تحلیل وضعیت تاب‌آوری در حوزه پتروشیمی و انرژی و الزامات سیاستی

 مصطفی سعیدی، کارشناس ارشد انرژی

وضعیت فعلی تاب‌آوری در حوزه پتروشیمی و انرژی کشور با چالش‌های جدی مواجه است که نیازمند مداخله فوری و سیاست‌گذاری هدفمند است. بخش قابل توجهی از محصولات پتروشیمی تولیدی کشور، ازجمله بوتادین (مورد استفاده در صنعت تایر)، پلی‌استایرن، پلی‌اتیلن ترفتالات -پلی پروپیلن – پلی اتیلن جهت تولید ظروف یک‌بار مصرف و ظروف پلاستیکی کاربرد دارد، عمدتا برای مصرف داخلی تخصیص می‌یابند. بااین‌حال، به‌دلیل آسیب‌های وارده به زیرساخت‌های تولیدی، پیش‌بینی می‌شود بخشی از ظرفیت تولید پتروشیمی کشور برای بازه زمانی یک تا دو سال از مدار خارج شود.

در این شرایط، «اتاق بحران در وزارت نفت» به‌عنوان یک اقدام فوری و ضروری تشکیل شده است. پیشنهاد می‌شود از مهم‌ترین اولویت‌های این اتاق بحران، تامین به‌موقع نیازهای شرکت‌های تولیدی داخلی است که پیش از این نقش کلیدی در تامین بازار داخلی ایفا می‌کردند. دراین‌راستا، تخصیص به‌موقع ارز به واردکنندگان جهت تامین مواد اولیه از منابع خارجی، به‌ویژه کشور چین، اهمیت حیاتی دارد. این اقدام می‌تواند از بروز اختلال در زنجیره تامین صنایع کلیدی نظیر نساجی، صنایع غذایی و شوینده‌ها جلوگیری کند و مانع افزایش بیکاری ناشی از کمبود خوراک صنعتی شود.

بدیهی است که در شرایط فعلی، افزایش قیمت این محصولات نسبت به گذشته اجتناب‌ناپذیر خواهد بود؛ چراکه قیمت‌های جهانی انرژی و مواد اولیه نیز تحت تاثیر تحولات اخیر روند افزایشی خواهند داشت. درنتیجه، امکان اعمال سیاست‌های کنترل قیمتی مبتنی‌بر تولید داخلی محدود خواهد بود.

در حوزه انرژی نیز، یکی از چالش‌های اساسی کشور، وابستگی شدید به گاز طبیعی است. سیاست توسعه گسترده شبکه گازرسانی، علیرغم مزایای کوتاه‌مدت، موجب کاهش تاب‌آوری سیستم انرژی شده است. درحال‌حاضر، تقریبا تمامی خانوارها برای تأمین گرمایش به گاز طبیعی وابسته هستند و هرگونه اختلال در تامین گاز، به‌ویژه از میدان پارس جنوبی، می‌تواند کل کشور را با بحران مواجه سازد.

براین‌اساس، تنوع‌بخشی به سبد سوخت‌های مصرفی در بخش خانگی، ازجمله استفاده از سوخت‌های جایگزین مانند LPG و نفت سفید، به‌ویژه در مناطق دور از مراکز تولید (نظیر استان‌های شمالی و مرزی)، یک ضرورت راهبردی محسوب می‌شود. تجربه کشورهای دیگر نشان می‌دهد که گازرسانی کامل به تمامی مناطق، به‌ویژه مناطق کم‌جمعیت، نه‌تنها اقتصادی نیست بلکه تاب‌آوری را نیز کاهش می‌دهد.

در حوزه تولید برق نیز، وابستگی بالای نیروگاه‌ها به گاز طبیعی (حدود ۷۰ درصد) یکی از نقاط آسیب‌پذیر جدی به‌شمار می‌رود. درصورت بروز اختلال در تامین گاز، شبکه برق کشور نیز با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد. ازاین‌رو، توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر، به‌ویژه در مقیاس خرد و خانگی، باید در دستور کار قرار گیرد.

نصب پنل‌های خورشیدی بر روی پشت‌بام منازل، علاوه بر کاهش فشار بر شبکه سراسری، می‌تواند نقش مهمی در افزایش تاب‌آوری مناطق مسکونی ایفا کند. این رویکرد، به‌ویژه در شرایط بحران، امکان تامین حداقلی برق را برای خانوارها فراهم می‌سازد و از تمرکز بیش از حد بر نیروگاه‌های بزرگ که اهداف آسیب‌پذیرتری هستند، جلوگیری می‌کند.

در جمع‌بندی، افزایش تاب‌آوری در حوزه انرژی و پتروشیمی مستلزم اقدامات زیر است:

• تشکیل فوری ساختارهای مدیریت بحران در سطح ملی؛
• تامین به‌موقع مواد اولیه از طریق واردات هدفمند؛
• کاهش وابستگی به گاز طبیعی از طریق تنوع‌بخشی به سوخت‌ها؛
• توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر با تمرکز بر تولید پراکنده و خانگی؛
• بازنگری در سیاست‌های زیرساختی با رویکرد پدافند غیرعامل.

اتخاذ این رویکردها می‌تواند ضمن کاهش آسیب‌پذیری کشور، زمینه‌ساز پایداری بیشتر در تامین انرژی و مواد اولیه در شرایط بحرانی باشد.