الگوی سنجش سرمایه اجتماعی با استفاده از علوم اجتماعی محاسباتی

یکی از مولفه های بسیار مهم سنجش میزان موفقیت یا عدم موفقیت نظام های سیاسی در جهان، وضعیت سرمایه اجتماعی آن هاست. سرمایه اجتماعی تعریف مستقل و واحدی ندارد و مولفه های آن همواره در معرض بازسازی و بازتعریف قرار داشته اند. سنجش سرمایه اجتماعی در ایران اساسا با مدل های اروپایی و آمریکایی پایش سرمایه اجتماعی متفاوت است و نمی توان با سنجش شبکه روابط اجتماعی در اجتماع به چشم اندازی از سرمایه اجتماعی و مخصوصا سرمایه اجتماعی حاکمیت دست یافت. با توجه به حجم و گستره وظایف و نقش کلیدی دولت در ایران و همین طور ضعف شدید طبقه متوسط، تشکل ها، انجمن ها و گروه های مرجع، به نظر می رسد سنجش عملکرد دولت همواره اولویت بیشتری یافته است.

ضرورت و اهداف پژوهش

سرمایه اجتماعی در ایران عمدتا برای ترسیم وضعیت کلی اجتماعی و سیاسی کشور و خصوصا برای تشریح ثبات اجتماعی و مقابله با بحران ها به کار گرفته شده است. به نظر برخی منتقدان، استفاده از مفهوم سرمایه اجتماعی نتیجه سیاست زدایی است. این مفهوم ازسویی مسئولیت را متوجه کسی نمی کند و از سوی دیگر جانشین مفاهیمی می شود که دلالت های سیاسی بیشتری دارند. این در حالی است که در کشورهای توسعه یافته به سطوح خردتر سرمایه اجتماعی بیش از وضعیت شناسی های مقیاس ملی (مدل مرسوم در ایران) توجه می شود. از این رو در این پژوهش به بررسی مولفه های اصلی سرمایه اجتماعی و نحوه ی محاسبه آن پرداخته شده است.

مولفه های اصلی سرمایه اجتماعی

برای سنجش مولفه های سرمایه اجتماعی، بسته به سطح سنجش، نوع موضوع و انتخاب محققان، از تعاریف و شاخص های متنوعی استفاده شده است. اعتماد، رابطه یا شبکه و مشارکت اجتماعی، مولفه های رایج پایش سرمایه اجتماعی در نظر متفکران مختلف بوده است. با مرور نظریات و پیمایش های انجام شده می توان مولفه های سنجش سرمایه اجتماعی کشوری در پیمایش های گوناگون را به دو دسته سنجش سرمایه اجتماعی حاکمیت و سنجش سرمایه اجتماعی مردم تقسیم بندی کرد.

مولفه های راجع به حاکمیت شامل اعتماد نهادی به ساختارها، اعتماد به سیاستمداران، اعتماد به دولت و حاکمیت، مشارکت در انتخابات و مولفه های راجع به مردم، شبکه روابط، اعتماد بینافردی، اعتماد به گروه ها، مشارکت و کمک داوطلبانه است. برای نمونه، مولفه های پنداشت از عملکرد نظام در رفع مشکلات، ارزش های اخلاقی مسئولان و احساس امنیت از جمله متغیرهای مربوط به سرمایه اجتماعی حاکمیت هستند. مولفه هایی همچون وجدان کاری، اعتماد به بازاریان، همدلی با مردم، خیرخواهی برای دیگران و عضویت در صندوق های قرض الحسنه خانوادگی نیز از متغیرهای مربوط به سرمایه اجتماعی مردم هستند. بسیاری از این اوقات این دو دسته نسبت به یکدیگر سرمایه اجتماعی منفی دارند؛ لذا سنجش بعد حاکمیتی موضوعیت دارد.  متناسب با اقتضائات بومی در وضعیت امروز ایران، سرمایه اجتماعی به شاخص هایی همچون اعتماد به حکمرانی، نکویی روابط دولت ملت و مشارکت اجتماعی پیوند خورده است. در این مدل برای سنجش سرمایه اجتماعی حاکمیت، از مولفه های مشارکت اجتماعی به شکل مستقیم و از اعتماد به حکمرانی و نکویی رابطه دولت و ملت به شکل نیابتی استفاده شده است.

روش شناسی محاسبه سرمایه اجتماعی

در این گزارش، سعی بر این است که مبنا و مدل سنجش سرمایه اجتماعی حاکمیت از طریق بررسی شبکه های اجتماعی فضای مجازی ارائه شود. با این هدف ذیل سه شاخص اعتماد به حکمرانی، نکویی روابط دولت ملت و مشارکت اجتماعی، مدلی حاوی 8 نماگر و 40 مولفه طراحی شده است. سپس منطق ریاضیاتی رسیدن از این مولفه ها به مقدار سرمایه اجتماعی توضیح داده شده است. بعد از آن جمع آوری داده از پنج بستر انجام می شود: پست های کانال تلگرام، کامنت های کاربران در تلگرام، پست های صفحات اینستاگرام، کامنت های کاربران ذیل صفحات اینستاگرام و پست های توئیتر. این جمع آوری داده در بازه زمانی مشخص و مبتنی بر کوئری های اختصاصی برای هر یک از 40 مولفه انجام شده است.

برای مثال برای جمع آوری داده درباره مولفه «پاسداشت مناسبات فرهنگی و سیاسی حاکمیت»، رشته کلمات مرتبط با این مفهوم در بازه زمانی مدنظر، با رفت و برگشت کارشناس از نظریات و مشاهده تصادفی بخشی از داده های موجود فضای مجازی طراحی شده است. این دیکشنری شامل مفاهیمی همچون روز قدس، ارتحال امام خمینی(ره)، سلام فرمانده، روزه سپاه پاسداران و فتح خرمشهر بوده است که درباره آن ها در این فصل، محتوا تولید شده است. طبیعتا برای همین مولفه «پاسداشت مناسبات فرهنگی و سیاسی حاکمیت» در فصل تابستان، باید با واژگان و مفاهیم و مصادیق به روز متفاوت به سراغ سنجش ضمنی ابراز نظر درباره نماگر خطیر ارزش های مشترک دولت ملت رفت. این تفطن سبب زمینه مندشدن روش محاسباتی سنجش سرمایه اجتماعی و دقت تاریخی و اجتماعی بیشتر آن ها از روش های پیمایشی شده است که صرفا پرسش هایی همه زمانی و همه مکانی مطرح می کنند و انتظار حضور ذهن پاسخگو و پاسخ دقیق درباره مصداق ها دارند.

داده های جمع آوری شده درباره هر مولفه، جامعه آماری مرتبط تلقی شده و وارد پردازش های بعدی می شود. مهم ترین پردازش بعد از نرمال سازی های اولیه، تحلیل احساسات بوده است. توجه بدین مهم ضروری است که این سرویس بر روی بسترهای مختلف شبکه های اجتماعی به صورت اختصاصی پردازش می کند. به اقتضای بستر مدنظر، در دوره های مختلف، احساسات کاربران درباره عملکردهای نظام سیاسی متفاوت و شناور است. امتیاز تحلیل احساسات کامپیوتری شاخص های محاسبه شده، از طریق محاسبه میزان تغییر، مقدار سرمایه اجتماعی را به دست می آورد. بدین صورت، آخرین پیمایش انجام شده نقطه مرجع محاسبه قرار می گیرد. در این گزارش، از بعد حاکمیتی پیمایش ملی سرمایه اجتماعی در سال 1397 به عنوان نقطه صفر یا نقطه مرجع تحلیل استفاده می شود.پس از وزن دهی نظری و حجمی مولفه ها، امتیاز تحلیل احساسات پست های تولید شده درباره هر مولفه محاسبه شده و مجموع امتیازات مثبت در ضرایب وزنی هر مولفه ضرب شده است. در نظر گرفتن مرجع با محاسبه نرخ تغییر، نرخ فعلی سرمایه اجتماعی را به دست می دهد.

بسترهای تحلیل

شاخص های اعتماد به حکمرانی، نکویی روابط دولت ملت و مشارکت اجتماعی مبنای سنجش و تحلیل سرمایه اجتماعی حاکمیت خواهد بود. در این زمینه شاخص ها، نماگرها و مولفه ها به گونه ای نظری و عملیاتی  اعتبارسنجی شده اند. به بیان دیگر، روایی و پایایی شاخص ها و نماگرها با روش دلفی و مراجعه به متخصصان امر (استادان دانشگاه و مسئولان اجتماعی و سیاسی) بازنگری و در نهایت تدقیق شده اند. هر یک از شاخص ها، نماگر ها و مولفه های سرمایه اجتماعی، متناسب با میزان اهمیت نظری و تجربی (به واسطه مراجعه به خبرگان و پایش وضعیت هریک از نماگرها در فضای مجازی) وزن گذاری شده است. در این راستا، برای پیشگیری از سوگیری های ارزشی، تلاش شده مبنای وزن گذاری شاخص ها میزان تکرار آن ها در فضای مجازی و حجم داده ها و نظر متخصصان فضای مجازی و کارشناسان سرمایه اجتماعی باشد تا بدین طریق  پایش سرمایه اجتماعی نظام سیاسی در بازه های زمانی تعیین شده به گونه ای دقیق و کاربردی ممکن باشد. منطق روش شناختی گزارش با استفاده از ملاحظات نظری علوم اجتماعی محاسباتی، مبتنی بر تحلیل احساس کاربران فضای مجازی است.

جمع‌بندی

یکی از مولفه های بسیار مهم سنجش میزان موفقیت یا عدم موفقیت نظام های سیاسی در جهان، وضعیت سرمایه اجتماعی آن هاست. سنجش سرمایه اجتماعی در ایران اساسا با مدل های اروپایی و آمریکایی پایش سرمایه اجتماعی متفاوت است. سرمایه اجتماعی در ایران عمدتا برای ترسیم وضعیت کلی اجتماعی و سیاسی کشور و خصوصا برای تشریح ثبات اجتماعی و مقابله با بحران ها به کار گرفته شده است. برای سنجش مولفه های سرمایه اجتماعی، بسته به سطح سنجش، نوع موضوع و انتخاب محققان، مولفه های سنجش سرمایه اجتماعی به دو دسته سنجش سرمایه اجتماعی حاکمیت و سنجش سرمایه اجتماعی مردم تقسیم بندی می شود. از این رو جهت محاسبه سرمایه اجتماعی ابتدا اطلاعات از فضای مجازی جمع آوری سپس نرمال سازی های اولیه، تحلیل احساسات و در پایان امتیاز تحلیل احساسات کامپیوتری شاخص های محاسبه می شود. از طریق محاسبه میزان تغییر، مقدار سرمایه اجتماعی به دست می آید.

این مطالعه به همت مرکز علوم اجتماعی محاسباتی و شرکت دیتاک با همکاری علیرضا حدادی، رسول محسن زاده، معین کاظمی و احمد یزدانیان به سفارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در سال 1401 انجام شده ‌است.