مسیر امنیت غذایی زنجیره تولید گوشت مرغ

امروزه مسئله امنیت غذایی یکی از مهم ترین مسائلی هست که کشورها با آن مواجه هستند. در ایران نیز تاکید بر خودکفایی در کشاورزی همواره در کلام رهبران انقلاب اسلامی وجود داشته است که نشان بر اهمیت بخش کشاورزی، خودکفایی و استقلال است. یکی از مصادیق خودکفایی و استقلال در حوزه تامین مواد غذایی، تولید گوشت مرغ متناسب با نیاز جامعه است. در سال های اخیر با توجه به گران شدن مواد غذایی دارای پروتئین و عدم توانایی مردم در تامین این پروتئین، توجه اکثریت مردم برای رفع کمبود پروتئین به سمت گوشت مرغ و تخم مرغ جلب شده است. همین موضوع این محصول را به کالایی استراتژیک و حیاتی برای کشور تبدیل کرده است.

ضرورت و اهداف پژوهش

امنیت غذایی برای کشورهای در حال توسعه واژه ای مهم و حیاتی محسوب می شود و مسئولین جامعه باید توجه خاص و ویژه ای به آن داشته باشند. امنیت غذایی به معنای دسترسی همه مردم به غذای کافی و سالم در تمام اوقات، برای داشتن یک زندگی سالم و جسم پویا است. برای دستیابی به امنیت غذایی سه رکن اصلی موجود بودن غذا، دسترسی به غذا و پایداری در دریافت غذا لازم و ضروری است. لذا با توجه به رابطه مستقیم آن با سفره جامعه و مردم می توان گفت که امنیت غذایی از امنیت دفاعی نیز مهم تر است.

در این میان گوشت مرغ یکی از مهم ترین مواد غذایی در جهان است که در سبد غذایی اکثر افراد جامعه وجود دارد. ایران از نظر تولید گوشت مرغ جزء 10 کشور برتر این صنعت در جهان است. با این حال صنعت طیور ایران تا حد زیادی در زمینه تامین نهاده ها وابسته است. این وابستگی در بحث واکسن و دارو برای طیور به حدود 70 درصد و در افزودنی های ویتامینی و آنزیم ها به تقریبا 100 درصد می رسد که این موضوع امنیت غذایی کشور را تهدید می کند. از همین رو پژوهش حاضر ضمن بررسی ظرفیت های ساختمانی و نیروی انسانی حال حاضر صنعت تولید گوشت مرغ، محصولات جانبی آن، چشم انداز تولید، صادرات، واردات و چالش های تولید آن در ایران به ارائه راهکارهایی برای رفع این چالش ها پرداخته است.

ظرفیت های ساختمانی و نیروی انسانی حال حاضر صنعت تولید گوشت مرغ

طبق آخرین یافته ها و اطلاعات منتشر شده در منابع آماری تعداد، ۲۰۵۲۰ مرغداری با فعالیت پرورش مرغ گوشتی در کشور وجود داشته که از این تعداد ۱۵۳۲۲ واحد مرغداری فعال و ۵۱۹۸ واحد غیرفعال است. همچنین در مرغداری های پرورش مرغ گوشتی به ترتیب استان های مازندران، اصفهان و خراسان رضوی بیشترین تعداد مرغداری را در بین سایر استان های کشور به خود اختصاص داده اند.

 با فرض فعال بودن تمامی مرغداری ها و در کمترین حالت با ۳ دوره جوجه ریزی در سال، مرغداران توانایی پرورش ۱.۲ میلیارد قطعه جوجه در سال را دارند. با برنامه ریزی و مدیریت و پرورش استاندارد در صورت ۶ دوره جوجه ریزی، این ظرفیت قابلیت افزایش به تعداد ۲.۴ میلیارد قطعه و تولید ۴.۵ الی ۵ میلیون تن گوشت را خواهد داشت.

از نظر ساختمان و تجهیزات مرغداری و ظرفیت پرورش، به اندازه کافی و بیش تر از نیاز فعلی کشور ساختمان و تجهیزات مرغداری موجود بوده و در حال حاضر یک چهارم ظرفیت مرغداری های کشور غیرفعال است. تعداد کارکنان شاغل در مرغداری های پرورش مرغ گوشتی در سال ۹۶ برابر با ۵۸۳۳۰ نفر گزارش شده است.

محصولات جانبی گوشت مرغ

برخی از محصولات جانبی که از گوشت مرغ به وجود می آیند عبارتند از:

• سوسیس و کالباس: برای تهیه سوسیس و کالباس ابتدا گوشت به صورت کامل پاک شده و وارد چرخ گوشت های صنعتی می شود. سپس گوشت همراه با روغن، کازئین، نشاسته، شیر خشک، تخم مرغ، پودر یخ، ادویه های مخصوص و افزودنی های مجاز مخلوط می شود تا یک خمیر یکنواخت به دست آید.
• پودر گوشت و پر: برای تولید پودر خوراکی برای دام و طیور، عموما از ضایعات سفید (روده و معده شسته و خالی شده) یا قرمز (دل، جگر و ریه) استفاده می شود. در مقیاس صنعتی، به ازای هر 1 تن ضایعات گوشتی، 4/ 0 تن پودر گوشت حاصل می شود.
• محتویات داخل بدن مرغ: دل، جگر، سنگدان و پای مرغ از دیگر محصولات جانبی مرغ است که بعد از خارج شدن از بدن مرغ در کشتارگاه ها و شستشو و بسته بندی روانه بازار می شود. این محصول در حال حاضر وارد سفره قشر کم درآمد جامعه و یا افراد علاقه مند به این خوراک شده است. جگر کمترین قیمت و دل بیشترین قیمت را در بین این محصولات دارند؛
• قطعه بندی: یکی دیگر از محصولات جانبی مرغ، قطعه بندی جداگانه اجزای مرغ است که شرکت های پروتئینی و برندهای ثبت شده و همچنین کشتارگاه های صنعتی در این زمینه فعالیت دارند. این محصولات با تنوع زیادی از جمله قطعه های سرخ شده، قطعه های پخته شده، شنیسل و یا گوشت خام مزه دار شده (جوجه کبابی) روانه بازار شده و به دست مصرف کنندگان می رسد.

چشم انداز تولید، صادرات، واردات

برزیل، آمریکا و اتحادیه اروپا در رتبه های اول تا سوم در صادرات گوشت مرغ قرار دارند. حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد گوشت وارداتی جهان مصرف و نیاز کشورهای خاورمیانه است. از این نظر موقعیت خوبی برای ایران وجود دارد تا نیاز این کشورها را با تصاحب بازار آن ها برطرف کند، اما رسیدن به این مرحله نیازمند برنامه ریزی و مدیریت و رفع موانع تولید است. میزان صادرات گوشت مرغ از ایران تا انتهای سال ۹۹ حدود ۳۸ هزار تن و به مبلغ ۵۱ میلیون دلار بوده است که این عدد در سال ۹۸ حدود ۱۷ هزار تن و مبلغ ۱۸ میلیون دلار بوده است. صادرات امعاء و احشاء نیز در همین مدت در سال ۹۹ برابر با ۳ هزار تن و مبلغ ۳ میلیون دلار و در سال ۹۸ برابر با ۴۵۰ تن و مبلغ ۶۵۰ هزار دلار بوده است. میزان واردات گوشت مرغ نیز در سال ۹۹ برابر با ۴۰ تن و ۸۰ هزار دلار و در سال ۹۸ برابر با ۱۵۲۰ تن و مبلغ ۲.۷۳ میلیون دلار بوده است. در سه ماهه اول سال ۱۴۰۱ واردات گوشت مرغ حدود ۲۰ هزار تن با ارزش ۳۵.۸ میلیون دلار گزارش شده است که در اوایل سال ۱۴۰۰ دولت مجوز مقطعی برای واردات ۱۲۰ هزارتن گوشت مرغ را با ارز ترجیحی صادر کرده بود.

چالش های موجود در بازار مرغ ایران

در این بخش به بررسی چالش های موجود در زنجیره تولید گوشت مرغ پرداخته می شود:

• کارخانجات خوراک دام و طیور: یکی از اصلی ترین راه ها برای رسیدن به ضریب تبدیل مناسب و افزایش بازدهی پرورش کشور کمک گرفتن از کارخانجات خوراک دام و طیور است. این کارخانجات با چالش های مختلفی رو به رو هستند که برخی از آن ها عبارتند از: «کاهش و کمبود نقدینگی در کارخانه داران»، «عدم اجرای طرح ملی خوراک دام آماده توسط مرغداران» و «اعتماد نداشتن پرورش دهندگان به این کارخانه ها»؛
• کشتارگاه ها: طرح ارتقای کیفیت بهداشتی گوشت مرغ طرح مفیدی در جهت تحویل غذای سالم به افراد جامعه و افزایش سلامتی جامعه است که پیش نیازهایی را برای اجرا لازم دارد. یکی از این پیش نیارها هماهنگی با کشتارگاه ها است. با این حال کشتارها با چالش هایی مواجه هستند که برخی از آن ها عبارتند از: «نبود آمار دقیق و مورد اعتماد از میزان جوجه ریزی در ماه»، «عدم اتصال سامانه کشتارگاه ها با سامانه بازارگاه و سماصط» و «وجود دلالان و واسطه ها»؛
• واکسن: سالانه 200 تا 300 میلیون یورو ارز برای تامین دارو و واکسن از کشور خارج می شود. برخی از چالش های موجود در این حوزه عبارتند از: «عدم حمایت دولت از تولیدکنندگان داخلی»، «وجود خود تحریمی در زنجیره تامین مواد اولیه از طریق معطل ماندن این مواد در گمرگ کشور» و «واکسن های بی کیفیت وارداتی از کشورهای روسیه و چین».

راهکارهای رفع چالش های موجود

با توجه به احصای چالش های موجود در صنعت تولید مرغ کشور، راهکارهای رفع آن ها نیز احصا شدند که برخی از آن ها عبارتند از:

• استانداردهای اجباری برای جیره تولیدشده در کارخانه ها تدوین شود و جریمه های سنگینی برای کارخانه هایی که استانداردها را رعایت نکرده و خوراک بی کیفیت به مرغ دار تحویل می دهند، وضع شود؛
• کشتارگاه ها به عنوان آخرین حلقه از زنجیره صنعت طیور که دقیق و درست ترین آمار میزان تولید گوشت کشور را بیان می کنند باید آمار خود را داخل یک سامانه مشترک ثبت کنند. این آمار نیز باید با میزان جوجه ریزی سامانه سماصط و میزان نهاده تحویلی سامانه بازارگاه تطبیق داده شود و در صورت مغایرت این آمار با پرورش دهندگان متخلف برخوردهای لازم صورت گرفته و از به وجود آمدن مشکلات فراوان عدم شفافیت بازار مرغ جلوگیری شود؛
• از آنجایی که موسسه سرم سازی رازی از نظر اهمیت و درجه علمی به عنوان یک رفرنس در جهان شناخته می شود، می تواند نیاز کشور را در زمینه واکسن تامین کند. مزیت واکسن های تولید داخل در این است که بذر این واکسن ها از سویه های جهش یافته داخلی گرفته می شود که با شرایط ژنتیکی و محیطی ایران منطبق است؛ لذا آنتی بادی هایی که تولید می کند می تواند به صورت هدفمند بر عامل بیماری اثر کند، اما واکسن های خارجی ممکن است سویه های دیگری از بیماری باشد.

جمع بندی

مرغ یکی از مهم ترین مواد غذایی در جهان است که در سبد غذایی اکثر افراد جامعه وجود دارند. ایران از نظر تولید گوشت مرغ جزء 10 کشور برتر این صنعت در جهان است. با این حال کشور، در صنعت طیور تا حد زیادی در زمینه تامین نهاده ها وابسته است که این موضوع امنیت غذایی کشور را تهدید می کند. حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد گوشت وارداتی جهان مصرف و نیاز کشورهای خاورمیانه است و از این نظر موقعیت خوبی برای کشور ایران است که نیاز این کشورها را با تصاحب بازار آن ها برطرف کند، اما رسیدن به این مرحله نیازمند برنامه ریزی و مدیریت و رفع موانع تولید است. برخی از چالش های تولید مرغ در ایران عبارتند از: کاهش و کمبود نقدینگی در کارخانه داران، عدم اتصال سامانه کشتارگاه ها با سامانه بازارگاه و سماصط و عدم حمایت دولت از تولیدکنندگان داخلی. به منظور رفع این چالش ها راهکارهایی ارائه شد که تولید واکسن در داخل کشور از جمله آن هاست.

این مطالعه در موسسه مطالعات و توسعه محیط زیست، آب و کشاورزی ماکا با همکاری محمدحسن حیدری فر، مهدی بختیاری زاده و علیرضا رحیمی در سال 1402 انجام شده است.