فرشته‌ها کلان‌پروژه تعریف نمی‌کنند

حمیدرضا فرتوک زاده 

تاملی در شیوه خوانش و تعریف پروژه­های کلان

خوب اســت که ابتدا دربــاره معیارها و موازین مــگاپروژه توافق کنیم؛ درباره معیارهــا و موازیــن و گونه­شناســی پروژه­هایی کــه در ابعاد اقتصــاد ایران، بزرگ تلقی می­شوند ممکن است در یک اقتصاد دیگر، متوسط و حتی کوچک به شمار آیند. بزرگی پروژه می­تواند با ابعاد مالی و اقتصادی شناخته شود یا ابعاد فیزیکی و حتی ابعاد اجتماعی و فرهنگی. با این معیارها توسعه پارس جنوبی را می­توان یکــی از مهمتریــن مگاپروژه­های تاریخ ایران به­حســاب آورد. همچنان که راه­آهن ســراسری دوره رضاشاه پهلوی، مســکن مهر و حتی راهپیمایی اربعین که هرسال در عــراق برگزار می­شــود. پروژه­هایی که آثار و پیامدهــای ماندگاری بر محیط حال و آینــده خود بر جــای می­گذارند؛ خواه پیامدهای مطلوب باشــد خواه نامطلوب و ناخواسته.

گاهی کلان بودن پروژه ریشــه در ذات پروژه دارد. مثلاً توســعه پارس جنوبی ذاتاً کار بزرگــی اســت همچنــان کــه فرودگاه امــام خمینی چنین وضعیتــی دارد و همچنان که پالایشگاه ستاره خلیج­فارس را نمی­شد در ابعاد کوچک تعریف کرد. گاهــی هم کلان بــودن پروژه ریشــه در تصمیمــات و سیاســت­ها دارد؛ مثلاً اینکه بخواهیم ظرف مدت کوتاهی چند میلیون مسکن بسازیم. این هم نوعی از کلان بودن و بزرگ بودن را ایجاب می­کند؛ اما درهرصورت چه کلان بودن را ذاتی پروژه بدانیــم و چــه حاصــل تعریف و تصمیــم تلقی کنیم، آثــار و تبعــات آن موضوعیت پیــدا می­کنــد و معماهای گوناگونی بر ســر راه مــا قرار می­گیرد و بــه همین دلیل نصــاب بــالاتری از قابلیت­های راهبری، طراحــی، تدارک، تأمین، اجرا، پیاده­ســازی، مراقبت­های پیشگیرانه و حتی حین عمل و بعد از عمل ضرورت پیدا می­کند.

بسیــاری از مــگاپروژه­ها به خاطر صرفه­های مقیاس[1] بزرگ می­شــود مثلاً اگر قرار اســت که ســازنده کشــتی­های نفتکش بزرگ VLCC [2]شــویم باید لااقل یک نــاوگان پنجاه­تایــی را دســت بگیریم که صرفــه اقتصادی پیدا کند و اگر قرار اســت فولادســاز شــویم باید بنا به مورد به مقیاس­های چند میلیــون تنی فکر کنیم به همین ترتیب توســعه صنایع بالادستی پتروشیمی ذاتاً باید در مقیاس­های بزرگ تعریف شود و خرد کردن کار باعث از میان رفتن صرفه­های اقتصادی می­شود.

یکــی از موضوعاتی که در گونه­شناســی مگاپروژه­ها بایــد به آن توجه کنیم، میــزان درهــم تنیدگی با محیــط پیرامون اســت. هرچه این در هم تنیدگی بیشــتر باشــد، قابلیت­هــای راهبــردی و آینده­نــگری و حــل معماهــای راهبــردی اهمیت بیشــتری پیــدا می­کنــد. ازاین­جهــت بایــد مــگاپروژه­هــا را در یک طیف و پیوســتار قــرار دهیــم که برحســب نوع، میــزان درهــم تنیدگی، آثــار و پیامدهــای اقتصادی اجتماعــی فرهنگــی و زیســت­محیطی از هم متمایز شــوند. مثلاً به نظر می­رســد پالایشــگاه ســتاره خلیج فارس در یک محیط نسبتاً ایزوله تعریف شــده و پیامدها و آثار جانبی آن با اصول و موازین مهندســی قابل­کنترل است ولی پر واضح است که شــهر جدیــد پردیس انبوهــی از معماها و پیامدهــای ناخواســته و آثار جانبی ریزودرشــت دارد که هرچه زمان می­گذارد دشوارتر و بدخیم­تر می­شود؛ مسائلی مانند حمل ونقل و ترافیــک، آلودگی­های گوناگون، نارضایتی اجتماعی، ناامنی و نظایر آن. به همین ترتیب نیروگاه­سازی در دشت­های فلات مرکزی مانند نیروگاه حرارتــی شــهید مفتح در دشــت کبودرآهنگ در اســتان همدان، آثــار و پیامدهای ناخواســته­ای دارد کــه در طول زمــان معلوم می­شــود. هر چه یــک پروژه بزرگتر باشد و درهم تنیدگی بیشتری با محیط پیرامون خود داشته باشد، معمای کلیت و پیچیدگی مرکب­اش جدی­تر می­شود.

مکانیسم­های روایت­سازی و مشروعیت­بخشی به مگاپروژه

مــا نیــاز داریم که به یــک خودفهمی برسیم؛ یعنی تعریفی از مــگاپروژه ایرانی به­دســت بیاوریم که مواردی را مثل شــهر پردیس، توسعه شهرک پردیسان قم یا ایرانمــال که در غرب تهران رخ­داده اســت، به فهــم دربیاوریم. الان تصور دقیقی از پروژه­هــای تعریف­شــده و در دســت اجرا در کشــور نداریم. واقعیــت موجود در سیاست و اقتصاد ما با مدل­های کوچک راه­بنداز-جابنداز شکل گرفته است.

می­توانیــم بگوییــم که ما در مورد مگاپروژه­ها با فقــر روایتی مواجه هستیم؛ یعنــی حافظــه مشــترک مــا در مــورد تجربه­هــای خودمان شــکل نگرفته اســت. قضاوت­هــا همچنــان هیجانی و ســطحی اســت. هنوز روایــت روشــنی از راه­آهن ســراسری رضاشــاه نداریم. همچنان که تصویر توافق شــده­ای از توسعه زنجیره ارزش پتروشیمــی نداریــم و نمی­دانیــم کــه فــرضاً خط اتلیــن غرب یــا پتروشیمی اسلام­آباد و عجیب تر از همه، پتروشیمی میانکاله و نظایر آن از کجا آمده­اند و چه درس­هایــی برای آینده باید از آن بگیریم. همچنان که ده­ها فرودگاه در شــهرهای کوچــک و بزرگ و صدهــا شــهرک صنعتی در مکان­های با ربط و بی­ربط روی دســت کشــور مانده است. شاید بدشــانس­ترین پروژه ب­یربط شهری مونوریل باشد که سازه­های نخراشیده و آزاردهنده آن در چند شهر هر صبح و شام توی چشم مردم هستنــد و لحظه­به­لحظه روایت­گری و خودفهمی ما را طلب می­کنند. همچنان که برج میلاد هــم مثــل یک علامت ســؤال بزرگ وســط دفتر مشــق خط­خطی شــده مدیریت شــهری تهــران بزرگ، خودنمایی می­کند و همچنان کــه هیچکس از خود نمی­پرســد صدهــا هــزار خــودرو هرروز از صبــح علی­الطلوع تــا نزدیکی­هــای ظهر در صــف لاکپشــتی بزرگــراه شــهید بابایی و پل صــدر دنبال چه می­آیــد؟ آیا تصور می­توانیم بگوییم که ما در مورد مگاپروژه­ها با فقر روایتی مواجه هستیم؛ یعنی حافظه مشترک ما در مورد

تجربه­های خودمان شکل نگرفته است و قضاوت­ها همچنان هیجانی و سطحی است

طراحــان شــهر پردیس این بــوده که ســاکنان فازهای متعدد این شــهر به همراه همســایگان اهــل رودهــن، بومهــن و دماوند خود قــرار اســت در تپه ماهورها و دشــت­های اطــراف پردیــس مشــغول بــه کار شــوند؟ آیــا میلیون­ها چشــمی که ایــن ترافیک مخــوف صبحگاهی را هزاران بار در دهه گذشــته مشــاهده کرده­اند و در صــف انتظــار ورود به کلانشــهر تهــران عمــر باخته­اند، فرصتی بــرای تأمل و بازاندیشی فراهم نساخته­اند؟

آیــا میلیون­ها نفری که اخبار جســته­گریخته­ای از فرآینــد صدور مجوز و کلنگ­زنــی و حصارکشــی زمین­هــای ســواحل شــمالی کشــور بــرای احــداث یــک واحد پتروشیمــی را دیــده و شنیده­انــد و احتمــالاً در آینده هم شــاهد تغییــر کاربری و ساخت­وســاز در آن زمین خواهند بود، اســتحقاق روایت ملی و خودفهمی از این تجربه­هــا را ندارنــد؟ و میلیون­هــا نــفری که از کنار ســازه­های اشــرافی و مالهای نوپدید در تهران و شهرهای دیگر عبور می­کنند.

این ذهنیت برساخت­شــده ایرانی نسبت به توسعه است که زمینه به بیراهه رفتــن را همــوار کرده اســت. یکجا ســپر انســانی می­ســازد کــه دیگــر نمی­توانید از راهــی کــه ایجادشــده برگردید، چــون عده زیــادی ذینفع شــده­اند. این جهان ذهنــی ایرانــی، چگونه معنابخشــی می­کند؟ چگونه مشروعیت­بخشــی می­کند؟ در همین وســط شهر تهران چطور برج میلاد درمی­آید؟ می­پرسیم برای چه این را ســاختیم؟ می­گویند برای مخابرات! شمال تهران پر از کوههایی است که مناسب بــود! یک­عده می­گویند برای گردشــگری! وســط تهران، بالای برج، بــا آلودگی این شهر، چه جاذبه چشم­اندازی ایجاد کرده است؟ یعنی چه روایتی پشت برج میلاد می­آیــد کــه می­تواند نظام تصمیم­گیری مــا را قانع کند که بایــد در این مکان و به مبالغی هنگفت و نامعلوم ساخته شود؟

یــا در رابطــه بــا شــهر جدیــد پردیــس، آیا قــرار بــوده کــه مسیر مهاجــرت از استان­های پیرامونی به تهران را هموار کنیم؟ آیا در تهران نیروی کار کم داشتیم؟ تســهیل مهاجرت از اســتان­های دیگر به تهران ریشــه در کدام مطالعات آمایشــی داشــته اســت؟ آیا مصالح و منافع ملی به ما اجازه می­داده که مردم اســتان­های دورتــر را به ســمت تهران مهاجرت بدهیــم؟ یا در تعریف مگاپروژه شهرســازی باید جمعیــت را به ســمت مــراکزی که ظرفیــت اقلیمی بیشــتری دارنــد، می­بردیم؟ آیا صحــت دارد کــه جمعیــت را به ســمت مناطقی برده­ایــم که همیــن الان هم ازنظر جابه­جایی جمعیت به بن­بســت رسیده­اند؟ از کنار این پرسش­ها نباید به سادگی عبــور کــرد؛ ما بــا یک امــر پیچیده روبــه­رو هستیــم و ســاده­انگاری آن بر شــدت و وخامت این پیچیدگی می­افزاید.

یکی از الگوهای رایج مشروعیت­بخشــی، این اســت کــه گاهی پروژه کوچک و محدود به نظر می­رسیده و بعدها ابعاد ناشــناخته آن ظهور کرده اســت؛ مثلاً در پردیــس می­خواستند برای چند هزار نفر خانه بســازند. در این معمایی به چشــم نمی­خــورد؛ اما وقتــی واردش می­شــوند می­بینند فاضلاب می­خواهد، مدرســه می­خواهــد، حمل ونقــل می­خواهــد و غیــره؛ بنابرایــن پروژه وقتــی کوچک دیده می­شده معنادار بوده ولی آینده­اش قطعاً بزرگ است و آن را ناموجه کرده است؛ بنابراین در اینجا ســازوکارهای اقناع­سازی از همان الگوی رایج راه بنداز- جابنداز استفاده کرده است.

باید در نظام توسعه­ای کشور و همین شش برنامه­ای که تاکنون اجرا کردیم تأمل کنیــم و چرخــه یادگیری ایجــاد کنیم. خودمــان را در آینه تجربــه تاریخی­مان بهتــر بفهمیــم. چــه کنیم کــه برج میلادها وســط پایتخــت بیرون نزننــد؟ چه کنیم که مســحور ایده­های دم­دســتی نشــویم. گاهی افرادی کــه در موقعیت تصمیم هستنــد، به راحتی فریفته ایده­های دم­دســتی می­شــوند؛ یعنی فــردی که با برج میلاد موافقــت کــرده تصور می­کند که دســتاورد بزرگی در حد عالی­قاپو ســاخته اســت. همیــن الان برج میلادهای دیــگری در حال پخت و پز و تولد اســت. بعد که تمام شد می­گوییم ای­کاش پول­اش را صرف کار دیگری می­کردیم.

فرشــته­ها مــگاپروژه را تعریف نمی­کنند! آدم­ها تعریــف می­کنند و این آدم­ها هــم ذهنیــت و مدل ذهنــی دارند؛ بنابرایــن بازی­های پنهان هر ذهنیــت مهم­تر از بازی­های آشــکار آن اســت. مــثلاً باید فهمید کــه بازی­های پنهــان پتروشیمی­های نابــه جــا و فولادســازی­های نابــه جا و توســعه­های شــهری بی معنــا و مال­های نامــوزون چه بوده و چگونه مشروعیت پیداکرده­اند؟ تا بفهمیم که این بازی­های پنهــان چگونه نظــام اداری ما را فریب داده و تســخیر کرده­اند؛ یعنــی نظام اداری و دیوانســالاری کــه می­توانــد زمین­خــواری، کوه­خــواری و گازخــواری را در قالــب پروژه­های توســعه­ای به نظام تصمیم­گیری بفروشد و سرمایه اجتماعی و اعتماد عمومی را به باد فنا بدهد.

فرشته­ها مگاپروژه را تعریف نمی­کنند! آدم­ها تعریف می­کنند و این آدمها هم ذهنیت ومدل ذهنی دارند؛ بنابراین بازیهای پنهان هر ذهنیت مهمتر از بازی­های آشکار آن است. مثلاً باید فهمید که بازی­های پنهان پتروشیمی­های نابه جا و فولادسازی­های نابه جا و مال­های ناموزون چه بوده و چگونه مشروعیت پیداکرده­اند؟

باید  در  نظام توسعه­ای کشور و همین شش برنامه­ای که تاکنون اجرا کردیم تأمل کنیم و چرخه یادگیری ایجاد کنیم. خودمان را در آینه تجربه تاریخی­مان بهتر بفهمیم.چه کنیم که برج میلادها وسط پایتخت بیرون نزنند؟ چه کنیم که مسحور ایده­های دم­دستی نشویم.

پاینویس

[1] Economy of Scale

[2] Very Large Crude Carrier