دیپلماسی اقتصادی ایران و قزاقستان

قزاقستان با 19 میلیون نفر جمعیت و بزرگترین اقتصاد آسیای مرکزی، ازجمله کشورهای درحال توسعه منطقه بوده که برنامه توسعه اقتصادی عمل گرا به صورت مدون در آن تنظیم شده است. سند راهبردی 2050 قزاقستان، به توسعه فعالانه دیپلماسی اقتصادی و تجاری، تنوع در سیاست خارجی و دفاعی، آزادسازی تجاری، توجه به سرمایه گذاری خارجی را در اولویت قرار دارد. در راستای برنامه ریزی های توسعه آینده در قزاقستان، حوزه های اقتصادی، تجاری، سرمایه گذاری پویا و کنشگری بازیگران دیگر برای حضور در بازار اقتصادی این کشور بیشتر است؛ به طوری که در سه ماه نخست سال 2021، 4.4 میلیارد دلار بوده که نسبت به سال قبل افزایش 9.8 درصد داشته است. از این رو همکاری و ایجاد روابط اقتصادی و سیاسی ایران با کشور قزاقستان امری مهم و موثر است.

ضرورت و اهداف پژوهش

مطالعات انجام شده نشان می دهد که برنامه های اقتصادی کشور قزاقستان در دهه اخیر، سبب گشته تا بازیگران اقتصادی همانند روسیه، چین، آمریکا، رژیم صهیونیستی و… در صدد گسترش حوزه نفوذ تجاری و سرمایه گذاری در این کشور باشند؛ مسئله ای که می تواند دامنه فعالیت اقتصادی ایران را در قزاقستان در آینده محدود کند. سیاستگذاران ایران باید این مهم را مدنظر داشته باشند که در صورت انفعال در پیشبرد دیپلماسی اقتصادی با قزاقستان، این کشور در سال های آینده از دسترس همکاری اقتصادی ایران خارج خواهد شد و بازیگران رقیب آن را به حوزه نفوذ خود تبدیل می کنند. بنابراین ایران باید سیاست دیپلماسی اقتصادی همسایگی با قزاقستان را به صورت فعال دنبال کند. از این رو در این گزارش با شناسایی رقبای ایران در حوزه اقتصادی به مطالعه چالش ها و فرصت های سیاست همسایگی مبتنی بر دیپلماسی اقتصادی برای گسترش همکاری آینده بین ایران و قزاقستان پرداخته شده است.

بازیگران رقیب و تهدیدهای اقتصادی ایران در قزاقستان

در حوزه اقتصادی قزاقستان بازیگران متعددی فعال هستند که بررسی حوزه های فعالیت و برنامه این کشورها می تواند به عنوان الگویی برای عملکرد ایران در ارتباط با کشور قزاقستان در نظر گرفته شود و از این طریق دیپلماسی اقتصادی ایران را با قزاقستان فعال کند.

روسیه شریک تجاری و سرمایه گذار فعال در قزاقستان

طبق آمار قزاقستان، روسیه بزرگترین شریک تجاری این کشور است. روسیه و قزاقستان دارای مرز مشترک و پیشینه تاریخی مشابه هستند و این امر توسعه مبادلات تجاری بین آن ها را تسهیل می کند. پس از تحریم روسیه توسط آمریکا در سال 2014، روسیه کشور قزاقستان را به عنوان همکار اقتصادی با ظرفیت بالا انتخاب کرده که شاخص تجارت دو طرف در سال 2016، 33 درصد افزایش پیدا کرد. سرمایه گذاری های متقابل بین دو کشور در حال افزایش است و گاهی اوقات با هدف مشترک توسعه بازار خود در کشورهای ثالث به صنایع جدید روی می آورند. سهم روسیه در کل تجارت قزاقستان 18/8 است. به طور کلی در تمام بخش های اقتصادی قزاقستان، روسیه فعال است و رابطه کاملا استانداری در حوزه اقتصادی بین دو طرف برقرار است. ایران می تواند از طریق روسیه در حوزه های سرمایه گذاری قزاقستان نفوذ کند. همچنین ایران و روسیه دو کشور تحت تحریم هستند و می توانند با همکاری در قزاقستان ائتلاف ضد تحریمی تشکیل دهند.

چین و شتاب نفوذ اقتصادی قزاقستان

چین دومین شریک تجاری قزاقستان است و تجارت بین دو طرف طی پنج سال 2020-2016 به طور پیوسته رشد داشته که متوسط رشد آن سالانه 16 درصد بود. چین سریع ترین رشد صادراتی 87 درصد و سریع ترین رشد بازار واردات با رشد 56،4 درصد را با قزاقستان دارد، چین بزرگترین خریدار اورانیوم قزاقستان است و نفت خام، سنگ معدن و… از این کشور وارد می کند و دارو، اتومبیل، تجهیزات هواپیمایی، پوشاک، ماشین آلات و… صادر می کند. افزایش حجم تجارت متقابل با ارزهای ملی و صدور روادید، احداث کریدورهای حمل و نقل برای انتقال کالا به اروپا، ترکیه و روسیه از اهداف چین در قزاقستان است. بازیگری چین در اقتصاد قزاقستان نشان می دهد که در آینده پیوند اقتصادی بسیار عمیقی بین دو طرف شکل می گیرد و نفوذ چین در حوزه انرژی، ترانزیتی و مالی قزاقستان بیشتر از گذشته خواهد شد. ایران می تواند از الگوی چین در قزاقستان استفاده کند.

آمریکا، کمک اقتصادی، سرمایه گذاری خصوصی و برنامه ریزی در سطوح بالای سیاسی

دولت قزاقستان برای پیشبرد سیاست نوسازی ملی و برای رهایی از وابستگی به صنعت نفت و گاز درصدد است تا با تجارت و سرمایه ی آمریکایی ها برای اجرای پروژه های بزرگ با فناوری بالا ازجمله در حوزه صنایع فرآوری، توسعه زیرساخت های حمل ونقل، کشاورزی، ارتباطات و آی تی کمک گیرد. نه تنها شرکت های نفتی آمریکا که از گذشته تاکنون در قزاقستان حضور دارند، بلکه نمایندگان شرکت های فراملیتی دارویی، کشاورزی و ماشین سازی نیز در این کشور فعال هستند و در سال های اخیر قزاقستان از آن ها برای همکاری دعوت کرده است. در آینده آمریکا برای مهار چین، دسترسی به نفت قزاقستان برای جایگزین کردن نفت خاورمیانه، تقویت حضور رژیم صهیونیستی در قزاقستان، تضعیف ایران و روسیه در قزاقستان فعالیت های اقتصادی را ادامه خواهد داد.

رژیم صهیونیستی: محدودیت کلیدی ایران در آینده اقتصاد قزاقستان

تلاش رژیم صهیونیستی برای نفوذ اقتصادی سبب شده که این کشور به پنجمین شریک تجاری آسیایی قزاقستان تبدیل شود. صنعت نفت و کشاورزی بخش عمده همکاری دو طرف است. 25 % از نفت مورد نیاز این رژیم از قزاقستان وارد می شود. سرمایه گذاری رژیم صهیونیستی در بخش نفتو گاز و کشاورزی صنعتی این کشور روبه افزایش است. حضور رژیم صهیونیستی در اتحادیه اوراسیا نیز در آینده های دور یا نزدیک، حتی در قالب شریک تجاری می تواند از انگیزه بازیگران اتحادیه جهت همکاری با ایران بکاهد؛ زیرا از یک سو، اقتصاد این رژیم در مقایسه با ایران شاخص های قابل توجهی دارد و از سوی دیگر، اعضا خصوصا مسکو تمایل ندارند صحنه اقتصادی اتحادیه را با حضور این دو بازیگر با چالش های سیاسی مواجه سازند.

وضعیت داخلی اقتصاد و سرمایه گذاری قزاقستان و فرصت های دیپلماسی اقتصادی ایران

ایران می تواند با استفاده از توانمندی های داخلی خود و نیازهای قزاقستان می تواند در موارد ذیل سرمایه گذاری کند. این موارد عبارتند از:

ضعف وضعیت حمل و نقل در قزاقستان: مسیری برای سرمایه گذاری ایران

جاده های ترانزیتی قزاقستان جز پرخطر ترین در جهان هستند. قزاقستان در حال جذب سرمایه گذاری برای ترمیم خطرات این بخش است. طبق گزارش دالان حمل و نقل اروپا-قفقاز-آسیا، شش حامی بین المللی مانند بانک اروپایی بازسازی و توسعه برای ارتقای سطح زیرساخت حمل و نقل در قزاقستان وارد عمل شده اند. جاده های زمینی، ریلی، فرودگاه و بندرها محور فعالیت ها هستند. ایران نیز مانند سایرین باید با سرمایه گذاری در این بخش توجه نشان دهد.

 ظرفیت پتروشیمی قزاقستان و فرصت همکاری ایران

براساس سند راهبردی 2050 قزاقستان، باید تا سال 2025 در زمینه نیاز داخلی به پتروشیمی خودکفا باشد و برای این کار باید صنایع تبدیل نفت و گاز جذب شوند، در واقع این مهم در راستای توسعه صنایع و زیرساخت های اقتصادی غیرنفتی صورت می گیرد. ازآن جا که ایران در بخش پالایشگاهی و صادرات محصولات پتروشیمی دارای توانمندی است، در این زمینه می توانند با قزاقستان همکاری مشترک داشته باشند

صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران به قزاقستان

براساس تحقیقات انجام شده در ایران بازار قزاقستان از بهترین بازارها برای صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران است. در سال های گذشته این کشور از اولویت های صادرات خدمات فنی و مهندسی ایران بوده و ایران در اولویت قزاقستان برای واردات خدمات فنی و مهندسی است. تحقیقات نشان می دهد این کشور جز کشورهای برتر و مفیدتر برای صادرات این خدمات است. هم اکنون پروژه های فراوانی در زمینه های مختلف اقتصادی، زیربنایی، عمرانی، ساخت و ساز و نفت و گاز در قزاقستان در دست اجرا است. پتانسیل بالقوه ای در زمینه های ساختمان سازی، ویلای مسکونی، احداث جاده، ساخت مجتمع تجاری-اداری در قزاقستان وجود دارد، ایران باید از آن ها استفاده کند.

بندر آکتائو به عنوان پتانسیل بزرگ برای همکاری اقتصادی

مطابق برنامه ریزی های در نظر گرفته شده برای آینده اقتصادی قزاقستان، قرار است بندر آکتائو به یک مرکز اقتصادی، تجاری و گردشگری در منطقه خزر تبدیل شود. دولت قزاقستان درصدد سرمایه گذاری عظیمی برای شهرک سازی و تبدیل آکتائو به یک کلانشهر بالای یک میلیون نفر است. ایران در حوزه پروژه های گردشگری و اقتصادی باید وارد تعامل با این بندر شود؛ چرا که در صورت عدم تحرک ایران بازیگران دیگر به ویژه ترکیه و رژیم صهیونیستی نبض اقتصادی این بندر را در اختیار خواهند گرفت.

جمع بندی

قزاقستان ازجمله کشورهای درحال توسعه منطقه است که برنامه ریزی های اقتصادی صورت گرفته در این کشور سبب گشته تا بازیگران اقتصادی همانند روسیه، چین، آمریکا، رژیم صهیونیستی و… در صدد گسترش حوزه نفوذ تجاری و سرمایه گذاری در این کشور باشند، مسئله ای که می تواند دامنه فعالیت اقتصادی ایران را در قزاقستان در آینده محدود کند. سیاستگذاران ایران باید این مهم را مدنظر داشته باشند که در صورت انفعال در پیشبرد دیپلماسی اقتصادی با قزاقستان، این کشور در سال های آینده از دسترس همکاری اقتصادی ایران خارج خواهد شد و بازیگران رقیب آن را به حوزه نفوذ خود تبدیل می کنند. بنابراین ایران باید سیاست دیپلماسی اقتصادی همسایگی با قزاقستان را به صورت فعال دنبال کند. از این رو در این پژوهش به بررسی حوزه های فعالیت و برنامه کشورهای رقیب در همکاری با قزاقستان و فرصت های دیپلماسی اقتصادی ایران پرداخته شده است.

این مطالعه در موسسه پژوهشی فرهنگ دیپلماسی و گفتگو در سال 1401 انجام شده است.