بازنگری و روزآمد کردن طرح جامع گردشگری استان اصفهان
به روز رسانی طرح جامع گردشگری استان اصفهان با رویکرد سرمایه گذاری
طرح جامع گردشگری استان اصفهان شامل مطالعات پایه مفصلی در صنعت گردشگری استان اصفهان در بخش های محیط زیستی، اقتصادی، جمعیتی، زیرساختی، مدیریتی و قانونی است. مطالعات پایه انجام شده از طریق تحلیل فضایی کالبدی تحلیل شده و با استفاده از روش برنامه ریزی راهبردی-ساختاری به برنامه تبدیل شده است.
بر این اساس طرح کنونی به موارد مختلفی در حیطه صنعت گردشگری استان اصفهان پرداخته است که عبارت اند از مطالعات پایه و تخصصی، مباحث مدیریتی و بررسی اسناد مطالعاتی و بالادستی، منابع و جاذبه های گردشگری استان، تسهیلات و خدمات گردشگری، وضعیت منابع انسانی بخش گردشگری، بررسی اثرات عمده گردشگری در وضع موجود، تجزیه و تحلیل مسائل گردشگری، برنامه ریزی راهبردی توسعه گردشگری، تدوین راهبردهای کلان توسعه گردشگری بر حسب نواحی، ساختار فضایی گردشگری استان اصفهان، طرح، برنامه و پروژه های توسعه گردشگری پرداخته است.
ضرورت و اهداف پژوهش
وضع موجود اصفهان، الزامات اسناد فرادست ملی و استانی و آمارهای بین المللی حاکی از ضرورت توسعه گردشگری در استان اصفهان است. این توسعه می تواند نه تنها اصفهان، بلکه کشور را متنفع از خود سازد. دستیابی به این توسعه نیازمند نقشه راهی است. طرح جامع گردشگری، نقشه راهی است که برای موفقیت و پایداری یک مقصد گردشگری تدوین می شود.
درواقع این طرح دیدی گسترده و همه جانبه از تمام ویژگی های مقصد مورد نظر ارائه می کنند. این طرح برنامه جامع ای است که زمینه های موردنیاز یک برنامه ریزی کارآمد را در زمینه توسعه گردشگری فراهم می کند. برنامه ای که در همپیوندسازی فعالیت بخش های مرتبط با گردشگری، تنوع بخشی به اقتصاد استان و افزایش درآمدهای استان اصفهان کارآمد باشد.
روش شناسی پژوهش
در این مطالعه به منظور تحلیل بخش های مختلف مرتبط با گردشگری و نیز دستیابی به برنامه راهبردی-ساختاری گردشگری استان در راستای ترسیم نقشه راه گردشگری استان، از روش ها ترکیبی در قالب تکنیک های مختلف تحلیل کیفی کمی استفاده شد.
بنابراین، جهت ارزیابی و تعیین جایگاه هر یک از عوامل جغرافیایی و محیط زیستی، اجتماعی- فرهنگی، اقتصادی و سرمایه گذاری، بازار، زیرساخت، ذینفعان، منابع و جاذبه های گردشگری، تسهیلات و خدمات گردشگری و منابع انسانی جلسات نخبگانی برگزار و نتایج آن مورد تحلیل قرار گرفت و در نهایت راهبردهای تدوین شده و اولویت بندی شد.
مطالعات بازار گردشگری در استان اصفهان
یکی از عوامل مهم رشد و توسعه صنعت گردشگری، برنامه ریزی بهینه امور مربوط به گردشگران در جهت ارائه خدمات مناسب و درخور به آن ها است.
در این بخش برخی از مطالعات صورت گرفته در این زمینه ارائه شده است:
- بررسی انگیزه های مسافران، می تواند برنامه ریزان و بازاریابان فعالی در زمینه گردشگری را در شناخت رفتار و تجربه های سفر گردشگران کمک کند. در بازه زمانی سال های 1402-1396 به ترتیب بازدید از مراکز تاریخی، مراکز تفریحی و مراکز طبیعی، مهم ترین انگیزه های گردشگران برای انتخاب استان اصفهان به عنوان مقصد خود بوده است.
- بر اساس نتایج به دست آمده، بیشتر گردشگران وارد شده به اصفهان در سال ۹6، از طبقه متوسط (حدود 56 درصد)، در سال ۹7 از طبقات متوسط و متوسط رو به بالا (بیش از 61 درصد) و در سال 98 از طبقه متوسط رو به پایین (تقریبا 46 درصد) بوده اند؛ اما در سال های 1401 و 1402 طبقه متوسط رو به پایین، به ترتیب 55 درصد و 89 درصد گردشگران را به خود اختصاص داده است. بنابراین، می توان اینگونه نتیجه گرفت که در گذشته گردشگران واردشده به اصفهان از طبقه متوسط بوده اند، اما ورود گردشگران با طبقه متوسط رو به پایین به اصفهان افزایش داشته است. از دلایل ایجاد این روند در شهر اصفهان می تواند وجود امکانات ارزان قیمت و گاه رایگانی باشد که در روزهای نوروز برای عموم گردشگران مهیا می شود؛
- در رابطه با جاذبه های طبیعی و فرهنگی، وجود تعداد بی شمار جاذبه های استان نشان دهنده توان بالقوه استان در زمینه توسعه گردشگری است که با سیاست های تسهیل کننده بخش خصوصی پویاتر و سودآورتر خواهد شد. پراکندگی جاذبه ها در سطح استان نیز امکان ایجاد شبکه گردشگری استانی را فراهم کرده است، به گونه ای که صنعت گردشگری بتواند به گستره استان افزایش یابد و ارزش افزوده ناشی از آن به تناسب به کل مناطق اختصاص یابد.
اهداف و راهبردهای طرح جامع گردشگری استان اصفهان
برخی از اهداف و راهبردهای این طرح عبارتند از:
- ارتقای کیفیت و کمیت زیرساخت و خدمات گردشگری: برخی از راهبردهای این هدف عبارتند از: «ارتقای کیفیت خدمات مقاصد گردشگری هماهنگ با استانداردهای بین المللی»، «تقویت، تجهیز و ارتقای سطح کیفی و کمی مراکز بهداشتی درمانی برای توسعه گردشگری پزشکی» و «توسعه و به کارگیری ظرفیت ها و پتانسیل های بالقوه و بالفعل برای ایجاد و توسعه گردشگری تندرستی»؛
- توسعه متوازن گردشگری در استان: برخی از راهبردهای این هدف عبارتند از: «توزیع متوازن مکانی و زمانی گردشگری»، «افزایش سهم مناطق روستایی (دارای پتانسیل) در گردشگری» و «افزایش بازدهی منابع و جاذبه های گردشگری استان»؛
- توسعه گردشگری مبتنی بر چهارچوب های توسعه پایدار: برخی از راهبردهای این هدف عبارتند از: «جلوگیری از سوداگری زمین و ممنوعیت تغییر و تبدیل کاربری اراضی کشاورزی و محدوده های طبیعی»، «استفاده از انرژی های پاک و تجدیدپذیر در تعریف پروژه های گردشگری استان» و «حفاظت از منابع و جاذبه های گردشگری استان»؛
- توانمندسازی جوامع محلی: برخی از راهبردهای این هدف عبارتند از: «توسعه گردشگری مبتنی بر میراث ناملموس جوامع میزبان و محلی»، «ارتقای مشارکت زنان و جوانان در کسب و کارهای گردشگری» و «ارتقای رواداری قومی، مذهبی».
ناحیه بندی گردشگری استان اصفهان
فرایند ناحیه بندی، فرایندی در راستای تقسیم مناطق بزرگ به بخش های کوچک تر است. تسهیل برنامه ریزی و افزایش کارآمدی برنامه ها از اهداف کلیدی ناحیه بندی است. تاکنون در طرح های کلان استانی و ملی چند ناحیه بندی برای استان اصفهان پیشنهاد شده است. در نهایت، با بررسی های متعدد ناحیه بندی زیر برای گردشگری استان پیشنهاد داده شد. ناحیه بندی پیشنهادی ضمن رعایت اصل همگنی در تعریف نواحی، زمینه ساز بهره گیری از یک مبنای مشترک در برنامه ریزی استان است. علاوه بر این، چندبخشی و میان بخشی بودن صنعت گردشگری نیز می تواند دلیل دیگری بر پذیرش ناحیه بندی طرح آمایش در خصوص استان باشد. این نواحی به شرح زیر هستند:
- ناحیه 1: اصفهان؛
- ناحیه 2: خمینی شهر، فلاورجان، لنجان، مبارکه؛
- ناحیه 3: تیران و کرون، نجف آباد، برخوار، شاهین شهر و میمه؛
- ناحیه 4: سمیرم، شهرضا، دهاقان؛
- ناحیه 5: خور و بیابانک، اردستان، نائین؛
- ناحیه 6: بویین و میاندشت، فریدن، فریدونشهر، خوانسار، گلپایگان، چادگان؛
- ناحیه 7: کاشان، آران و بیدگل، نطنز؛
- ناحیه 8: جرقویه، ورزنه، کوهپایه، هرند.
کانون ها، محورها و پهنه های گردشگری استان
یکی از مهم ترین دستاوردهای طرح حاضر، تهیه پایگاه داده های مکانی گردشگری استان اصفهان در نرم افزار GIS است که تا پیش از این برای استان تهیه نشده بود. این پایگاه داده بر اساس اطلاعات جمع آوری شده از منابع مختلفی همچون سازمان ها و ارگان های ذی ربط، داده های جمع آوری شده از نقشه های OpenStreetMap و Google Earth و پرسشنامه های شهرستانی شکل گرفته است.
پایگاه داده مذکور در طرح جامع گردشگری استان، نقشه بسزا و برون داده ای مختلفی داشته است که از جمله می توان به تهیه نقشه های پراکنش منابع و جاذبه های گردشگری استان، نقشه پراکنش آب های سطحی، پراکنش گسل و خطر سیل اشاره کرد. از دیگر خروجی های مهم پایگاه داده های مکانی، تعیین پهنه های گردشگری در گستره استان است.
پس از تعیین پهنه های گردشگری استان، شاخص هایی به منظور تعیین و اولویت بندی کانون های گردشگری استان اصفهان تدوین شد. شاخص ها نقاط دارای پتانسیل را از جنبه های مختلفی همچون منابع و جاذبه های گردشگری (تنوع، تعدد و …)، تسهیلات و امکانات (تعداد، ظرفیت و…)؛ و وضعیت اقتصاد گردشگری (تعداد گردشگران ورودی، میزان سرمایه گذاری و…)، مورد بررسی قرار داد که در نهایت شهرهای اصفهان و کاشان به عنوان کانون های درجه یک مشخص شدند و باقی شهرها و روستاها نیز در دسته بندی های کانون درجه دو، کانون درجه سه و بافت های واجد ارزش گردشگری دسته بندی شدند.
طرح ها و پروژه های ارائه شده بر مبنای اهداف و راهبردها
بر مبنای اهداف و راهبردهای تعیین شده و نیز ترسیم ساختار فضایی گردشگری آن، متناظر با اهداف و راهبردهای تدوین شده طرح ها، برنامه ها و پروژه هایی در سطوح مختلف استانی، ناحیه ای (نواحی هشتگانه گردشگری استان) و شهرستانی تعریف شد.
برخی از این طرح ها عبارتند از:
«انجام طرح های جامع و تفصیلی در راستای توسعه پایدار مقاصد در قالب پروژه هایی مانند تهیه و تدوین طرح جامع کوهستان های استان با رویکرد گردشگری»، «برندسازی رویدادهای فرهنگی و سبک های زندگی در قالب پروژه هایی مانند تدوین برنامه رویداد بین المللی گلاب گیری» و «تعریف خانه صنایع دستی در ابنیه تاریخی در قالب پروژه هایی همچون ایجاد خانه های تجربه محور صنایع دستی با استفاده از پتانسیل ابنیه تاریخی (خانه، بازار و…) و خانه های سنتی در تلفیق با خدمات پذیرایی».
جمع بندی
با توجه به نیازهای جدید استان اصفهان در زمینه صنعت گردشگری، به روز رسانی طرح جامع گردشگری استان اصفهان با مشارکت نهادهای علمی و پژوهشی استان در دستور کار قرار گرفت. در این طرح به منظور تحلیل بخش های مختلف مرتبط با گردشگری و نیز دستیابی به برنامه راهبردی-ساختاری گردشگری استان در راستای ترسیم نقشه راه گردشگری استان از تکنیک های مختلف کیفی کمی استفاده شد.
از مهم ترین اهداف این طرح می توان به مواردی چون ارتقای کیفیت و کمیت زیرساخت و خدمات گردشگری، توسعه متوازن گردشگری در استان و توسعه گردشگری مبتنی بر چهارچوب های توسعه پایدار اشاره کرد. همچنین در این طرح پس از ناحیه بندی گردشگری استان اصفهان به هشت ناحیه، شهرهای اصفهان و کاشان به عنوان مهم ترین کانون های گردشگری استان مشخص شدند. در نهایت نیز محورها و پهنه های گردشگری استان و طرح ها و پروژه های ارائه شده بر مبنای اهداف و راهبردها مورد تدوین شده اند.
این مطالعه در اندیشکده گردشگری و صنایع خلاق جهاد دانشگاهی واحد اصفهان به سفارش اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان اصفهان در سال 1402 انجام شده است.
