نقش آفرینی دانشگاه آزاد اسلامی در حکمرانی امنیت غذایی

امروزه غذا نه تنها به عنوان یک کالای صادراتی، بلکه به عنوان موضوع تجارت سیاسی مطرح می شود و می تواند به یک سلاح جنگی تبدیل گردد؛ لذا در شرایط موجود، فاصله معنی داری میان وضعیت امنیت غذایی کشور و رقبای منطقه ای جمهوری اسلامی ایران به وجود آمده است. از آنجا که امنیت غذایی زیربنای امنیت اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشور است، این فاصله می تواند به کاهش امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران در آینده منجر شود. همچنین از این منظر چالش حکمرانی امنیت غذایی در کشور یکی از دلایل کلیدی تعمیق بحران های کنونی نیز می تواند باشد.

ضرورت و اهداف پژوهش

در حال حاضر امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران در مقایسه با کشورهای همسایه و رقبای منطقه ای، وضعیت مناسبی ندارد. بر مبنای سند چشم انداز جمهوری اسلامی ایران، ایران در سال 1404 باید دارای جایگاه اول اقتصادی، علمی و فناوری در سطح منطقه باشد اما در حال حاضر نه تنها جایگاه اول منطقه در امنیت غذایی در اختیار ایران نیست، بلکه در بعضی موارد موقعیت کشور، نگران کننده است. با توجه به این که نخبگان در هر جامعه به عنوان پیشگامان اصلی تغییرات اجتماعی، نقش به سزایی در راستای نیل به اهداف و تحقق خط مشی های ملی دارند؛ در صورت ایجاد ظرفیت های حمایتی و تدوین خط مشی های مناسب جهت راهبری استعدادها، می توان آینده نظام حکمرانی را در راستای تحقق منافع عمومی کارآمدتر کرد. در گزارش حاضر با نگاهی آینده پژوهانه، چالش های امنیت غذایی کشور را مورد بررسی قرار داده و به نقش آفرینی دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان بازوی علمی کشور پرداخته است.

مفهوم امنیت غذایی و ابعاد آن

در دهه 1970، تعریف امنیت غذایی، از دیدگاه تامین مواد غذایی به وجود آمد و هدف آن نیز اطمینان از این موضوع بود که تمام مردم جهان، غذای کافی برای خوردن در اختیار داشته باشند. اهمیت مصرف مواد غذایی و دسترسی به آن ها نیز توسط «آمارتیا سن» از طریق مفهوم «حق» مطرح شد. «سِن» در تحقیق معروف خود، خاطر نشان کرد که مسائل مرتبط با غذا نه تنها تحت تاثیر فعالیت های کشاورزی و تولید غذا قرار دارد، بلکه متاثر از ساختار و فرایندهایی نیز خواهد بود که اقتصاد و جوامع را مدیریت می کنند. امنیت غذایی زمانی ایجاد می شود که تمامی افراد به صورت مستمر، دارای توانایی جسمانی و اقتصادی لازم برای دستیابی به مواد غذایی کافی و امن بوده و می توانند نیازها و اولویت های غذایی خود برای داشتن یک زندگی پویا را، پوشش دهند. این تعریف چهار رکن مهم امنیت غذایی را به وجود آورده است؛

بعد موجودی (فراهمی)

مهم ترین شاخص در خصوص ارزیابی بعد موجودی امنیت غذایی، متوسط تامین کفایت انرژی است. این شاخص بر اساس جمعیت کشور، نیازهای تغذیه ای این جمعیت و سرانه انرژی غذایی مورد نیاز آن حساب می شود. براساس اطلاعات سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، وضعیت شاخص کفایت تامین انرژی ایران 130 درصد است (رتبه 5 منطقه).

بعد دسترسی

مهم ترین شاخص در ارزیابی بعد دسترسی امنیت غذایی شاخص شیوع سوءتغذیه است. این شاخص درصد افرادی را در هر کشور نشان می دهد که مصرف موادغذایی ناکافی داشته اند و در واقع کالری مورد نیاز برای یک زندگی سالم و فعال را دریافت نکرده اند. بر اساس اطلاعات سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد، 4.1 درصد از مردم ایران دچار سوءتغذیه هستند.

بعد استفاده و بهره وری غذا

یکی از شاخص های مهم سنجش، بعد استفاده و بهره وری غذا؛ میزان یا تعداد کودکان زیر پنج سال از رشد بازمانده است. این شاخص که توسط سازمان بهداشت جهانی، یونیسف و بانک جهانی به طور مشترک ارزیابی می شود میزان توقف رشد را در کودکان برحسب درصد ارائه می دهد. اثرات مخرب توقف رشد می تواند یک عمر ادامه یابد و از این منظر بسیار حائز اهمیت است. بر اساس اطلاعات سازمان بهداشت جهانی و یونیسف، 6.3 درصد از کودکان زیر پنج سال ایران از رشد بازمانده اند.

بعد ثبات و پایداری

در ارزیابی بعد ثبات و پایداری امنیت غذایی از دو شاخص نسبت وابستگی به واردات غلات و ارزش واردات مواد غذایی نسبت به کل صادرات کالا استفاده می شود. شاخص نسبت وابستگی به واردات غلات که توسط سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد ارائه می گردد، نسبت وابستگی هر کشور را به واردات غلات بر حسب درصد را نشان می دهد و بیان می کند که چه مقدار از موجودی داخلی تامین مواد غذایی از غلات وارداتی تامین شده اند و چه مقدار از تولیدات داخل کشور استفاده شده است. براساس اطلاعات سازمان غذا و کشاورزی ملل متحد نسبت وابستگی ایران به واردات غلات 37.5 درصد برآورد شده است.

چالش های پیش روی نظام مسائل امنیت غذایی کشور

نظام مسائل امنیت غذایی احصا شده بر مبنای سند ملی دانش بنیان امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران، گویای آن است که این نظام دچار چالش های اصلی در بعدهای امنیت غذایی است که در ادامه به آن اشاره شده است.

• ناپایداری در خودکفایی انرژی و پروتئین؛
• وابستگی بالا به واردات نهاده ها مانند بذور و محصولات اساسی مانند روغن خوراکی و شکر؛
• اجرایی نشدن الگوی بهینه کشت ؛
• پایین بودن سهم سرمایه گذاری در بخش کشاورزی؛
• کاهش قدرت خرید و تورم بالای مواد غذایی؛
• الگوی نامناسب مصرف غذا؛
• پایین بودن سواد تغذیه ای و سوء تغذیه؛
• حکمرانی نامناسب؛
• تغییر اقلیم و عدم توجه به مخاطرات آن؛
• تغییر گسترده کاربری اراضی کشاورزی و فقدان زنجیره ارزش محصولات کشاورزی.

نقش و اثرگذاری دانشگاه آزاد اسلامی در امنیت غذایی

یکی از محیط های حساس برای نقش آفرینی امنیت غذایی جمهوری اسلامی ایران، دانشگاه آزاد اسلامی است. در واقع دانشگاه آزاد اسلامی به عنوان یکی از نمودهای انقلاب اسلامی ایران، علاوه بر ماموریت آموزشی و پژوهشی دارای ماموریت های اجتماعی- اقتصادی- فناوری است. در واقع مسئولیت پذیری در عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جزء شاکله اصلی دانشگاه آزاد اسلامی است. دانشگاه آزاد اسلامی با داشتن 1200 عضو هیئت علمی در حوزه کشاورزی به عنوان نیروی انسانی متخصص، 8000 هزار دانشجو، همچنین زمین کشاورزی (4387 هکتار)، تجهیزات زراعی (539 دستگاه)، گلخانه (24 هکتار)، مرکز تحقیقات اصلاح و تولید بذر، مرکز تحقیقات گیاهان دارویی، سرای نوآوری بذر و تولیدات گلخانه ای، سرای نوآوری گیاهان دارویی، کنسرسیوم امنیت غذایی (9 واحد دانشگاهی)، کنسرسیوم گیاهان دارویی (در 15 واحد دانشگاهی) و سوله (272 هزار مترمربع) در راستای ایفای مسئولیت اجتماعی خود، می تواند جهت رفع نیازهای کشور در حوزه امنیت غذایی به ویژه در ابعاد فراهمی و سلامت، نقش آفرین باشد و در این راستا از طریق شبکه سازی امکانات و تجهیزات تخصصی و تحقیقاتی اقدامات ارزنده ای همچون تولید بذر انجام داده است.

توصیه های سیاستی

جمهوری اسلامی ایران از یک سو با مشکلات ناشی از کمبود منابع طبیعی، خشک سالی و بحران آب، بحران خاک و… برای تولید مایحتاج غذایی خود در داخل کشور رو به رو است و از سوی دیگر برای تامین بخشی از نیاز غذایی خود – که ناچار به واردات آن هاست – با تحریم های اقتصادی دولت های متخاصم مواجه است. این تحریم ها همواره روند صعودی داشته و طی سال های متمادی بر شدت آن افزوده شده و به همین میزان بر امنیت غذایی کشور تاثیر گذار بوده است.

• با توجه به اقدامات ارزنده دانشگاه آزاد اسلامی در خصوص امنیت غذایی، عضویت آن در شورای عالی امنیت غذایی جهت اثرگذاری ملی به عنوان دانشگاه حل مسئله، ضروری است.
• در راستای کاهش وابستگی به واردات بذور به عنوان یکی از مهم ترین چالش های امنیت غذایی و با توجه به پتانسیل تولید بذر و دانه گندم و نباتات روغنی در دانشگاه آزاد اسلامی توصیه می شود همانند واحدهای استان اصفهان، سایر واحدها نسبت تولید بذور بر اساس ظرفیت خود در راستای رفع نیاز کشور، درآمدزایی و ایجاد اشتغال اقدام کنند.
• در راستای افزایش سطح سواد کشاورزان توصیه می شود دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به داشتن نیروی انسانی متخصص زمین و امکانات آزمایشگاهی، مسئولیت مهارت آموزی کشاورزان را از طریق انعقاد تفاهم نامه با وزارت جهاد کشاورزی، برعهده بگیرد.
• توصیه می شود دانشگاه آزاد اسلامی با توجه به پتانسیل، زیرساخت ها و گستردگی آن در اقلیم های مختلف مسئولیت تحقیقات علمی و کاربردی غذا و امنیت غذایی را عهده دار شود.

جمع بندی

جمهوری اسلامی ایران از یک سو با مشکلات ناشی از کمبود منابع طبیعی، خشکسالی و بحران آب، بحران خاک و… برای تولید مایحتاج غذایی خود در داخل کشور روبه رو است و از سوی دیگر برای تامین بخشی از نیاز غذایی خود با تحریم های اقتصادی دولت های متخاصم مواجه است. از این رو در صورت ایجاد ظرفیت های حمایتی و تدوین خط مشی های مناسب جهت راهبری استعدادها می توان آینده نظام حکمرانی را در راستای تحقق منافع عمومی کارآمدتر کرد. در همین راستا دانشگاه آزاد اسلامی با ایفای مسئولیت اجتماعی خود، می تواند جهت رفع نیازهای کشور در حوزه امنیت غذایی به ویژه در ابعاد فراهمی و سلامت، نقش آفرین باشد و در این راستا از طریق شبکه سازی امکانات و تجهیزات تخصصی و تحقیقاتی اقدامات ارزنده ای همچون تولید بذر، کنسرسیوم گیاهان دارویی، افزایش تولیدات گلخانه ای و… انجام دهد.

این مطالعه در اندیشکده مطالعات راهبردی دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری علیرضا پورسعید و محمد امامی انجام شده است.