تبعات عدم حضور تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

جام جهانی فوتبال بزرگ‌ترین رویداد ورزشی جهان است که توسط فیفا برگزار می‌شود. این رقابت‌ها علاوه بر اهمیت ورزشی، تأثیرات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتی دیپلماتیک قابل‌توجهی برای کشورها دارند. اما به واسطه اینکه جنگ رمضان میان ایران و یکی از میزبان های این مسابقات صورت گرفته است و تا کنون بحث های بسیاری حول حضور تیم ملی صورت گرفته است.

با آغاز حمله نظامی آمریکا و رژیم صهیونیستی به ایران، در روزهای آغازین جنگ اظهارات مداخله‌جویانه رئیس جمهور آمریکا در ماجرای پناهندگی چند بازیکن تیم ملی فوتبال زنان در استرالیا، باعث شد نگرانی هایی از سوی رئیس فدراسیون فوتبال و وزیر ورزش کشور در مورد جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ افزایش یابد و در مورد عدم حضور تیم ملی ایران در جام جهانی اظهاراتی بیان شود. تیم ملی فوتبال مردان ایران طی دهه‌های اخیر یکی از قدرت‌های اصلی فوتبال آسیا بوده و در سال ۱۴۰۴ موفق شد جواز حضور در جام جهانی ۲۰۲۶ کانادا، مکزیک و آمریکا را کسب کند و عبور از کنار این فرصت برای نمایش قوت های تیم ملی، اقدامی است که نبایستی بدون بررسی دقیق صورت گیرد. 

فرمان اجرایی دونالد ترامپ مبنی بر ممنوعیت سفر اتباع برخی کشورها از جمله ایران به آمریکا، ندادن روادید به برخی از اعضای هیئت ایرانی برای حضور در مراسم قرعه‌کشی جام جهانی، افزایش احتمال عدم صدور روادید بازیکنانی که خدمت سربازی خود را در مجموعه های منتسب به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گذرانده‌اند؛ تهدید جانی و امنیتی اعضای تیم ملی توسط رئیس جمهور آمریکا، حضور یا عدم حضور تیم ملی فوتبال ایران در جام جهانی را با چالش هایی مواجه می کند که در ادامه سناریوها و فرصت ها و تهدیدهای مرتبط با آن مورد بررسی قرار خواهد گرفت:

سناریو اول: حضور ایران در جام جهانی

فرصت‌ها 

اعتبار و دیپلماسی ورزشی
حضور در جام جهانی باعث افزایش اعتبار بین‌المللی کشور می‌شود. فوتبال یکی از ابزارهای مهم دیپلماسی نرم است و حضور تیم ملی موجب انتقال پیام تعامل و دوستی با ملت ها می گردد و فرصت گفتگوها و تعاملات ورزشی و سیاسی را باز نگه می دارد.

رشد اقتصادی مستقیم و غیرمستقیم

انتظار می‌رود درآمد کل جام جهانی ۲۰۲۶ به عدد خیره‌کننده ۱۱ میلیارد دلار برسد. بخشی قابل توجهی از درآمدها بین اعضا فیفا توزیع می شود. بنابراین حضور در جام جهانی می تواند منافع مالی قابل توجهی را برای تیم ها به ارمغان آورد. همچنین افزایش اسپانسرها، فروش بیشتر محصولات ورزشی، افزایش قراردادهای تبلیغاتی از دیگر محل های کسب منفعت مالی برای تیم های ورزشی است. 

پیشرفت فنی و افزایش سرمایه‌گذاری در فوتبال

شرکت در جام جهانی سبب پیشرفت های فنی برای بازیکنان می گردد. بازیکنان با کسب تجربه بازی بین‌المللی و فرصت های پیشرفت در فوتبال مانند انتقال به لیگ های حرفه ای فوتبال را می یابند و به تبع آن سطح فوتبال کشور ارتقا می یابد. همچنین حضور و موفقیت تیم ملی باعث افزایش سرمایه‌گذاری در آکادمی‌ها، زیرساخت‌های ورزشی و لیگ داخلی می شود.

بهبود روحیه و انسجام ملی

حضور در جام جهانی، موجب جذب بیشتر نوجوانان و جوانان به فوتبال و همچنین تغییر تمرکز عمومی جامعه از فضای جنگ به فضای ورزش می گردد و موجبات افزایش روحیه و انسجام ملی را فراهم می کند.

تهدیدها 

فشارهای سیاسی و اقدامات مداخله ای

احتمال می رود حضور تیم ملی در جام جهانی آمریکا از طریق سامان دهی مخالفین و معاندین کشور در ورزشگاه های آمریکا باعث افزایش فشارهای سیاسی و رسانه‌ای بر تیم ملی و متعاقباً ارایه تصویر رسانه ای دلخواه دشمنان از کشور ‌شود. همچنین ممکن است همان سناریویی که برای پناهنده شدن بازیکنان تیم ملی زنان ایران ایجاد شد مجددا در پیش گرفته شود.

تنزل جایگاه فوتبال کشور در صورت عدم آمادگی کامل تیم

چنانچه تیم ملی ضعیفتر از دوره های گذشته ظاهر شود، ممکن است باعث تضعیف امید جامعه ایرانی در کنار تنزل جایگاه فوتبال کشور شود.

سناریو دوم: عدم حضور ایران در جام جهانی

تهدیدها 

جریمه مالی و جریمه انضباطی

طبق اساسنامه فیفا، انجمن‌های عضو مجاز به انصراف از مسابقات نیستند و چنانچه یکی از اعضا از مسابقات انصراف دهد بسته به تاریخ انصراف، جریمه‌ای بین ۲۷۵ هزار یورو تا ۵۵۵ هزار یورو در پی خواهد داشت و منجر به ارجاع به کمیته انضباطی فیفا می‌شود که می‌تواند مجازات‌های ورزشی را اعمال کند. 
در این مقررات آمده است: «فدراسیون‌های شرکت‌کننده‌ای که در هر مرحله‌ای از جام جهانی ۲۰۲۶ انصراف دهند، ملزم به بازپرداخت تمام وجوه دریافتی از فیفا برای آماده‌سازی تیم ملی خود و همچنین هرگونه کمک مالی مرتبط با مسابقات از فیفا خواهند بود.» همچنین کمیته انضباطی ممکن است بسته به شرایط و عوامل مرتبط، اقدامات انضباطی بیشتری شامل محرومیت فدراسیون مربوطه از مسابقات آینده اعمال کند.

کاهش سطح فنی فوتبال

با محروم شدن تیم ملی و باشگاه‌ها از رقابت‌های بین‌المللی به واسطه عدم حضور در مسابقات جام جهانی، بازیکنان تجربه بازی بین‌المللی و فرصت های پیشرفت در فوتبال را از دست می دهند و این موضوع در کاهش سطح فنی فوتبال کشور موثر است.

از دست رفتن فرصت کنشگری ورزشی در راستای افزایش اعتبار ملی

عدم حضور در جام جهانی فوتبال که از جمله پربیننده ترین رویدادهای ورزشی جهان است سبب می شود فرصت کنشگری ورزشی در راستای افزایش اعتبار ملی از دست برود. چرا که مسابقات ورزشی و به طور خاص فوتبال یکی از فرصت های ممکن برای قرار گیری توانایی های کشور در رسانه، بدون سانسور و دستکاری است.

فرصت‌ها

کاهش فشار سیاسی بر تیم ملی و جلوگیری از اقدامات مداخله ای

عدم حضور در جام جهانی باعث می‌شود سناریوهایی همچون اعمال فشار و مداخله جهت پناهنده شدن اعضای تیم ملی و  فشارهای سیاسی و رسانه‌ای به طور کلی از کار بیفتند.

جمع‌بندی تحلیلی

از آنجا که در سال‌های اخیر وضعیت مشابهی جهت انصراف تیم های شرکت کننده در جام جهانی فوتبال پیش نیامده و از آنجا که مطابق اساسنامه و مقررات فیفا، این اختیار به فیفا داده شده است که در صورت انصراف تیم ها، از جریمه مالی و جریمه انضباطی استفاده نماید بنابراین به نظر می رسد باتوجه به عدم اراده فیفا در موضع گیری عادلانه، در صورت انصراف تیم ملی ایران، فیفا در تعیین جرایم آزادانه و به ضرر ایران عمل می کند. همچنین در مورد جایگزین کردن یک تیم دیگر به جای ایران نیز مطابق مقررات فیفا آزادی عمل خواهد داشت. بنابراین به نظر می رسد انصراف ایران روند برنامه ریزی بازی ها را نیز تحت تأثیر قرار نمی دهد. با عنایت به اینکه ارتقا تصویر مثبت ایران در یکی از بزرگترین رویدادهای ورزشی جهان در گرو کنشگری مناسب است بنابراین به نظر می رسد انفعال و تحریم جام جهانی مناسب نباشد. لذا بایستی تمرکز کشور بر حضور تیم ملی در مسابقات جام جهانی قرار گیرد و پیام های صادر شده از کشور واحد و حول این محور باشد. در خصوص مضررات احتمالی چون پناهندگی برخی از همراهان تیم یا خطرات جانی احتمالی در این مسابقات(که به نظر صرفا مانور تبلیغاتی است) پیشبینی های لازم صورت گیرد. 

وزارت ورزش و جوانان (فدراسیون فوتبال) با همکاری وزارت امور خارجه بایستی به ساماندهی فهرست اعضای تیم ملی فوتبال بپردازد و استاندارهای احتمالی لازم برای دریافت روادید برای اعضای تیم را فراهم سازد. یکی از مبادی ضربه پذیری تیم ملی، بهانه هایی است که احتمالا در خصوص عدم صدور روادید بروز پیدا می کند. لذا لازم است تا در این خصوص پیش بینی های لازم صورت گیرد.

سازمان صدا و سیما با همکاری وزارت ورزش و جوانان و وزارت امور خارجه بایستی به فعال سازی جامعه جهانی و کشورهای همسو برای کنشگری در خصوص لزوم بی طرفی فیفا و ایجاد فضای رسانه ای حامی برای تیم ملی اقدام کنند.

با توجه به اینکه جنگ رمضان موجب شده تا آزادگان جهان فارغ از کشور یا دین خاص نسبت به ایران کنشگری های مناسبی صورت دهند، لازم است تا شبکه های غیررسمی و رسمی فوق توسط وزارت امور خارجه و سازمان فرهنگ و ارتباطات به دقت رصد، شناسایی و در راستای حمایت از تیم ملی کشور فعال شود.