سیاست نامه زیست بوم مجازی کودک و نوجوان ایرانی

توسعه و گسترش فناوری و اطلاعات و ارتباطات، اینترنت و دسترسی فیزیکی متداول به آن را به یکی از نیاز های مهم جوامع تبدیل کرده است. افراد و گروه ها از یک طرف برای نیل به اهداف شغلی و تحصیلی خود و از طرفی دیگر برای سرگرمی و گذاران فراغت، از فضای مجازی و اینترنت استفاده می کنند. در کنار مزایایی که می توان برای دسترسی به فضای مجازی، افزایش کاربران مجازی و ورود اینترنت به خانه و خانواده قائل شد، می بایست آسیب ها و مشکلات استفاده از آن مورد بررسی قرار گرفته و در جهت رفع آن ها تلاش شود. از جمله مسائل مهم محیط دیجیتال، دسترسی بدون محدودیت کودک و نوجوان به اینترنت، فضای مجازی و شبکه های اجتماعی است.

ضرورت و اهداف پژوهش

دسترسی به اینترنت، فرصت هایی برای کودک و نوجوان از جمله یادگیری و مهارت یابی ایجاد می کند. بستر آنلاین به کودکان و نوجوانان این توانایی را می دهد که در رابطه با هر موضوعی که مورد علاقه آن هاست، تحقیق و جست و جو کنند و به اطلاعات خود بیفزایند. اما در کنار این فرصت های موجود نباید از آسیب و پیامدهای منفی محیط دیجیتال برای جامعه هدف مذکور، چشم پوشی کرد. کودک و نوجوان در این بازه سنی، قدرت تمییز خوب از بد را دارا نیست و در سن فراگرفتن این تمایزات قرار دارد. همچنین هویت و نظام ارزشی و هنجاری او در حال شکل گرفتن است؛ لذا فضای مجازی و شبکه های اجتماعی تاثیر بسیار زیادی بر باورها، ارزش ها و ترجیحات او می گذارد. همین امر منجر به یک بحران هویتی و شخصیتی در او نیز می شود. از این رو در این پژوهش به مطالعه آسیب های محیط دیجیتال برای کودکان و نوجوان، وضعیت موجود در جهان و ایران و ارائه توصیه های سیاستی پرداخته است.

آسیب های محیط دیجیتال و فضای مجازی برای کودک و نوجوان

آسیب های محیط دیجیتال برای کودک و نوجوان را می توان در چهار دسته کلی آسیب های محتوایی، آسیب ارتباطی، آسیب رفتاری و آسیب قراردادی تقسیم بندی کرد. البته باید توجه داشت که آسیب هایی چند جانبه نیز در این حوزه وجود دارد که گاهی دسته های کلی مذکور را شامل می شود.

آسیب های محتوایی

در این نوع آسیب، کودک به عنوان دریافت کننده محتوای نفرت انگیز، مضر، نامناسب و غیر قانونی دیجیتال- به صورت منفعلانه- معرفی می شود. آسیب های محتوایی شامل نفرت پراکنی و نشان دادن محتوای نفرت انگیز به کودک به شکل تصویر، کلمات، فیلم، بازی و حتی محتوای یک موسیقی در رابطه با مذهب، نژاد یا جنسیت، تبلیغات جنسی و هرزه نگاری و تصاویر ترسناک، محتوای غیرقانونی و ضدهنجار مانند خشونت، جنایت و اقدامات تروریستی و در نهایت اطلاعات نادرست و گمراه کننده است.

آسیب های ارتباطی

در این بخش، کودک به عنوان قربانی یه مواجه تعاملی مورد اشاره قرار می گیرد. آزار و اذیت و تحت تعقیب بودن توسط آزارگران اینترنتی و بیماران پدوفیلی ذیل آسیب های ارتباطی تعریف می شوند. قربانی شدن آزار های اینترنتی، رشد شخصیتی کودک را مختل کرده و حتی می تواند منجر به خودکشی او شود.

آسیب های رفتاری

ذیل این آسیب، کودک به عنوان یک بازیگر، رفتاری را انجام می دهد که موجب آسیب پذیرتر شدن او می گردد. آسیب های رفتاری شامل توهین و نفرت پراکنی در رابطه با نژاد، مذهب، جنسیت و یا حتی ویژگی های ظاهری و شخصی، اشتراک گذاری مطالب نامناسبی هم چون هرزه نگاری و ارسال پیام های جنسی و یا ارائه توصیه های مضر مانند خودکشی پس از جست و جوهای مداوم در رابطه با روش های آن است.

آسیب های قراردادی

آسیب های قرار دادی شامل دریافت پیام های غیرقانونی بازاریابی دیجیتال برای کودکان و خطرات اقتصادی مانند کلاهبرداری های دیجیتال است.

آسیب های چندجانبه

این نوع از آسیب، در انواع آسیب های مذکور رخ می دهد و بسیار مشکل ساز در نظر گرفته می شود؛ چرا که ممکن است از راه های مختلف، زندگی کودکان را تحت تاثیر قرار دهد. این آسیب ها عبارتند از؛ آسیب های حریم خصوصی، آسیب های فناوری پیشرفته و آسیب های سلامتی و تندرستی.

وضعیت موجود جهانی

طبق آمار جهانی، بیش از یک سوم کودکان و نوجوانان در فضای مجازی مورد آزار و اذیت قرار گرفته اند. 30 درصد از دختران نوجوان در اتاق های گفت و گوی آنلاین، آزار جنسی را تجربه کرده و به دلیل هراس از محدود شدن دسترسی به اینترنت، تنها 7 درصد آن ها این موضوع را به والدین خود اطلاع داده اند. علاوه برآن هر ساله در جهان، از هر 5 کودک، 1 کودک مورد هدف بیماران پدوفیلی در اینترنت قرار می گیرد. براساس برآورد بنیاد رصد اینترنت، 55 درصد از محتوای مربوط به سواستفاده جنسی از کودکان در اینترنت و فضای مجازی، شامل کودکان ده ساله و کمتر از آن و 2 درصد شامل کودکان زیر دوسال بوده است. در حال حاضر 80 درصد از کودکان و نوجوانان در 25 کشور جهان گزارش می دهند که در معرض خطر سواستفاده جنسی یا استثمار جنسی آنلاین هستند.

وضعیت موجود ایران

براساس یافته های پیمایش پژوهشی «اینترنت و کودکان»، در ایران 1/59 درصد کودکان و نوجوانان، در 10 سالگی و کمتر از آن، برای اولین بار اینترنت را تجربه کرده اند. یافته مهمی که می بایست به آن توجه کرد، این است که 3/54 درصد کودکان و نوجوانان به میزان بسیار زیادی معتقدند که بیشتر از پدر ومادر خود درباره اینترنت و فضای مجازی، دارای اطلاعات هستند. 26 درصد کودکان و نوجوانان کاربرد اینترنت، طبق گفته خودشان هیچ قوانینی برای مقدار و زمان استفاده از اینترنت ندارند. 6/50 درصد کودکان کاربر اینترنت همیشه اجازه دارند موسیقی و فیلم دانلود کنند و همچنین 3/34 درصد آن ها می توانند همیشه از شبکه های اجتماعی استفاده کنند.

نمونه اقدامات ایمن سازی فضای مجازی برای کودک و نوجوان در جهان

اهمیت حمایت و مراقبت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی موجب شده است که سیاست گذاران کشورهای مختلف، سیاست ها و قوانینی در این باره تدوین و تصویب کنند. در این راستا، برخی از قوانین، سیاست ها و اقدامات جهانی در باب محافظت از کودک و نوجوان در برابر آسیب های این بستر، به طور اجمالی در ذیل آورده شده است:

روسیه: محافظت از کودکان در برابر اطلاعات زیان آور

در کشور روسیه، در سال 2010، قانونی با عنوان محافظت از کودکان در برابر اطلاعات زیان آور توسط مجلس کشور روسیه تصویب شد. تمام نقاط دسترسی عمومی به اینترنت موظف به ارائه تجهیزات نصب مسدودکننده محتوا برای کودکان هستند.

اروپا: استراتژی جدید اینترنت بهتر برای کودکان

شبکه اروپایی مراکز اینترنت امن در تلاش است تا سطح بالایی از سواد دیجیتال و رسانه ای را در میان کودکان تقویت کند و آگاهی کودکان را در مورد خطرات فضای مجازی افزایش دهد. شبکه ای از خطوط مستقیم به مردم اجازه می دهد تا به طور ناشناس موارد آزار جنسی کودکان را به صورت آنلاین گزارش کنند.

آمریکا: قانون حفاظت از حریم خصوصی آنلاین کودکان (COPPA)

این قانون الزامات خاصی برای اپراتورهای سایت ها و خدمات آنلاین در رابطه با کودکان زیر 13 سال تدوین کرده است. به همین منظور، جمع آوری اطلاعات شخصی (از جمله کودکی ها و سایر شناسه های ثابت) از کودکان زیر 13 سال بدون رضایت والدین ممنوع است.

توصیه های سیاستی برای حفاظت از کودک و نوجوان در فضای مجازی

سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی با هدف جلوگیری از آسیب های این فضا برای کودک و نوجوان توسط شورای عالی فضای مجازی تصویب شده است. از این رو در ادامه به ارائه اقدامات عملیاتی جهت اجرای سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی پرداخته شده است:

• حمایت از توسعه نرم افزارها و سخت افزارهای بومی مورد نیاز محیط صیانت شده؛
• به کارگیری نوجوانان مستعد و خلاق برای توسعه محتوا و خدمات مفید و سازنده؛
• حمایت و نظارت، تبلیغ و اطلاع رسانی غیرانحصاری کلیه سکوها و ارائه دهندگان محتوا و خدمات فضای مجازی
• اطلاع رسانی و آموزش سواد فضای مجازی و ترویج محتوا و خدمات موجود در محیط مجازی صیانت شده و نحوه استفاده از امکانات تعبیه شده در این محیط؛
• ترویج و تقویت فرهنگ مسئولیت پذیری نوجوانان و اولیای آن ها در استفاده از فضای مجازی.

جمع بندی

دسترسی به اینترنت، فرصت هایی برای کودک و نوجوان از جمله یادگیری و مهارت یابی ایجاد می کند. اما در کنار این فرصت های موجود نباید از آسیب و پیامدهای منفی محیط دیجیتال برای جامعه هدف مذکور، چشم پوشی کرد. آسیب های محیط دیجیتال برای کودک و نوجوان را می توان در چهار دسته کلی آسیب های محتوایی، ارتباطی، رفتاری و قراردادی تقسیم بندی کرد که دریافت محتوای مضر، تحت تعقیب گرفتن در فضای مجازی، ارسال محتوای مضر و کلاه برداری اینترنتی از جمله آن هاست. براساس آمار جهانی، بیش از یک سوم کودکان و نوجوانان در فضای مجازی مورد آزار و اذیت قرار گرفته اند که بیش از 50% از این موارد مربوط به کودکان زیر 10 سال است. در ایران سند صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی با هدف جلوگیری از آسیب های این فضا برای کودک و نوجوان توسط شورای عالی فضای مجازی تصویب شده است که این پژوهش اقداماتی عملیاتی را جهت اجرای این سند ارائه کرده است.

این مطالعه در گروه سیاست پژوهی و تحلیل داده نمافر توسط فاطمه خورشیدی در سال 1401 انجام شده است.