشی»، «درآمدهای حاصل از قراردادهای تحقیقاتی»، «انتشارات علمی و آموزشی»، «تجاری سازی دستاوردهای پژوهشی»، «درآمد حاصل از شرکت های دانش بنیان زایشی»، «حمایت ها و کمک های مردمی»، «سرمایه گذاری حاصل از موقوفات و دارایی ها»، «درآمدهای درمانی (ویژه دانشگاه های دارای بخش علوم پزشکی)» و «حمایت های مستقیم دولتی».

با بررسی 16 کشور از چهار قاره آسیا، اروپا، آمریکا و آفریقا در خصوص تامین مالی دانشگاه ها مشخص شد که برای تامین مالی از ترکیبی از روش ها استفاده شده و اساسا هیچ کدام از این روش ها به تنهایی کارساز نیست. در واقع دانشگاه ها و نظام های آموزش عالی باید به گونه ای برنامه ریزی کنند که بتوانند سهم منابع مختلف را متعادل کند. در ایران نیز دولت تامین کننده اصلی منابع مالی دانشگاه های دولتی است. البته تاکید می شود در سایر کشورها نیز بخش عمده قراردادهای تحقیقاتی با دولت است و نباید از آمارها برداشت شود که دولت ها سهم حمایت مستقیم و غیرمستقیم خود را از دانشگاه ها کاهش داده اند، بلکه از طریق حمایت های غیرمستقیم و بهره ور، منابع حمایتی دولت ها در حال افزایش است.

زیست بوم تامین مالی دانشگاه های دولتی در مقاطع کاردانی و کارشناسی

دوره های کاردانی و کارشناسی عمدتا مقاطع آموزشی هستند و برنامه های تحقیقاتی در آن محدود است. حمایت مالی مستقیم دولت ها از این دوره ها به صورت جدی در قالب زیرساخت ها و تجهیزات، حمایت از فعالیت های آموزشی و تامین هزینه تحصیل دانشجویان انجام می شود. متاسفانه در دو دهه اخیر در نظام آموزش عالی توجه به این مقاطع کمتر شده است و این عدم توجه آثار خود را بر کیفیت آموزش به خوبی نشان می دهد.

در سازوکار تامین مالی، عمده تفاوت ایران با سایر کشورها در بخش تامین هزینه تحصیل دانشجویان است که در ایران به شکلی غیر بهره ور انجام می شود. در دانشگاه های برتر دنیا دوره هایی به عنوان روزانه، نوبت دوم (شبانه) و پردیس وجود ندارد، بلکه همه دانشجویان در یک کلاس حضور دارند و میزان بورسیه آن ها متفاوت است. برخی تمام بورس هستند، برخی بخشی از هزینه تحصیل را بورسیه هستند و برخی بورسیه نیستند. دولت این بورسیه ها را در اختیار دانشگاه ها قرار می دهد و بر اساس شرایط ورود و حفظ کیفیت آموزشی این بورس ها توزیع و ادامه می یابد و منجر به یکی از ابزارهای ارتقاء کیفیت آموزشی می شود. به طور مثال اگر دانشجویی با بورس کامل وارد دانشگاه شود و معدلش بدون دلیل موجه کاهش جدی داشته باشد در نیم سال های بعدی مشمول بورسیه نمی شود.

هم اکنون دولت در ایران این بورسیه ها را در قالب دوره های روزانه و بر اساس سرانه دانشجو به دانشگاه ها توزیع می کند که این تعداد بیش از 500 هزار نفر در سال است، ولی به دلیل نوع پرداخت این بورسیه ها هم عدالت آموزشی و هم کیفیت آموزشی دچار آسیب شده است. مجموعا می توان کانال اصلی تامین مالی در مقاطع کاردانی و کارشناسی را شهریه و قراردادهای آموزشی، حمایت های مردمی و حمایت های دولتی دانست که این امر در ایران نیازمند ساماندهی جدی در قالب آمایش آموزش عالی است.

زیست بوم تامین مالی دانشگاه های دولتی در مقاطع تحصیلات تکمیلی و پسادکترا

آمار منتشر شده در سطح جهانی همچون آمار بنیاد ملی علم در ایالات متحده (2022)، نشان می دهد در یک دهه اخیر تعداد اعضای هیئت علمی و کارکنان ثابت دانشگاه ها تقریبا ثابت مانده و گسترش فعالیت های تحقیقاتی توسط پژوهشگران دکترا و پسادکترا انجام می شود. در دانشگاه های معتبر دنیا، پژوهشگری در دوره تحصیلات تکمیلی به ویژه دکترا و پژوهشگری پسادکترا یک شغل قلمداد می شود و شغل بودن سه معنی ویژه دربر دارد: «پژوهشگر تمام وقت است»؛ «پژوهشگر به ازای تلاش پژوهشی خود حقوق می گیرد» و «پژوهشگر از مزایای یک شغل همچون بیمه برخوردار است».

در این نگاه، پژوهشگر دکترا و پسادکترا پژوهشگری است که در حال آموزش نیز هست. فرض بر آن است که پژوهشگر دوره دکترا یا پسادکترا در مقاطع قبلی سطح قابل قبولی از دانش در قالب کتاب یا مقالات را فراگرفته است. آنچه در فرایند آموزشی دانشجوی دکترا مهم است آشنایی با نیازها، پاسخگویی واقعی به تقاضای در دسترس و یادگیری ابعاد نرم یک پژوهشگر حرفه ای است. نتیجه چنین زیست بومی به طور خلاصه چنین است:

• پژوهشگران دکترا به جمع پژوهشگران تمام وقت با حقوق و مزایای مشخص می پیوندد؛
• پژوهش های دوره دکترا به محور اصلی آموزش نیز تبدیل می شوند و در کنار نیازمحوری، کاربردی و واقعی بودن به ابزار اصلی آموزش های نرم و مبتنی بر مربی گری در دانشگاه ها تبدیل می شوند؛
• اعضای هیئت علمی همراه با پژوهشگران می توانند از مزایای پیشرفت علمی برخوردار شوند و یک تقاضای فعال در جامعه را با تامین مالی قابل قبول حل نمایند؛
• یک حرکت شتابان برای تربیت نیروی انسانی فرهیخته و آگاه در جهت رفع نیازهای جامعه و صنعت از طرف دانشگاه آغاز می شود.

تامین مالی دانشگاه های دولتی از طریق سرمایه گذاری و فعالیت های مرتبط با اقتصاد دانش بنیان

یکی از بخش های مهم تامین مالی دانشگاه ها که در آمار دانشگاه های برتر دنیا نیز رتبه اول را دارد، تامین مالی از طریق سرمایه گذاری در دارایی های موجود و حمایت از فعالیت های شرکت های دانش بنیان و فناوری است. متاسفانه به دلیل ساختار دولتی دانشگاه ها در ایران امکان سرمایه گذاری بر دارایی های موجود دانشگاه ها وجود ندارد. حتی با وجود پیش بینی شرکت سرمایه گذاری در قانون جهش تولید دانش بنیان، به دلیل ابهامات قانونی آن شرکت هم در دانشگاه ها ایجاد نشده است و عمده درآمدهای دانشگاه ها از مسیر خدمات آموزشی، پژوهشی و سایر (رفاهی و …) است.

بخش بعدی نیز توجه ویژه به توسعه کسب و کارهای دانش بنیان در دانشگاه ها است که نیازمند سرمایه گذاری اولیه دولت در این بخش است. با اعتبارات موجود در پارک های علم و فناوری امکان توسعه این بخش محدود است. البته الگوی دانشگاه ها نیز در تعامل با شرکت های مستقر در مراکز رشد و پارک های علم و فناوری نیز نیاز به اصلاح دارد.

لزوم بازنگری اساسی در نظام تامین مالی دانشگاه های دولتی

با توجه به نوع حکمرانی کشورها، شرایط اقتصادی و سطح توانمندی و ماموریت دانشگاه ها، حمایت مالی دولت از دانشگاه های دولتی متفاوت است و نحوه تامین مالی دانشگاه دولتی نیز متفاوت است. با توجه به تکلیف ماده 96 برنامه هفتم توسعه کشور فرصت مناسبی برای نظام آموزش عالی و حکمرانی علم، فناوری و نوآوری در کشور به وجود آمده است تا بازنگری اساسی در نظام تامین مالی دانشگاه های دولتی از منظر بورسیه های آموزشی، تامین زیرساخت ها، زیست بوم تحصیلات تکمیلی در کشور و توسعه بخش فناوری و نوآوری نماید. در صورت انجام این اصلاحات اساسی می توان با اطمینان بالا نسبت به افزایش سهم درآمد اختصاصی دانشگاه های دولتی و افزایش استقلال مالی آن ها از دولت امیدوار بود، ولی ادامه مسیر فعلی بدون انجام اصلاحات مذکور، امکان تحقق این مهم را میسر نمی سازد.

جمع بندی

موضوع میزان حمایت های مستقیم از منابع عمومی برای دانشگاه های دولتی همواره یکی از مباحث جدی در نظام های آموزش عالی است. از همین رو پژوهش حاضر به بررسی منابع تامین مالی در ایران و کشورهای مختلف پرداخت. «شهریه و قراردادهای آموزشی»، «قراردادهای تحقیقاتی»، «انتشارات علمی و آموزشی»، «تجاری سازی دستاوردهای پژوهشی»، «شرکت های دانش بنیان زایشی»، «کمک های مردمی» و «سرمایه گذاری حاصل از موقوفات و دارایی ها» مهم ترین منابع درآمدزایی دانشگاه های دولتی در کنار حمایت دولت هستند. بررسی کشورهای مختلف نشان می دهد بایستی از ترکیبی از روش های مذکور برای تامین منابع استفاده شود و هیچ کدام از این روش ها به تنهایی کارساز نیست و دانشگاه ها و نظام های آموزش عالی باید به گونه ای برنامه ریزی کنند که بتوانند سهم منابع مختلف را متعادل کنند. بررسی زیست بوم تامین مالی دانشگاه های دولتی در مقاطع مختلف نشان دهنده این امر هستند که تامین مالی دانشگاه ها به صورتی غیره بهره ور انجام می شود؛ لذا بازنگری اساسی در نظام تامین مالی دانشگاه های دولتی ضروری است.

این مطالعه در مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور در سال 1403 انجام شده است.