گونه شناسی اندیشکده ها در جهان (بر اساس گزارش موسسه لودر)

مقدمه:

در طی سالیان متمادی، گزارش ها و آثار متعددی در زمینه ارزیابی و دسته بندی اندیشکده ها به رشته تحریر درآمده اند. برخی ها اندیشکده ها را بر اساس میزان استقلال از نهادهای دولتی و برخی دیگر آن ها را بر اساس روش های تامین بودجه و نوع ایدئولوژی مورد بررسی قرار داده اند. با نزدیک شدن به زمان حال نیز گونه شناسی های مختلف و متنوع تری از اندیشکده ها رواج یافته اند. برای مثال، از سال ۲۰۰۷ تا کنون در گزارش هایی که با عنوان «برنامه اندیشکده ها و جوامع مدنی» [1] در موسسه لودر[2] منتشر شده است، دسته بندی اندیشکده ها شکل متنوع تری را به خود دیده است. این گزارش ها که به صورت سالانه منتشر و بسیاری از اندیشکده ها را مورد ارزیابی و رتبه بندی قرار می دهد، از معروف ترین آثار در زمینه تعریف و دسته بندی اندیشکده ها می باشد. جیمز مک گان[3] که پدید آورنده این گزارش هاست، اندیشکده ها را بر اساس میزان استقلال یا وابستگی به نهادهای دولتی و احزاب سیاسی به هفت دسته مستقل و خودمختار، نیمه مستقل، وابسته به دانشگاه، وابسته به حزب سیاسی، وابسته به دولت، نیمه دولتی و شرکتی (انتفاعی) تقسیم بندی کرده است که در این مطلب سعی بر آن است باتوجه به تقسیم بندی مک گان از اندیشکده ها، گونه شناسی اولیه ای از آنها ارائه شود.

ضرورت توجه به این گونه شناسی:

دسته بندی مک گان از آن رو دارای اهمیت است که در بسیاری از محافل علمی و دانشگاهی جهان مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. گونه شناسی وی به گونه ای است که تعداد وسیعی از اندیشکده ها از شرق تا غرب را در خود جای می دهد. در واقع سعی مک گان بر آن بوده است تا با توجه به گونه های مختلفی از اندیشکده ها که در جهان وجود دارد، دسته بندی جامعی را ارائه دهد. علاوه بر مزایای ذکرشده، این گونه شناسی این قابلیت را دارد که در ذیل خود دسته بندی های جدیدتر و جزئی تری را قرار دهد. ازاین رو، در مطالب بعدی سعی بر آن است تا به صورت جزئی تر هرکدام از این گونه ها را موردتوجه قرار دهیم.

موسسه لودر یک مرکز تحقیقاتی در دانشگاه پنسیلوانیا است که هرساله اندیشکده ها را در قالب برنامه “اندیشکده ها و جامعه مدنی” مورد ارزیابی قرار می دهد. در این برنامه نقش و شخصیت در حال تحول سازمان های تحقیقاتی سیاست عمومی در 30 سال گذشته مورد بررسی قرار می گیرد. همچنین، مجموعه ای از ابتکارات جهانی را توسعه داده و هدایت می کند که به پرکردن شکاف بین دانش و سیاست در حوزه های سیاستی مهم مانند صلح و امنیت بین المللی، جهانی شدن و حکومت داری، اقتصاد بین الملل، مسائل زیست محیطی، اطلاعات و جامعه، کاهش فقر و مراقبت های بهداشتی و سلامت جهانی می انجامد. این تلاش های موسسه لودر برای ایجاد شبکه های منطقه ای و بین المللی از موسسات و جوامع سیاست گذاری در جهت بهبود سیاست گذاری و درعین حال تقویت نهادهای دموکراتیک و جوامع مدنی در سراسر جهان طراحی شده است.

اندیشکده مستقل و خودمختار:

اندیشکده های مستقل و خودمختار نقشی حیاتی در عرصه های سیاستی ایفا می کنند. آن ها تحقیقاتی در مورد سیاست عمومی دنبال می کنند و هدف اصلی آن ها کمک به دولت ها در اتخاذ تصمیمات آگاهانه می باشد. این نهادهای سیاستگذاری، غیرانتفاعی هستند و مستقل از دولت ها و احزاب سیاسی عمل می کنند. با این وجود، تعیین دقیق اندیشکده های مستقل امری دشوار است. زیرا علاوه بر ویژگی هایی مثل استقلال اقتصادی در اندیشکده ها که از معمول ترین شکل استقلال آن ها محسوب می شود، ابعاد دیگری از قبیل استقلال اجرایی و فکری نیز وجود دارند که می بایست به آن ها توجه کرد. عثمان[4] و ال نولا[5] ده عامل موثر بر اندیشکده های مستقل را مشخص کرده اند که شامل مواردی چون چگونگی تامین بودجه، برخورداری از نظارت و کنترل بر فرایندهایی چون استخدام کارکنان و تنظیم دستورالعمل کاری پژوهش ها، توانایی تضمین کیفیت سازوکارها و جز آن هستند.

به طورکلی؛ رفع نیازهای دولت ها، شناسایی، بیان و ارزیابی مسائل سیاستی، به چالش کشیدن سیاست های ناکارآمد دولتی، گذر از فرایندهای طولانی اداری و ساختارهای سلسله مراتبی تصمیم گیری از جمله دلایلی هستند که ضرورت وجودی اندیشکده های مستقل را به خوبی بیان می دارند.

اندیشکده نیمه مستقل:

اندیشکده های نیمه مستقل اگرچه استقلال بالایی از دولت ها دارند، اما به وسیله یک گروه ذی نفع، خیر و آژانس پیمانکاری[6] که بخش وسیعی از منابع مالی آن را فراهم می کنند و نفوذ مشخصی بر روی عملکرد اندیشکده دارند، کنترل می شوند. کارکنان این اندیشکده ها اغلب اعتبار دانشگاهی بالا و توانایی شبکه سازی خوبی دارند. ازاین رو، به عنوان واسطه ای میان تولیدکنندگان دانش و سیاستگذاران به کار گرفته می شوند.

اندیشکده دولتی:

وقوع جنگ جهانی دوم برای نخستین بار تبیین کننده نقش و اهمیت اندیشکده های دولتی در نظام حکمرانی ملی بود. انبوه مشکلات و عدم توانایی دولت ها در کنترل و حل بسیاری از آن ها، نقش اندیشکده ها را به عنوان بازوی مشورتی دولت ها بیش ازپیش برجسته نمود. باگذشت زمان و پشت سر گذاشتن جنگ جهانی دوم نیز آن ها ماهیت خود را حفظ نمودند، ولی کارکردها و اهداف متنوع تری را برای خود برگزیدند. با ورود به عصر رقابت میان بلوک غرب و شرق نیز دولت ها بیش از پیش نیازمند مشاوره هایی مستقل و نظریات کارشناسی تخصصی در امور مختلف و به ویژه در امر سیاست خارجی شدند. در واقع با وقوع جنگ سرد اندیشکده ها به عنوان بازوی مشورتی دولت ها بیش ازپیش وارد فرایند سیاستگذاری شدند.

اگرچه اندیشکده های دولتی در بسیاری از ویژگی ها دارای مشترکاتی با دیگر اندیشکده ها بودند، اما تفاوت هایی نیز در برخی از زمینه ها با آن ها داشتند: (1) زیرا مخاطبان اولیه آن ها را سیاستگذاران دولتی تشکیل می دادند؛ (2) تامین مالی و رهبری آن ها معمولا در دست دولت ها بود؛ (۳) و اغلب مجهز به کارکنان دولتی بودند و هم چنین از قوانین بوروکراسی دولتی پیروی می نمودند.

کارکرد این گونه از اندیشکده ها نیز معمولا شامل تفسیر نیازهای دولت، تطبیق پاسخ ها با شرایط واقعی سیاست ها و برنامه ها (به جای تحقیقات دانشگاهی) و همچنین حمایت از تصمیمات دولت ها و ایفای نقش دلالی بود.

در کنار این مزایا، اندیشکده های دولتی محدودیت هایی مثل به اشتراک گذاری آشکار داده های داخلی دولت ها را نیز با خود دارند. این امر نشان دهنده آن است که محصولات اندیشکده های دولتی مانند گزارش های دولتی و خلاصه های سیاستی صرفا برای استفاده داخلی دولت ها در نظر گرفته شده است. ازاین رو، فرصت های محدودی برای تعامل با بازیگران غیردولتی برای آن ها وجود دارد.

اندیشکده نیمه دولتی:

اندیشکده های نیمه دولتی از نظر مالی به صورت انحصاری به دولت ها وابسته هستند، اما درعین حال، بخشی از ساختار رسمی دولت ها محسوب نمی شوند. ازاین رو، این نوع از اندیشکده ها انعطاف و اختیار بیشتری در طراحی برنامه ها، فعالیت ها، عملیات، استخدام کارکنان، مدیریت منابع انسانی و فعالیت های در حال انجام خود دارند. کارکنان این اندیشکده ها اغلب اعتبار دانشگاهی بالایی دارند و شامل نخبگان و نمایندگان ارشد دولتی می شوند. نمایندگانی که تجربیاتی را از قبل به خاطر فعالیت در سازمان های دولتی داشته اند. در واقع نیمه دولتی بودن این اندیشکده ها موجب شده است که هم زمان با قشر عظیمی از نخبگان و سیاستگذاران ارتباط داشته باشند و پیوندهایی را میان آن ها برقرار کنند.

اندیشکده دانشگاهی:

اندیشکده های دانشگاهی که نسل اول اندیشکده ها را تشکیل داده اند، اولویت اصلی خود را بر اجرای پژوهش های دانشگاهی باکیفیت، انتشار کتب، نشریات و دیگر اسنادی گذاشته اند که دارای مخاطبان مخصوص به خود می باشند. اگرچه محققان این موسسات در بدو پیدایش، توصیه هایی نیز به سیاستگذاران ارائه می کردند، اما هدف عمده آن ها نه تاثیرگذاری مستقیم بر فرایند سیاست گذاری، بلکه کمک به آموزش و مطلع سازی سیاست گذاران و عموم مردم در مورد پیامدهای بالقوه گزینه های مختلف سیاستی بود. بی تمایلی این موسسات به تاثیرگذاری مستقیم بر سیاست، به میزان زیادی ریشه در تعهد آن ها به حفظ استقلال فکری موسساتشان داشت.[1] اندیشکده های دانشگاهی اتکای زیادی به محققین دانشگاهی دارند و روش تامین مالی آن ها بیشتر از طریق بخش خصوصی است. آن ها معمولا پروژه های بلند مدت تری را در دستور کار خود قرار می دهند و به دنبال تغییر فضای نظری نخبگان می باشند. مقالات موجود در مجلات دانشگاهی، تک نگاری ها و خلاصه های سیاستی نیز از محصولات تحقیقاتی اولیه این نوع از اندیشکده ها محسوب می شوند.

اندیشکده حزبی:

این اندیشکده ها منابع موردنیاز خود را اغلب از منابع مرتبط با گروه های ذی نفع پیرامون خود تامین می کنند. دستورالعمل های کاری آن ها به شدت تحت تاثیر نیازهای حزب است و عموما حول موضوعات و خط مشی های احزاب سیاسی سازمان یافته اند. ازاین رو، بیشتر کارکنان موردنیاز خود را از صاحب منصبان کنونی یا پیشین احزاب سیاسی و گروه های ذی نفع تامین می کنند تا از دانشگاه ها. این امر موجب شده است تا کارکنان آن ها اغلب از نظر میزان تخصص در علوم اجتماعی اعتبار کمتری در مقایسه با دیگر اندیشکده ها داشته باشند. محصولات پژوهشی این اندیشکده ها نیز بیشتر به مقاله های مشورتی کوتاه شباهت دارد تا کتاب های قطور دانشگاهی.[1]

اندیشکده شرکتی (انتفاعی):

اندیشکده های شرکتی پروژه های تحقیقاتی خود را به سمت نیازهای مشتریان سوق می دهند. این بدان معناست که آن ها بر روی پروژه هایی کار می کنند که در جهت برآوردن نیاز مشتریان خود به اطلاعات است. از این نظر، کار آن ها شبیه به کار شرکت های مشاوره ای[7] است. در اندیشکده های شرکتی، حجم کار پژوهشگران به طور هم زمان بین چندین پروژه تحقیقاتی توزیع می شود. این پروژه های تحقیقاتی عملا از ابتدا تا انتها صرفا به آن ها واگذار می شود. هر پروژه ممکن است از چند هفته تا چند ماه طول بکشد. صرفه جویی در زمان و تحویل به موقع پروژه ها در این اندیشکده ها بسیار حیاتی است، ازاین رو آن ها از روش های تحقیقاتی از پیش تعریف شده برای ارائه سریع و کارآمد خروجی ها استفاده می کنند. این روش ها کیفیت تحقیق را در محیطی که زمان یک منبع ارزشمند است تضمین می کند.

خلاصه ای از گونه شناسی اندیشکده ها:

شکل ۱. دسته بندی اندیشکده ها از نظر میزان استقلال و وابستگی

خلاصه جدولی:

ویژگی های مقایسه ای اندیشکده های مستقل و وابسته

منابع و مآخذ:

1. فتاحی. ساختار و کارکرد اندیشکده ها. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی، 1398.
2. Arief, Ria. “Comparative Study of Indonesian Think Tanks as Policy Entrepreneurs in Influencing Social Assistance Reform.” (2021).
3. “Corporate Think Tanks: Experience, Benefits and Opportunities for Young Thinktankers.” 2015, https://onthinktanks.org/articles/orporate-think-tanks-experience-benefits-and-opportunities-for-young-thinktankers/.
4. Mackenzie, Jessica, A Pellini, and W Sutiyo. “Establishing Government Think Tanks: An Overview of Comparative Models.” Knowledge Sector Initiative, Jakarta (2015).
5. McGann, James G. “2019 Global Go to Think Tank Index Report.” (2020).
6. —–. “Think Tanks and Policy Advice in the Us.” Foreign Policy Research Institute 3, no. 4 (2005).
7. McGann, James G. Hink Tanks and Policy Advice in the United States.

[1] Think Tanks and Civil Societies Program

(TTCSP)

[2] The lauder institute

[3] James G. McGann

[4] Osman

[5] El Nolla

[6] Contracting agency

[7] consultancy firms

[8] American enterprise institute

[9] Center for defense information

[10] Congressional research service (crs)

[11] Woodrow wilson international center for scholars

[12] Asia Pacific Research Center – Stanford University

[13] Progressive Policy Institute

[14] Stanford research institute