سفر دونالد ترامپ به عربستان، قطر و امارات در فضای مجازی

سفر دونالد ترامپ به کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، در اردیبهشت ماه 1404، رویدادی مهم با بازتاب گسترده در فضای رسانه ای و شبکه های اجتماعی بود که به تحلیل دقیق رفتار کاربران و جریان های سیاسی در منطقه کمک می کند. این سفر، به دلیل موقعیت تاثیرگذار ترامپ و حساسیت مسائل منطقه ای، زمینه ساز تولید محتواهای متنوع و گاهی متضاد در پلتفرم های مهمی چون شبکه اجتماعی ایکس شده است. بررسی تعاملات دیجیتال پیرامون این رویداد، نقشی کلیدی در فهم تفاوت دیدگاه ها، منافع و چالش های سیاسی میان بازیگران منطقه ای ایفا می کند و چشم اندازی از روندهای رسانه ای و سیاسی خلیج فارس ارائه می دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

سفر دونالد ترامپ به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس (عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی) موجی گسترده از واکنش ها را در شبکه اجتماعی ایکس به همراه داشت. این پلتفرم در سال های اخیر به یکی از مهم ترین فضاهای بازنمایی رقابت های سیاسی و رسانه ای در جهان عرب تبدیل شده است. تحلیل نوع تعامل کاربران، رسانه ها و شبکه های سازمان یافته با این موضوع، نقشی کلیدی در فهم جهت گیری های گفتمانی، صف بندی های منطقه ای و شکاف های داخلی میان بازیگران عربی ایفا می کند. مهم تر آن که ایکس به عنوان میدان اصلی روایت سازی و بازنمایی سیاست خارجی منطقه ای، جایگاهی بی بدیل یافته است.

در بازه زمانی 01/02/1404 تا 16/02/1404، بیش از ۱,۲۹۰,۰۷۵ پست توسط ۲۶۰,۹۷۵ کاربر منحصر به فرد درباره این موضوع منتشر شده که نرخ مشارکت ۱۶.۶۴ درصدی نشان دهنده اهمیت گسترده و جذابیت بالای این رویداد در فضای مجازی است. این تحلیل ها به ترسیم دقیق تری از فضای سیاسی و رسانه ای منطقه کمک شایانی می کنند. از همین رو این پژوهش به تحلیل مواضع کاربران عرب زبان در شبکه اجتماعی ایکس در این بازه زمانی پرداخته است.

تحلیل رسانه ای سفر ترامپ به کشورهای عربی

در این بخش به تحلیل رسانه ای سفر ترامپ به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس پرداخته شده است:

فعالیت بسیار گسترده رسانه ها، اینفلوئنسرها، کاربران و حساب های خودکار سعودی

نظر به تحلیل محتوای جمع آوری شده می توان این گونه برداشت کرد که عموم حامیان سفر ترامپ به منطقه، از مبدا سعودی اقدام به تولید و انتشار محتوا کرده اند. این موضوع در تحلیل تعامل شبکه ای کاربران ظهور و بروز دارد. همزمان با ورود ترامپ به سعودی و استقبال محمد بن سلمان از او، فراوانی تولید و انتشار محتوا افزایشی چشمگیر داشته است.

زمینه بروز اختلافات میان کاربران سعودی پس از گمانه زنی ها در مورد علت عدم حضور ملک سلمان

یکی از اصلی ترین موضوعات مورد توجه کاربران معارض و حامی سیاست خارجی سعودی، غیبت ملک سلمان در سفر اخیر ترامپ بوده است. گرایه شدن #أین_الملک_سلمان (ملک سلمان کجاست)، این موضوع را تایید می کند. علیرغم خفقان و نگرانی کاربران سعودی از موضع گیری علیه محمد بن سلمان، در مواردی، مشاهده می شود که سعودی ها نیز از این غیبت متعجب و گلایه مند هستند. شماری از کاربران معارض سیاست خارجی بر این باورند که محمد بن سلمان برای دستیابی به قدرت کامل، پدرش را از سر راه برداشته است. البته شمار دیگری از این کاربران معتقدند پیش از سفر ترامپ به سعودی، ملک سلمان در گذشته، اما فرزندش برای حفظ افتخار اولین مقصد سفر خارجی ترامپ، این موضوع را مکتوم نگاه داشته است.

اختلافات دو رقیب سنتی و ایدئولوژیک علی رغم منافع مشترک و راهبردی

در موارد بسیاری از کارویژه های سنجش اجتماعی مشاهده می شود که ائتلاف لیبرال-سعودی، همگرا و هم افزا با جریان اخوانی-قطری، اقدام به تولید و انتشار محتوا کرده است. در کارویژه های مرتبط با مقاومت شیعی نظیر حزب الله و الحشدالشعبی این همگرایی کاملا مشهود است، اما در ارتباط با سفر ترامپ به منطقه این دو جریان، رویکردی انتقادی نسبت به یکدیگر داشته اند. کاربران سعودی با اشاره به حواشی دیدار همسر تمیم بن حمد آل ثانی با ترامپ، اخوان المسلمین را به ریاکاری متهم کرده اند. در مقابل، جریان اخوانی نیز با اشاره به رقص العیاله دختران اماراتی برای ترامپ و عدم حضور ملک سلمان در مراسم، به انتقادات پاسخ گفته اند.

کشتار مردم مظلوم غزه، حلقه مفقوده تولید و انتشار محتوا نزد معارضان سیاست خارجی سعودی

از مجموع 10 جریان فعال در روند تولید و انتشار محتوا، تنها 2 جریان رویکردی منفی نسبت به سیاست خارجی سعودی و سفر اخیر ترامپ به منطقه داشته اند. عموم این کاربران مضامینی نظیر انتقاد از سیاست وابسته سعودی، اغراض مادی ترامپ از سفر به منطقه، حواشی مراسم استقبال و بدرقه را مورد توجه قرار داده اند. به نظر می رسد علی رغم توصیه مکرر رهبر معظم انقلاب اسلامی به نگاه داشتن موضوع فلسطین در صدر توجهات، این موضوع تا حد زیادی مغفول واقع شده است.

راهبردهای رسانه ای مقابله با سفر ترامپ به کشورهای عربی و تقویت محور مقاومت

با توجه به تحلیل صورت گرفته از فضای ایکس پیرامون سفر ترامپ به کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و با درنظر گرفتن نقاط ضعف گفتمان سعودی و خلاهای محتوایی جریان های منتقد، می توان پیشنهادهای رسانه ای زیر را برای جهت دهی موثر به افکار عمومی در راستای سیاست های جمهوری اسلامی و تقویت محور مقاومت ارائه داد:

• شناسایی زمینه های تشدید اختلافات داخلی در سعودی نظیر غیبت ملک سلمان در مراسم استقبال از ترامپ، می تواند به برجسته سازی شکاف در ساخت قدرت کمک کند. طرح روایت هایی پیرامون حذف تدریجی ملک سلمان به سود ولیعهد، در امتداد همین خط می تواند اعتماد به رهبری بن سلمان را با تردید مواجه سازد؛
• اشاره به صحنه هایی همچون رقص «العیاله» توسط دختران عرب در حضور ترامپ، می تواند به عنوان نمونه ای از تعارض با ارزش های فرهنگی و مذهبی برجسته شود. تقابل نمادین این رفتارها با سنت های رایج در جوامع عربی، ظرفیت تحریک افکار عمومی محافظه کار را در خود دارد؛
• فعال سازی مجدد هشتگ هایی چون #غزه_تحت_القصف (غزه زیر بمباران) و #أنقذوا_فلسطین (فلسطین را نجات دهید)، می تواند غفلت جریان های حاکم از مسئله فلسطین را در فضای شبکه ای نمایان تر کند. تلفیق مضامین حمایتی از مقاومت با انتقاد از سکوت در برابر تجاوزات رژیم صهیونیستی، ظرفیت بازسازی اولویت فلسطین را فراهم می کند؛
• بازنشر گزاره هایی نظیر #ماذا_حقق_ترامب_للعرب (ترامپ چه دستاوردی برای عرب‌ها داشت؟) در کنار اظهارات پیشین ترامپ درباره «دریافت تریلیون ها دلار»، امکان نقد نگاه ابزاری آمریکا را افزایش می دهد. نمایش نابرابری در این مناسبات می تواند به تضعیف تصویر موفقیت دیپلماتیک سعودی در ذهن مخاطبان عربی کمک کند؛
• بازتاب مواضع صریح جریان مقاومت در برابر سفر ترامپ، زمینه ساز تقویت گفتمان استقلال و عزت منطقه ای خواهد بود. مقایسه این مواضع با سکوت دولت های میزبان نسبت به جنایات صهیونیست ها، می تواند فضای دوگانه سیاست منطقه ای را به چالش بکشد.

جمع بندی

تحلیل رسانه ای سفر دونالد ترامپ به کشورهای خلیج فارس نشان دهنده فعالیت گسترده و سازمان یافته رسانه ها و کاربران سعودی در حمایت از این سفر است که با استقبال ویژه محمد بن سلمان همراه شد. همزمان، غیبت ملک سلمان در مراسم استقبال، موجب بروز اختلافات و گمانه زنی هایی در فضای مجازی سعودی ها شد. همچنین، تقابل ایدئولوژیک میان جریان های لیبرال-سعودی و اخوانی-قطری علی رغم منافع مشترک، در شبکه های اجتماعی نمود یافت. یکی از نکات قابل توجه، غفلت چشمگیر معارضان سیاست خارجی سعودی از مسئله فلسطین و کشتار مردم غزه است. در نهایت، پیشنهادهای راهبردی رسانه ای شامل برجسته سازی شکاف های داخلی سعودی، نقد رفتارهای متعارض با ارزش های منطقه ای، فعال سازی مجدد هشتگ های حمایت از فلسطین و تقویت گفتمان مقاومت می تواند در جهت دهی موثر به افکار عمومی و پشتیبانی از محور مقاومت نقش آفرین باشد.

این مطالعه در موسسه آینده پژوهی جهان اسلام در سال 1404 انجام شده است.