ظرفیت شناسی خودکفایی دفاعی جمهوری اسلامی ایران

امنیت ملی هر کشوری ارتباط مستقیم با توانمندی های دفاعی آن دارد و در دنیای امروز، بهره مندی از فناوری های پیشرفته نظامی به یکی از عناصر کلیدی حفظ استقلال و تمامیت ارضی تبدیل شده است. محدودیت ها در دسترسی به تجهیزات نظامی و تحولات سریع فناوری های دفاعی، کشورهای مختلف را با چالش های جدی مواجه کرده است. در چنین شرایطی، خودکفایی دفاعی نه تنها فرصتی برای کاهش وابستگی ها بلکه عاملی حیاتی در تضمین امنیت پایدار محسوب می شود. جمهوری اسلامی ایران در سال های اخیر، با تمرکز بر توسعه صنایع بومی و فناوری های نوین، گام های موثری در این زمینه برداشته است که زمینه ساز تقویت جایگاه ملی و منطقه ای کشور شده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

بهره مندی از کالاها و خدمات دفاعی مناسب، رکن اساسی امنیت ملی است و دستیابی به تجهیزات پیشرفته در عرصه دفاعی، زمینه ساز قدرت ملی و مقابله با تهدیدات خارجی است. با پیشرفت فناوری های نظامی، اختلاف میان کشورها در دسترسی به تسلیحات افزایش یافته و بسیاری از کشورها، حتی تحت حمایت قدرت های نظامی، از تامین کامل نیازهای دفاعی خود محرومند. در این شرایط، خودکفایی دفاعی به موضوعی حیاتی تبدیل شده است. جمهوری اسلامی ایران طی چهار دهه اخیر با تلاش های مستمر، در زمینه تولید تجهیزات بومی نظامی، به ویژه در صنایع موشکی و پهپادی، به موفقیت های چشمگیری دست یافته است. این دستاوردها نه تنها امنیت کشور را تقویت کرده بلکه ظرفیت های راهبردی ارزشمندی فراهم کرده اند. گزارش حاضر، با تمرکز بر اهمیت خودکفایی دفاعی و موفقیت های ایران، در سه بخش به بررسی و ارزیابی این حوزه می پردازد و ظرفیت های موجود را تحلیل می کند.

روش تحلیل SOAR در مطالعات راهبردی

روش تحلیل SWOT چهار مولفه نقاط قوت، ضعف، فرصت ها و تهدیدها را بررسی می کند، اما اغلب بر جنبه های منفی (نقاط ضعف و تهدیدها) تمرکز دارد که سبب می شود برنامه ریزی بیشتر معطوف به پیشگیری و اجتناب شود. در پاسخ به این محدودیت، روش SOAR با رویکرد مثبت نگر و ظرفیت شناسانه معرفی شده است که به جای ضعف ها و تهدیدها، بر نقاط قوت، فرصت ها، انتظارات و نتایج تمرکز می کند. این روش ابتدا توانمندی های موجود را شناسایی می کند، سپس فرصت های پیشرفت را بررسی می کند، بعد انتظارات مشترک را تعیین و در نهایت نتایج موفقیت را مشخص می سازد.

مطالعات امنیتی و دفاعی معمولا بر تهدیدات و ضعف ها تاکید دارند، اما سازمان ها و نهادهای دفاعی به عنوان بخشی از حاکمیت ملی نیازمند نگاه متوازن و توجه به ظرفیت های مثبت نیز هستند. تحلیل SOAR با ذهنیت مثبت خود می تواند برای توسعه ملی و دفاعی مفید باشد و به شکوفایی ظرفیت های بالقوه کشور کمک کند. خودکفایی دفاعی به عنوان یکی از نقاط قوت مهم کشور، نقطه شروع مناسبی برای این تحلیل به شمار می آید. استفاده ملی از SOAR نیازمند تطبیق سوالات و معیارهای آن با موضوعات خاص است.

معنا و مفهوم خودکفایی دفاعی

خودکفایی به معنای توانمندی تولید کالا و ارائه خدمات مورد نیاز بدون وابستگی به خارج است که در حوزه های سیاسی، اقتصادی و دفاعی اهمیت ویژه ای دارد. در صنایع دفاعی، خودکفایی یعنی طراحی و تولید تسلیحات و تجهیزات نظامی توسط صنایع داخلی با کمترین نیاز به منابع خارجی؛ چراکه وابستگی به تامین کنندگان خارجی، کشور را در معرض فشارهای سیاسی و تحریم ها قرار می دهد. برای دستیابی به خودکفایی دفاعی، کشور باید در دانش فنی، فناوری، مواد اولیه و زیرساخت های تولید، استقلال کامل یا حداکثری داشته باشد، اگرچه گاهی واردات به صرفه تر است.

اهمیت خودکفایی دفاعی

تجارب جهانی نشان می دهد که قدرت های بزرگ مانند آمریکا، چین و روسیه به خودکفایی دفاعی قابل توجهی دست یافته اند و کشورهای منطقه ای همچون هند، ترکیه و کره جنوبی نیز در این مسیر گام برداشته اند. خودکفایی دفاعی به خاطر چهار دلیل مهم اهمیت دارد:

• استقلال راهبردی که اجازه می دهد کشور بدون وابستگی به دیگران تصمیمات دفاعی بگیرد؛
• کاهش آسیب پذیری در برابر تحریم های تسلیحاتی که توسط قدرت های بزرگ اعمال می شود؛
• مقابله با اختلال زنجیره تامین ناشی از محاصره، تحریم یا بلایای طبیعی؛
• توسعه صنعتی و اشتغال زایی داخلی از طریق تقویت صنایع دفاعی که می تواند به کاهش هزینه های واردات، بهبود تراز تجاری و رشد فناوری های دوگانه کمک کند.

صنعت دفاعی به عنوان بخشی پویا می تواند علاوه بر تامین نیازهای داخلی، در صادرات کالاهای نظامی نیز نقش مهمی ایفا کرده و اقتصاد ملی را تقویت کند.

ایران و مسئله خودکفایی دفاعی

اولین تلاش های بومی سازی تسلیحات در ایران به دوران صفویه و قاجاریه باز می گردد، اما صنعت دفاعی قابل توجهی شکل نگرفت و کشور عمدتا متکی به واردات تسلیحات بود. در دوران پهلوی دوم، وابستگی به آمریکا و درآمدهای نفتی موجب واردات زدگی در صنایع دفاعی شد؛ به طوری که تا پیش از انقلاب اسلامی، تامین نیازهای نظامی کاملا به خارج وابسته بود. پس از انقلاب خودکفایی دفاعی به یکی از اصول قانون اساسی تبدیل شد. ضرورت این رویکرد با آغاز جنگ تحمیلی عراق و محدودیت شدید در دریافت کمک های تسلیحاتی خارجی تشدید شد. جمهوری اسلامی ایران مجبور به توسعه صنایع دفاعی داخلی و کاهش وابستگی شد. بر اساس گزارش های موسسه صلح استکهلم، واردات تسلیحات ایران از دهه ۱۹۹۰ به شدت کاهش یافته و در مقایسه با کشورهای منطقه بسیار پایین است. علی رغم تحریم ها و فشارهای سیاسی، ایران با موفقیت خودکفایی دفاعی را تقویت کرده و توانسته در تامین نیازهای نظامی خود به استقلال برسد که این روند از نظر راهبردی و منافع ملی تصمیمی درست و ضروری بوده است.

تحلیل SOAR از خودکفایی دفاعی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران

برای ارائه یک تحلیل ظرفیت شناسانه از خودکفایی دفاعی در جمهوری اسلامی ایران لازم است چهار جنبه مطرح شده در الگوی تحلیل SOAR یعنی نقاط قوت، فرصت ها، انتظارات و نتایج خودکفایی دفاعی در جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک واحد ملی مورد بررسی قرار گیرد:

نقاط قوت کلیدی جمهوری اسلامی ایران در خودکفایی دفاعی

نقاط قوت جمهوری اسلامی ایران در حوزه خودکفایی دفاعی در چهار مولفه کلیدی خلاصه می شود: زیرساخت صنعتی-دفاعی، توانمندی های تولیدی بالفعل، تاب آوری و تطبیق پذیری صنایع دفاعی و نیروی انسانی متعهد و توانمند. این نقاط قوت، پایه و نقطه عزیمتی مناسب برای افزایش خودکفایی دفاعی ایران محسوب می شوند.

• در چهار دهه گذشته، ایران زیرساخت صنعتی-دفاعی گسترده ای ایجاد کرده که شامل موسسات تحقیقاتی، تولیدی و خدماتی مرتبط با نیروهای مسلح است و موفق به صادرات به بیش از ۴۳ کشور شده است.
• توانمندی های تولیدی کشور در حوزه های موشکی، پهپادی، دریایی و دفاع هوایی قابل توجه است و آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا این توانمندی ها را عامل کلیدی بازدارندگی نظامی ایران می داند. ایران در توسعه سامانه های موشکی و فناوری های پهپادی نیز پیشرفت های چشمگیری داشته است.
• تاب آوری و تطبیق پذیری صنایع دفاعی ایران در شرایط تحریم های شدید و فشارهای اقتصادی، از دیگر نقاط قوت مهم است، به گونه ای که بیش از ۹۰ درصد تجهیزات دفاعی در داخل ساخته می شود.
• نیروی انسانی متعهد و توانمند، به ویژه فعالین شرکت های دانش بنیان که رشد چشمگیری داشته اند، نقش اساسی در پیشرفت های دفاعی ایران ایفا می کند. این ظرفیت انسانی به عنوان مهم ترین سرمایه امیدبخش کشور در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی نیز شناخته شده است.

فرصت های کلان توسعه خودکفایی دفاعی ایران

تحلیل ظرفیت شناسانه بر فرصت هایی تمرکز دارد که می تواند رشد و فعلیت بخشی توانمندی های دفاعی ایران را تسهیل کند. دو فرصت کلان برای خودکفایی دفاعی ایران عبارتند از: مشارکت های گسترده با قدرت های غیر غربی و تقاضای فزاینده صادراتی.

• همکاری های دفاعی ایران با چین و روسیه در سال های اخیر به طور چشمگیری توسعه یافته و تبادلات فنی دوجانبه نقشی کلیدی در پیشرفت های دفاعی کشور داشته اند. دیپلماسی دفاعی فعال می تواند با حفظ و گسترش این روابط، به انتقال فناوری و ارتقای توان دفاعی کمک کند. همچنین، ایجاد کارخانجات پهپاد در کشورهای منطقه مانند تاجیکستان نمونه ای از موفقیت این همکاری هاست که می تواند به سایر کشورها و همکاری های گسترده تر با روسیه و چین منجر شود.
• افزایش صادرات تجهیزات دفاعی، به ویژه پهپادها، فرصتی مهم برای تقویت صنایع دفاعی بومی و توسعه تولیدات داخلی فراهم می آورد. بر اساس گزارش موسسه صلح استکهلم، ایران بین سال های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ به هجدهمین صادرکننده بزرگ تسلیحات در جهان تبدیل شده است که این موفقیت می تواند موجب افزایش سرمایه گذاری و توسعه بیشتر این حوزه شود.

انتظارات کلان و چارچوب های قانونی تحقق خودکفایی دفاعی در جمهوری اسلامی ایران

بند ۱۳ اصل سوم قانون اساسی، تامین خودکفایی نظامی را به عنوان هدفی کلیدی تعیین کرده و سیاست های کلی نظام مصوب ۱۳۹۱، انتظارات شفاف و جامع در این حوزه را، از جمله ممنوعیت واردات غیرضروری، دستیابی به فناوری های پیشرفته، برون سپاری و مشارکت، توانمندسازی نیروهای مستعد، توسعه همکاری های دفاعی با دیگر کشورها و مقرون به صرفه سازی تولیدات دفاعی مشخص کرده است. رهبر انقلاب نیز بارها بر اهمیت خودکفایی تاکید کرده اند و پیشرفت های فنی مانند موفقیت در فناوری موشکی و فضایی را نمونه هایی از تحقق این انتظار دانسته اند. قوانین برنامه های توسعه و بودجه های سالانه نیز بر تخصیص حداقل پنج درصد از بودجه عمومی به تقویت بنیه دفاعی و تقویت زنجیره تامین دفاعی تاکید دارند. این چارچوب ها مسیر روشنی برای تحقق اهداف خودکفایی دفاعی و ارتقای قدرت بازدارندگی کشور فراهم کرده اند.

نتایج خودکفایی دفاعی در جمهوری اسلامی ایران

در مطالعه ظرفیت شناسانه خودکفایی دفاعی، نتایج باید به گونه ای تعریف شوند که امکان ارزیابی کمی و کیفی داشته باشند. مهم ترین هدف، کاهش یا قطع وابستگی به خارج در طراحی و تولید تجهیزات دفاعی است که ارزیابی آن نیازمند شاخص های چندجانبه است. مولفه های کلیدی قابل ارزیابی شامل طراحی و تولید تجهیزات فناورانه جدید، اجرای موفق پروژه های مشترک تحقیق و توسعه، توسعه همجوشی نظامی-غیرنظامی و افزایش سهم تحقیق و توسعه در بودجه دفاعی هستند. ایران در تولیدات نظامی خودکفایی قابل توجهی دارد، اما باید به طور مستمر فناوری های نوین را توسعه دهد تا با تحولات سریع نظامی همگام باشد. پروژه های مشترک انتقال فناوری و دانش فنی، اهمیت ویژه ای در ارتقای خودکفایی دارند. همچنین، افزایش سهم اقتصاد دفاعی، شامل تولید، اشتغال و صادرات در صنایع دفاعی، شاخص مهمی برای ارزیابی رشد ظرفیت هاست. توسعه همجوشی نظامی-غیرنظامی نیز تاثیر مثبت بر سرریز فناوری به بخش اقتصادی دارد و در سیاست های برنامه هفتم توسعه مورد تاکید قرار گرفته است.

راهکارهای تقنینی، نظارتی و سیاستی

یکی از کاربردهای تحلیل SOAR کمک به تعیین مسیر سیاستگذاری و طراحی راهکار است. براین اساس در ادامه برخی از این راهکارها ذکر می شود:

• حفظ و گسترش نقاط قوت از طریق تامین منابع مالی و حمایت از نیروی انسانی؛
• همکاری با قدرت های غیر غربی و تعریف پروژه های مشترک و تدوین برنامه مشخص برای بهره برداری از ظرفیت های صادراتی تسلیحات؛
• پیگیری اجرای ماده (۱۰۲) قانون برنامه هفتم در توسعه همجوشی نظامی-غیرنظامی؛
• نظارت بر تخصیص بودجه تحقیق و توسعه دفاعی توسط کمیسیون امنیت ملی مجلس.

جمع بندی

خودکفایی دفاعی یکی از ارکان اساسی امنیت ملی ایران است که طی چهار دهه گذشته با تمرکز بر توسعه صنایع بومی و فناوری های نوین، به دستاوردهای مهمی همچون تولید تجهیزات موشکی و پهپادی رسیده است. این توانمندی ها ضمن تقویت استقلال راهبردی، کاهش وابستگی به تامین کنندگان خارجی و مقابله با تحریم ها، فرصت های صنعتی و اشتغال زایی را نیز فراهم کرده اند. تحلیل ظرفیت شناسانه با رویکرد SOAR نقاط قوت، فرصت ها، انتظارات و نتایج خودکفایی دفاعی را مشخص کرده و بر حفظ منابع انسانی توانمند، توسعه همکاری های دفاعی با قدرت های غیر غربی و بهره برداری از ظرفیت های صادراتی تاکید دارد. همچنین پایش مستمر پیشرفت با شاخص های کمی و کیفی، همراه با نظارت نهادهای ذی ربط، ضامن دوام و ارتقای این روند است.

این مطالعه در مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی توسط امیرمحسن شاه شرقی در سال 1404 انجام شده است.