سیاست های آموزش و پرورش در دوران کرونا و تضعیف زیست بوم آموزش مجازی کشور

در شرایط شیوع کرونا در کشور، به حوزه تعلیم و تربیت مانند دیگر بخش‌های در معرض آسیب، توجه نشده است. روند فعلی آموزش مجازی یعنی استفاده از شبکه آموزش دانش‌آموز (شاد) که رویکرد انحصارگرایی دارد، آثار مخربی درآینده برای نظام آموزشی به همراه دارد؛ البته می‌توان با اتخاذ تصمیم‌های مناسب این تهدید را به فرصت ویژه‌ای برای زیست‌ بوم آموزش مجازی در کشور تبدیل کرد. تیم راهبردی شاد با روحیه جهادی و کار شبانه‌ روزی زحمت کشیدند؛ اما تصمیم‌گیری برای ایجاد شاد به این شکل اشتباه بود و تعلیم و تربیت مطلوب به این شکل محقق نخواهد شد.

کلیدواژه: آموزش، تعلیم، تربیت، مجازی.

ضرورت و اهداف پژوهش

با شروع فراگیری جهانی بیماری کووید-19 و تعطیلات طولانی‌مدت مدارس در اکثر کشورها، نظام جهانی فعالیت‌های خود را در حوزه تعلیم و تربیت کامل‌ تر کرده و یونسکو ائتلاف جهانی آموزش را با تجمیع قدرت‌های مختلف تشکیل داده است، از طرفی وزارت آموزش و پرورش با تصمیم خود مبنی بر راه‌اندازی شبکه آموزش دانش‌آموز (شاد) و اجبار بر انحصار استفاده از آن به عنوان ابزار آموزش مجازی، سبب تضعیف زیست‌بوم آموزش مجازی کشور شده است؛ این اتفاقات سبب خواهد شد که جامعه مخاطبان ایرانی به استفاده از زیست‌بوم جهانی آموزش مجازی روی آورند و معلمان، خانواده‌ ها و دانش‌آموزان از ابزارها، پلتفرم‌ ها و محتوا های جهانی استفاده کنند که هم صاحب برند، نوآوری، کیفیت و کارآمدی بوده و هم به سبب فراوانی، افراد در انتخاب آن‌ها قدرت انتخاب آزادانه‌ تری دارند. اگر در حال حاضر فراوانی استفاده از ابزارهای آموزش مجازی خارجی در کشورمان زیاد نیست یکی از دلایلش عدم آشنایی کافی است اما تا چند سال آینده این آشنایی را خواهند یافت و در آن زمان آموزش و پرورش در حاشیه قرار خواهد گرفت.

در شرایط شیوع ویروس کرونا در کشور، حوزه تعلیم و تربیت حتی هم‌ارز دیگر بخش‌های در معرض آسیب، مورد توجه قرار نگرفته است. روند فعلی آموزش مجازی که با رویکرد انحصارگرایی همراه است، آثار مخربی درآینده برای نظام آموزشی به همراه دارد. البته می‌توان با اتخاذ تصمیم‌های مناسب این تهدید را به فرصت ویژه‌ای برای زیست‌بوم آموزش مجازی در کشور تبدیل کرد. در این پژوهش اقداماتی به منظور بهبود زیست‌بوم آموزش مجازی کشور ارائه شده است.

شاد و سیاست‌های آموزش و پرورش

بخش‌های مختلفی در وزارت آموزش و پرورش در پیاده‌سازی شاد تلاش کردند؛ تیم راهبردی شاد با روحیه جهادی و کار شبانه‌ روزی زحمت کشیدند؛ اما تصمیم‌گیری برای ایجاد شاد به این شکل اشتباه بود و تعلیم و تربیت مطلوب به این شکل محقق نخواهد شد و در طولانی‌ مدت عدم اصلاح این روند با آسیب‌های جبران‌ناپذیری همراه خواهد بود. همان‌طور که آموزش و پرورش سنتی ما نه در بعد اقتصادی، نه در بعد تعلیم و تربیتی و نه در دخیل کردن بخش خصوصی موفق نبوده، روند پیاده‌سازی شاد هم که مشابه روند آموزش و پرورش سنتی ما است، موفق نخواهد بود. وزارت‌خانه متولی امر تعلیم و تربیت است که در آموزش سنتی نتوانست به درستی از پس کار بر بیاید چون ساختارهایش کاملا کلاسیک است، تمام کارها را از بالا به پایین می‌چیند و فکر می‌کند که دارد کنترل می‌کند چون جایگاه خودش را تنظیم‌گر نمی‌بیند و متولی می‌بیند.

در همین فرصت که ما به سرعت داریم آن را از دست می‌دهیم، نهادهای بین‌ المللی از امثال یونسکو تا انواع بنیادها و سازمان‌های غیر دولتی که در حوزه آموزش کار می‌کنند، روی این تمرکز کرده‌ اند که حکمرانی آینده نظام تعلیم و تربیت را چطور در دست بگیرند و چطور در عالم آموزش‌ های غیر حضوری پادشاهی کنند که در اسناد یونسکو و شرکت‌ های بزرگی امثال گوگل، مایکروسافت و فیس‌ بوک مشهود است. این برای ما افتخار نیست که وزیر محترم آموزش و پرورش در جلسه مجازی اجلاس وزرای آموزش و پرورش برخی کشورها اشاره کنند که هیچ کشوری سامانه دولتی نساخته و ما تنها کشوری هستیم که این کار را کرده‌ایم؛ شاید دلیلی داشته که به این مدل کار نکرده‌اند. بقیه کشورها از بسترهای گوگل، مایکروسافت و ابزارهای دیگر استفاده کرده‌اند و اگر ما اجازه بدهیم بخش خصوصی‌مان رشد کند حتی می‌تواند به کشورهای همسایه هم خدمات بدهد. اما ما اجازه نداده‌ایم بخش خصوصی‌ مان رشد کند.

اقدامات پیشنهادی به منظور بهبود وضعیت زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور

برخی از اقدامات پیشنهادی برای بهبود وضعیت زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور در ادامه تشریح شده است.

• جایگاه وزارت‌خانه این نیست که نقش خود را در لایه‌های پایین زیست‌ بوم آموزش مجازی دیده و در حد راه‌ اندازی یک ابزار نامناسب آموزش تقلیل دهد که بخش خصوصی از قبل در این عرصه ورود کرده و کارآمدتر و منطبق با نیازهای روز این حوزه، قابلیت پاسخگویی به نیازها را دارد؛ بلکه باید سطح بالای حکمرانی این زیست‌بوم را به دست بگیرد و نقش خود را تنظیم‌گر دیده و بازیگران زیست‌ بوم آموزش مجازی را در راستای پیاده‌ سازی اهداف تعلیم و تربیت به کار بگیرد،
• برای جلوگیری از ادامه روند فعلی، باید تیمی حرفه‌ ای، به‌روز، دارای تخصص‌های مرتبط با موضوع، دارای تجربه در زمینه‌های مرتبط و دارای پشتیبانی جدی از سوی جایگاه وزیر، ذیل یا در ارتباط حداکثری با سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی برای طراحی، برنامه‌ریزی، رصد، سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری و راهبری زیست‌ بوم آموزش مجازی تشکیل شود. وظیفه این تیم، معماری و راهبری شکل‌گیری تدریجی زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور خواهد بود. یکی از مهم‌ترین وظایف این کارگروه، تحلیل داده‌های گردآوری شده در لایه‌های مختلف و بهره‌گیری از این تحلیل‌ها در اصلاح زیست‌ بوم آموزش مجازی و آموزش حضوری کشور است.
• لازم است بستری برای معرفی، دسته‌بندی و آموزش استفاده از ابزارهای آموزش مجازی دارای مجوز از دفتر تکنولوژی آموزشی توسط نهاد تنظیم‌گر ایجاد شود و همه محصولات دارای اعتبارنامه از دفتر فناوری آموزشی در این بستر معرفی شوند. محدودیت‌ های آموزشی و تربیتی، فنی، اقتصادی و حراستی باید در مرحله اعطای اعتبارنامه لحاظ شوند. سازوکارهای گزارش‌دهی مخاطبان به نهاد ناظر در زمان تخلف تولیدکنندگان در کنار معرفی محصولات، تضمین‌کننده سلامت تعاملات خواهد بود. در صورت نیاز، زیر‌ساخت این بستر را هم از همراه اول بگیرند که این تفاهم‌نامه پانزده ساله دچار خدشه نشود. با این کار بخش خصوصی وارد عرصه شده و می‌توانند داده‌های مفیدشان را در اختیار آموزش و پرورش قرار دهند؛ با این کار، کاربر به دست می‌آورند و مدل‌های اقتصادی نرم درازمدت تحت تنظیم‌گری آموزش و پرورش تعیین می‌شود.
• آموزش مجازی به استفاده از ابزار ارتباطی محدود نمی‌شود. لازم است معلم و دانش‌ آموزان از ابزارهای متنوعی از جمله ابزارهای تولید محتوا و مخازن محتوا، ابزارهای شبیه‌سازی، ابزارهای ارائه، ابزارهای ارزشیابی، ابزارهای ارتباطی و … استفاده کنند؛ بنابراین باید ابزارهای متنوعی به معلمان ارائه شود و دست معلم در انتخاب چند ابزار باز باشد.
• در صورتی که تصمیمی مبتنی بر ایجاد دسترسی‌هایی به پایگاه داده رسمی آموزش و پرورش اتخاذ می‌شود، لازم است همه محصولات تایید شده دسترسی یکسانی به اطلاعات ثبتی مخاطبان آموزش و پرورش داشته باشند و قواعد سخت‌گیرانه‌ای برای جلوگیری از سوء‌استفاده از این اطلاعات، وضع و اجرا شود.

جمع‌بندی

با شیوع ویروس کرونا در ایران، وزارت آموزش و پرورش با راه‌اندازی شبکه آموزش دانش‌آموز (شاد) و اجبار بر انحصار استفاده از آن به عنوان ابزار آموزش مجازی باعث تضعیف زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور شده است. بخش‌های مختلفی در وزارت آموزش و پرورش در پیاده‌سازی شاد تلاش کردند اما تصمیم‌گیری برای ایجاد شاد به این شکل اشتباه بود و عدم اصلاح روند آموزش مجازی فعلی، آسیب‌های جبران‌ناپذیری خواهد داشت. برخی از اقدامات پیشنهادی برای اصلاح وضعیت زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور شامل افزایش سطح حکمرانی زیست‌ بوم آموزش مجازی کشور توسط وزارت‌خانه آموزش و پرورش، تشکیل تیمی حرفه‌ای برای راهبری زیست‌ بوم آموزش مجازی، ایجاد بستری برای معرفی و آموزش استفاده از ابزارهای آموزش مجازی دارای مجوز می‌شود.

این مطالعه در موسسه مطالعات راهبردی تعلیم و تربیت برهان توسط محمد آزین در سال 1399 انجام شده ‌است.