امکان سنجی طراحی و تولید اقتصادی پلتفرم رقابت پذیر خودرو در داخل کشور

صنعت خودرو در ایران یکی از صنایع مهم و بزرگ اقتصادی است و در سال‌های اخیر توسعه ‌ای چشمگیر داشته است. پلتفرم‌ های تولیدی خودرو در ایران توسط شرکتهای مختلفی ایجاد شده ‌اند که هر یک به صورت مستقل در حال تولید و فروش خودرو هستند. شرکت‌هایی مانند سایپا، ایران‌خودرو و… در ایران فعال هستند و پلتفرم‌ های خودرو تولید می‌کنند. در حال حاضر، صنعت خودرو در ایران با مشکلاتی مانند کمبود قطعات یدکی و مواد اولیه، تحریم‌های اقتصادی، نبود تکنولوژی‌ های جدید و مسائل مرتبط با کیفیت و ایمنی خودرو مواجه است. به همین دلیل، صادرات خودرو ایران به کشورهای خارجی محدود شده و بیشتر خودروهای تولیدی در داخل مصرف می شود.

ضرورت و اهداف پژوهش

پلتفرم ها به مجموعه‌ای از اجزا و خدمات در حوزه‌ های مختلف از جمله بازاریابی، مهندسی نرم‌ افزار، اقتصاد و صنعت اشاره دارند. این اجزا به صورت جداگانه طراحی می ‌شوند، اما با توجه به یک ساختار مشترک، می‌توانند به شکل مجموعه ‌ای کارآمد توسعه پیدا کنند. در جهان صنعتی امروز، بسیاری از کارخانه ‌های تولیدی سعی می‌کنند با توجه به نیازهای متغیر مشتریان، کاهش طول عمر محصولات و رقابت ‌پذیری در اقتصاد جهانی، تنوع محصولات خود را از طریق سفارشی ‌سازی انبوه و بهره‌ برداری از تیراژ و تنوع بالا، افزایش دهند. برای نیل به این هدف، بسیاری از بنگاه‌ ها به استراتژی توسعه خانواده محصول و پلتفرم روی آورده‌ اند و با بهره‌ گیری از پلتفرم‌ های فناورانه در طراحی و تولید محصولات پیچیده و آشفته، توانسته ‌اند انعطاف‌پذیری استراتژیک محصولات خود را افزایش دهند. این پژوهش به بررسی امکان سنجی طراحی و تولید اقتصادی پلتفرم رقابت پذیر خودرو در داخل کشور می پردازد. در این گزارش، به ابعاد مختلف طراحی و تولید پلتفرم خودرو در کشور، تجربه‌ های پیشین و عوامل اقتصادی موثر در این بحث پرداخته شده است.

مقیاس اقتصادی طراحی و تولید پلتفرم

جنبه های مختلف مقیاس اقتصادی طراحی پلتفرم در داخل کشور عبارتند از:

هزینه طراحی پلتفرم در خودروسازی جهان

مدیریت هزینه کالایی در مرحله طراحی می‌تواند به کاهش هزینه‌ های تولید کمک کند. در صنعت خودروسازی، طراحی و ساخت پلتفرم از صفر تا صد بسیار پرهزینه است و شرکت ‌های خودروسازی ترجیح می‌دهند به صورت سرمایه‌ گذاری مشترک در این زمینه فعالیت کنند. هزینه طراحی پلتفرم در بسیاری از شرکت ‌های خودروسازی بزرگ حداقل ۱٫۵ میلیارد دلار است و در برخی موارد مانند طراحی پلتفرم ملی ترکیه بالغ بر ۲/۴ میلیارد دلار می‌ شود که بسیار بیشتر از درآمد شرکت‌ های خودروسازی است. این هزینه‌ ها به شرکت ‌هایی که دارای برند و دانش فنی هستند و از بازارهای صادراتی و داخلی برخوردارند تحمیل می ‌شود.

مقایسه هزینه تحقیق و توسعه خودروسازی در ایران و جهان

این هزینه به طور معمول در خودروسازی های بزرگ دنیا از طریق سرمایه گذاریهای کلان در بخش تحقیق و توسعه تامین می شود. بسیاری از خودروسازان جهانی رقم قابل توجهی را به این کار اختصاص می دهند. در این بین خودروسازان اروپایی و آمریکایی درصد بیشتری از سرمایه خود را صرف این موضوع می کنند؛ اما در ایران به رغم آنکه وزارت صنعت، معدن و تجارت در سند اهداف و سیاستهای توسعه خودرو در افق 1404 پیش بینی کرده که شرکتهای خودروساز در سال جاری یک درصد فروش خود را صرف تحقیق و توسعه کنند، به گفته یکی از مدیران شرکتهای خودروساز کشور در حال حاضر ۶/۰ درصد از فروش خودرو صرف تحقیق و توسعه می شود. این موضوع در حالی است که بسیاری از خودروسازان بزرگ دنیا ۳ تا ۵ درصد فروش خود را به تحقیق و توسعه اختصاص میدهند.

تیراژ و تنوع اقتصادی طراحی پلتفرم

امروزه بسیاری از کارخانجات تولیدی دنیا برای دوام و رقابت پذیری در اقتصاد جهانی تلاش می نمایند که تنوع محصولاتشان را از طریق سفارشی سازی انبوه و بهره برداری همزمان از صرفه ناشی از تیراژ و تنوع بالا ببرند. برای نیل به این هدف بسیاری از بنگاه ها استراتژی توسعه خانواده محصول و پلتفرم را در دستور کار خود قرار داده اند و پیاده سازی استراتژی پلتفرمی را یکی از راه های مدیریت کردن تنوع محصولات از طریق به اشتراک گذاری اجزا و دارایی ها در خانواده های محصول میدانند. هنگامی هزینه های طراحی پلتفرم خودرو زیاد میشود، خودروهای بعدی را با بهبود در طراحی ظاهری و امکانات و برخی بهبودهای فنی به مرحله تولید می رسد.

عمر مفید پلتفرم

با بررسی نمونه های داخلی و خارجی عمر پلتفرم در شرکتهای خودروساز از ۱۰ تا ۲۰ سال پیش بینی میشود؛ این در شرایطی است که عمر میانگین پلتفرم در شرکتهای اروپایی ۱۵ سال و در خودروسازان آسیایی ۱۰ سال در نظر گرفته می شود. بر اساس استانداردها و تکنولوژیهای جدیدی که به بازار عرضه میشود، ساختار خودرو باید تغییر کند؛ بنابراین بر اساس هدفی که شرکتهای خودروساز در خصوص تولید محصول دارند، پلتفرمها نسبت به عمر خود از رده خارج میشوند. علت اصلی از رده خارج شدن یک پلتفرم، ارتقای سطح دانش فنی و تکنولوژی ساخت اجزای پلتفرم می باشد.

استراتژی پلتفرم مشترک

طراحی پلتفرم وقتی ارزش آفرین است که به عنوان پلتفرم مشترک در بین خودروهای چند خودروساز استفاده شود. در نتیجه هزینه توسعه چند محصول همزمان کاهش می یابد. همچنین در این حالت بسیاری از قطعات مشترک بین مدلهای مختلف خودرو وجود خواهد داشت که با توجه به تیراژ مدلهای خودرو، تیراژ تولید قطعات بالاتر خواهد بود و باعث بازگشت هزینه های طراحی پلتفرم خواهد شد. در حال حاضر روی بعضی پلتفرمها حدود پانزده مدل خودرو به نامها و اندازه های مختلف حتی در شرکتهای مختلف تولید میشود. در صنعت خودروسازی ایران تولید خودرو بر روی حدود ۱۰ پلتفرم انجام میشود. در حالی که در سطح جهان ۶۰ درصد خودروهای تولیدی بر روی ۴۰ پلتفرم پیاده سازی میشود. این موضوع در ایران باعث تعدد و کاهش تیراژ قطعات میشود و هزینه تولید خودرو را بالا میبرد.

پلتفرم برقی

به طورکلی، خودروهای برقی به سه دسته تقسیم می شوند:

• خودروهای الکتریکی: این خودروها دارای موتور الکتریکی به همراه باتریهایی برای تامین انرژی الکتریکی بوده و از انرژی باتریها هم به عنوان نیروی محرکه موتور الکتریکی خودرو و هم برای تامین انرژی لازم برای سایر تجهیزات استفاده می شود؛
• خودروهای الکتریکی هیبریدی: این خودروها هم دارای موتور سوختی و هم دارای موتور برقی با باتری کافی با قابلیت ذخیره انرژی از موتور سوختی و ترمز خودرو هستند. باتریها در زمان مورد نیاز به کمک خودرو می آیند تا نیروی کمکی را تولید کنند.
• خودروهای الکتریکی هیبریدی قابل اتصال به شبکه: این خودروها که برای از بین بردن معایب خودروهای برقی هیبریدی طراحی شده اند، قابل شارژ از شبکه بوده و در نتیجه نیاز به باتریهای بیشتری نسبت به آنها دارند. عبارت پلاگین هیبریدی برای این نوع از سیستمها به کار می رود. در این خودروها، سیستم موتور سوخت فسیلی به صورت کامل وجود دارد.

ارائه پیشنهاداتی به منظور طراحی پلتفرم مناسب

باتوجه به بررسی های انجام شده می توان نتیجه گرفت که:

• با بررسی تجربه های قبلی و روند کارخانجات خودروسازی بزرگ دنیا میتوان نتیجه گرفت که طراحی پلتفرم، باید در دل خودروسازی و با همفکری قطعه سازان و با بهره گیری از دانش آکادمیک دانشگاهی و همچنین بهره گیری از تجربه ی خودروسازی های جهانی از طریق قراردادهای همکاری مشترک همراه باشد؛
• با توجه به شرایط تحریمی و اهمیت خودروسازی در صنعت و لزوم داخلی سازی طراحی پلتفرم و توسعه محصولات بر اساس آن در داخل کشور تاثیر بسیار زیادی در کاهش وابستگی و استقلال خودروسازی کشور خواهد داشت؛
• در دنیا مسیر طراحی پلتفرم از مراکز تحقیق و توسعه کارخانجات خودروسازی میگذرد که بر این اساس باید خودروسازان و سیاستگذاران اهمیت بیشتری به توسعه این مراکز در داخل خودروساز داد.

جمع بندی

در جهان صنعتی امروز، بسیاری از کارخانه ‌های تولیدی سعی می‌کنند با توجه به نیازهای متغیر مشتریان، کاهش طول عمر محصولات و رقابت ‌پذیری در اقتصاد جهانی، تنوع محصولات خود را از طریق سفارشی ‌سازی انبوه و بهره‌ برداری از تیراژ و تنوع بالا، افزایش دهند. برای نیل به این هدف، بسیاری از بنگاه‌ ها به استراتژی توسعه خانواده محصول و پلتفرم روی آورده‌ اند. پلتفرم ها به مجموعه‌ای از اجزا و خدمات در حوزه‌ های مختلف از جمله بازاریابی، مهندسی نرم‌ افزار، اقتصاد و صنعت اشاره دارد. این پژوهش به بررسی امکان سنجی طراحی و تولید اقتصادی پلتفرم رقابت پذیر خودرو در داخل کشور می پردازد و نشان می دهد که طراحی پلتفرم دارای میاس و ابعادی متفاوت نظیر هزینه طراحی پلتفرم در خودروسازی جهان می باشد. در ادامه خاطر نشان می کند که به کارگیری استراتژی پلتفرم مشکر باعث کاهش هزینه توسعه می شود.

این مطالعه در اندیشکده سیاستگذاری امیرکبیر با همکاری محمدهادی عامری و میلاد بیگی در سال 1400 انجام شده ‌است.