حکمرانی آمریکایی و ترامپ

یکی از مهم‌ ترین تحولات چند دهه اخیر، تغییر چهره و شیوه ‌های حکمرانی آمریکا در عرصه جهانی است؛ روندی که با روی کار آمدن دونالد ترامپ به ‌عنوان رئیس ‌جمهور، ابعاد جدیدی یافته است. سبک حکمرانی ترامپ که ترکیبی از ویژگی ‌های شخصیتی و رفتاری خاص اوست، نه تنها بر تصمیم ‌گیری‌ های سیاست خارجی آمریکا تاثیر گذاشته، بلکه به ظهور و نفوذ بیشتر فرادولتی ‌ها در ساختار قدرت منجر شده است؛ پدیده ‌ای نوظهور که می ‌تواند معنا و مصداق جدیدی به مفهوم هژمونی آمریکا ببخشد. این تحولات، بدون شک بر معادلات جهانی اثرگذار خواهند بود و شناخت دقیق و علمی آن ‌ها برای سیاست ‌گذاران و تحلیل‌ گران ایرانی اهمیت استراتژیکی بالایی دارد.

ضرورت و اهداف پژوهش

مطالعات و بررسی ها حاکی از این است که ترامپ با ویژگی های رفتاری و شخصیتی خود رنگ و بوی جدیدی به حکمرانی آمریکایی در جهان داده است که شاید جنس و نوع حکمرانی کلاسیک گذشته را نداشته باشد. این رویداد و پدیده جدید، تغییراتی را بر روند تصمیم گیری و تحولات جهانی خواهد داشت. اگر این تغییرات مورد شناسایی دقیق قرار نگیرند، امکان دارد تا سیاسیون جمهوری اسلامی ایران در تصمیمات سیاسی، اقتصادی، نظامی و … دچار غافلگیری شوند و در این صورت قدرت چانه زنی در معادلات و تصمیم گیری های مهم در سطوح مختلف جهان را از دست بدهند. از همین رو پژوهش حاضر در نظر دارد تا با نگاهی تحلیلی به بررسی حکمرانی نوین آمریکایی و ترامپ پرداخته و تحولات آن را بررسی کند.

توصیف پدیده حکمرانی آمریکایی

حکمرانی آمریکایی دارای ویژگی های مشخصی است. قدرت طلبی، استثناگری، برتری جویی، مداخله گری و ریسک پذیری اساسا ریشه در فرهنگ حکومتی آمریکا دارد. شکل گیری قدرت در آمریکا از گذشته ساختار پیچیده ای داشته است. آن ها بر اساس فرهنگ، سرزمین، جمعیت، منابع ملی و …، ساختار سیاسی خود را برتر دانسته و حتی گاهی شرکای خود را نیز تحقیر کرده و وسیله قرار داده اند. کشور و دولت آمریکا که بر اساس مهاجرینی از سراسر دنیا شکل گرفته و هنوز مقصد مهاجرین مختلف است؛ هنوز مهاجران رنگین پوست را به رسمیت نمی شناسد، اما از آن ها به خوبی استفاده می کند. این حکمرانی همواره تلاش کرده که در جهان خودنمایی کند و در مسائل بین الملل مداخله آشکاری داشته باشند.

دولتمردان و سیاستمداران آمریکایی دهه ها و سال ها است که سعی در ارائه تصویر یک مدینه فاضله از کشور و نظام حکمرانی خود به جهانیان دارند و آمریکا را نقطه اوج مدنیت و پیشرفت های بشری در حوزه های مختلف معرفی می کنند، اما سال هاست این پرده در افتاده و چهره واقعی آمریکا برای بخش عمده ای از جهانیان نمایان شده و مسیر افول آمریکا و تصویر آن به خوبی آشکار شده است و حتی خود آن ها نیز بارها بر آن اشاره می کنند؛ اما مدعی هستند که قادرند با انجام اصلاحات، رنسانسی دیگر برای لیبرال دموکراسی ها رقم بزنند و با راهبردهای نوین و تغییرات برنامه ریزی شده، به هژمونی جهانی بازگردند.

حکمرانی نوین آمریکایی

در کنار مباحثی که در باب حکمرانی آمریکایی گفته شد، چند نکته در مورد دولت ترامپ حائز اهمیت است که می توان به آن ها اشاره کرد:

• رویکردهای آینده پژوهانه نشانگر این امر هستند که نقش فرادولتی ها در دولت ها قوی تر خواهد بود. هرچند فرادولتی ها به خصوص صاحبان پول و قدرت همیشه در دولت آمریکا نقش پنهان داشتند، اما اکنون آشکار شده اند؛
• فرادولتی ها و صاحبان قدرت و ثروت و صنایع مسئول تحول و تغییر در دولت آمریکا شده اند و قرار است ابتکارات و نوآوری های آن ها دولت آمریکا را قوی تر کند؛
• فرادولتی های دولت ترامپ صاحبان قدرت، سرمایه و تکنولوژی مثل ایلان ماسک و… هستند که در مسائل سیاسی جهان اظهار نظر می کنند و رویکرد مداخله جویانه دارند؛
• یکی از ویژگی های مهم حکمرانی نوین و بازیگران فرادولتی در آمریکا این است که در سایر نقاط جهان حاضر و صاحب نفوذ هستند و بعضی از آن ها از بعضی دولت ها نیز قوی ترند.

پروژه 100 روزه ترامپ علیه جمهوری اسلامی ایران

اندیشکده اتحاد علیه ایران هسته ای (UANI)، توصیه هایی را برای دولت جدید دونالد ترامپ در راستای تدوین یک برنامه 100 روزه ارائه داده که هدف آن بازنگری اساسی و تقویت سیاست ایالات متحده در قبال جمهوری اسلامی ایران است. برای نمونه «تصویب قطعنامه توبیخی در آژانس بین المللی انرژی اتمی»، «اعمال مکانیسم بازگشت خودکار تحریم های سازمان ملل»، «تشکیل ائتلاف جدید برای مقابله با ایران» و «محدود کردن تردد مقامات ایرانی در سازمان ملل» از جمله این توصیه ها هستند.

مجموع این اقدامات پیشنهادی تلاش دارد نقشه راهی برای دولت جدید ارائه دهد تا با اجرای سریع و موثر آن ها، ایالات متحده آمریکا بتواند به طور موثرتر ظرفیت جمهوری اسلامی ایران برای انجام اقدامات منطقه ای محدود کند و نفوذ آن را مختل سازد و قدرت و امنیت آمریکا را تقویت کند. دامنه، شدت و هماهنگی این طرح در زمینه های دیپلماتیک، اطلاعاتی، نظامی و اقتصادی در این راستا است که ایران با رویکرد قوی تری از سوی ایالات متحده روبرو شود. با این حال آمریکایی ها از رویکرد و برنامه های ایران هیچ اطلاع دقیقی ندارند و حتی به بعضی کنش های این روزهای ایران با ابهام نگاه می کنند و با نگرانی برنامه های خود را دنبال می کنند.

جهان از دیدگاه ترامپ

هرچند دولت آمریکا تنها توسط ترامپ اداره نمی شود و ساختاری پیچیده آن را مدیریت می کند، اما شناخت دیدگاه او نیز خالی از لطف و اثر نیست. بررسی ها حاکی از آن است که وی جهانی تاریک و خطرناک را توصیف می کند که در آن آمریکا به اشتباه، تمامی هزینه های مالی و نظامی تامین امنیت را پرداخت می کند و سایر کشورها نه تنها سهم خود را نمی پردازند، بلکه برای تضعیف جایگاه آمریکا کوشش می کنند. این زمین بازی نامتوازن سبب قدرت گیری دشمنان و افول جایگاه آمریکا شده است. برداشت خصمانه ترامپ از محیط بین المللی و درک شبه واقع گرایانه او از سیاست جهانی با نظرگاه «بین الملل گرایی لیبرال» پس از جنگ دوم جهانی که جهان را محل همکاری و پیشبرد منافع مشترک می داند، در تضادی اساسی قرار دارد. همچنین ترامپ به توافقنامه های همکاری چندجانبه و ساختارهای نهادی باوری ندارد و منافع آمریکا را تنها از مسیر مذاکرات دوجانبه جست و جو می کند و خیلی واسطه پذیر نیست، مگر مجبور باشد.

رویکرد کشورهای چین، روسیه و ایران در مقابل آمریکا

رویکرد کشورهای چین، روسیه و ایران در مقابل آمریکا عبارتند از:

رویکرد چین

چین به دنبال توسعه قدرت خود و تضعیف قدرت آمریکاست؛ از این رو واشنگتن باید این رویکرد چین را جبران کند. ترامپ با اعمال تعرفه های بالا بر نیمی از کالاهای صادراتی چین به آمریکا، سیاست جداسازی را آغاز کرد و پکن این گزینه را برای از سرگیری تجارت عادی در صورت تغییر رفتارش در نظر گرفت. چین به آمریکا و دولت جدید آن فعلا با ملاحظات فراوان نگاه می کند و فراتر از اظهارات و ژست های جهانی، نگاه به عملکرد و رفتار دولت جدید ترامپ دارد و می داند که محدودیت های زیادی برای اعمال نگاه های خود دارد و به شرکای جدید آمریکا نیز در دولت ممکن است نگاه محتاط تری را داشته باشد. چین فعلا سیاست انتظار را پیش گرفته است.

رویکرد روسیه

با انتخاب مجدد دونالد ترامپ به عنوان رئیس جمهور آمریکا، رویکرد روسیه به ترامپ احتمالا شامل مجموعه ای از فرصت ها و ریسک ها خواهد بود. از یک سو، ترامپ فضای بهتری برای روسیه در حوزه های دیپلماتیک و منطقه ای ایجاد می کند و به مسکو اجازه می دهد تا در زمینه هایی مانند سایبری و نفوذ منطقه ای تقویت شود؛ اما از سوی دیگر، این سیاست ها باعث افزایش نگرانی ها و تنش های داخلی در آمریکا شده که درنهایت منجر به اعمال تحریم های شدیدتر و محدودیت های بیشتر بر روسیه می شود. مسکو گمان می کند که می تواند با دولت ترامپ بهتر از دولت قبلی آمریکا کنار آید و حتی امیدوار است با عقب نشینی آمریکا از ماجرای اوکراین، روند صلح در این منطقه را به نفع خود راهبری کند. نشانه هایی از توافق های پنهان هم دیده می شود، اما دولت مدرن و جدید آمریکا پیچیده تر از آن است که بتوان به این زودی درباره آن قضاوت کرد و باید منتظر آینده بود.

رویکرد ایران

جمهوری اسلامی ایران یکی از موضوعات مطرح در مبارزات انتخابات ریاست جمهوری آمریکا بود و ترامپ در این مدت موضع خصمانه علیه ایران گرفته است. به نظر می رسد دولت آمریکا تلاش خواهد کرد تا با بهانه گیری در برجام با تمرکز بر مسائلی چون برنامه موشکی ایران، اتباع آمریکایی زندانی در تهران، سیاست منطقه ای ایران و حقوق بشر؛ فشارها را بر جمهوری اسلامی افزایش داده، ایران هراسی را بازتولید، امنیتی سازی را عملی کنند. با این کار آن ها می توانند در خصوص اقدام علیه ایران در واشنگتن، با جامعه بین المللی و کشورهای منطقه به اجماع برسند و یا کنش های متفاوتی را نشان داده و به ایران نام دیگری دهند. البته نباید در مقابل هیچ یک از این رویکردها عجله کرد.

در سوی دیگر، به نظر می رسد جمهوری اسلامی ایران به دنبال تقابل با آمریکا نیست؛ حداقل پیام دیپلمات های ایران این گونه تصویرسازی می کند. البته ایران کاهش نفوذ خود در منطقه را بر نمی تابد و منتظر رفتار عملی آمریکاست (که به نظر می رسد با احتیاط بیشتر عمل می کنند) و رفتار آن ها در منطقه را رصد می کند. گویا ایران منتظر اقدامات و کنش های راهبردی آمریکاست تا رویکرد خود را انتخاب کند.

راهبردهایی برای ایران به منظور مقابله با حکمرانی آمریکایی

برخی از این راهبردها عبارتند از:

• جمهوری اسلامی ایران با رویکرد جهان شناسی و شناخت بهتر دولت جدید آمریکا، باید برنامه های خود را متناسب با آن هوشمندانه برنامه ریزی کند؛
• شایسته است ایران با کمک نخبگان و کارشناسان خبره رصد، مطالعه و طراحی برای مدیریت رفتار آمریکا و مقابله با آن را در شرایط جدید داشته باشد؛
• از نشانه های سقوط اخلاقی و سیاسی حکمرانی آمریکایی، مخالفت آشکار با چند جانبه گرایی، عدالت، استقلال و منافع دیگر کشورهاست. ضرورت برجسته سازی این ضعف حکمرانی در جهان و ائتلاف سازی برای آن حائز اهمیت است؛
• حکمرانی آمریکایی تلاش دارد ایران را مخاطره ای برای صلح و عدالت جهان تصویرسازی کند، محیط امنیتی برای ایران بسازد و خود را صلح طلب نشان دهد. برای مقابله با این رویکرد، جمهوری اسلامی ایران باید در حوزه صلح و عدالت، ادبیات سازی و ائتلاف سازی کرده و از القای تصویر نامطلوب و ضد صلح جهانی جلوگیری کند.
• تشکیل نشست های نخبگی و فعال سازی اتاق های فکر و اندیشکده ها در ایران و کشورهای منطقه برای رصد و شناسایی تصمیمات و اقدامات دولت ترامپ برای پیشگیری از غفلت و مهار به هنگام در روند تصمیم گیری سیاسی در جهان، یک امر ضروری است.

جمع‌بندی

تحولات گسترده در نظام بین ‌الملل به‌ ویژه تغییرات در شیوه حکمرانی آمریکا تحت تاثیر ویژگی ‌های رفتاری و شخصیتی ترامپ، زمینه ‌ساز شکل‌ گیری حکمرانی نوینی شده است که حضور پررنگ فرادولتی‌ ها را در تصمیم ‌سازی‌ های دولت آمریکا نمایان ‌تر می ‌کند. این تغییرات نه تنها ساختار قدرت آمریکا را دگرگون کرده، بلکه بر روند تحولات جهانی نیز تاثیر عمیقی دارد. با توجه به رویکردهای متفاوت کشورهای چین، روسیه و ایران در مواجهه با آمریکا، وضعیت بین ‌المللی پیچیده ‌تر شده و نیازمند تحلیل دقیق و هوشمندانه است. جمهوری اسلامی ایران برای حفظ جایگاه خود و افزایش توان چانه ‌زنی در معادلات جهانی، باید با شناخت دقیق از این تحولات، سیاست ‌گذاری ‌های هوشمندانه ‌ای اتخاذ کند. برجسته‌ سازی نقاط ضعف حکمرانی آمریکایی و تقویت ائتلاف ‌های منطقه ‌ای و جهانی از مهم ‌ترین راهبردهایی است که می ‌تواند در مقابله موثر با چالش‌ های پیش رو موثر باشد. لذا پژوهش و تحلیل کارشناسی این تحولات، زمینه ‌ساز تصمیم ‌سازی ‌های مناسب و جلوگیری از غفلت‌ های سیاسی آینده خواهد بود.

این مطالعه در اندیشکده راهبرد تحول خلاق در سال 1403 انجام شده ‌است.