مطلوب سازی کالبدی مدارس از طریق مشارکت مردمی

اگرچه محیط فیزیکی یا کالبد مدرسه، تنها مولفه های تاثیرگذار در یادگیری نیست؛ اما می توان محیط فعال یادگیری را یکی از مهم ترین مولفه های تاثیرگذار در یادگیری، به شمار آورد. در واقع به گفته صاحب نظران معماری، محیط فیزیکی مدرسه می تواند معلم اول باشد؛ بنابراین مطلوب سازی کالبد مدارس از ضرورت بسیار بالایی برخوردار است. یکی از چالش های اساسی آموزش و پرورش در کشور ما، با توجه به افزایش تعداد کلاس ها و روند روبه رشد افزایش سرانه آموزشی، «نگهداشت، بهسازی و مطلوب سازی کالبد مدارس» است که با توجه به منابع محدود مالی و انسانی آموزش و پرورش، رسیدگی به همه این امور امکان پذیر نیست.

ضرورت و اهداف پژوهش

ساختمان های آموزشی از مهم ترین ساختمان های عمومی کشورها محسوب می شوند. با توجه به مساحت زیاد زیربنا و فراوانی این نوع ساختمان ها، نگهداری آن ها از نظر حفظ سرمایه های ملی حائز اهمیت است و نقش مهمی را در برنامه ریزی بودجه ای سازمان های مرتبط به عهده دارد. این بناها به عنوان محلی ایمن که آسایش محیطی دانش آموزان را فراهم می کند، نیازمند نگهداری و سرویس های دوره ای هستند تا بتوانند با حفظ کارایی خود نقش مؤثری در چرخه آموزشی کشور ایفا کنند. از این رو در این پژوهش با روش کتابخانه ای و مصاحبه نیمه ساختاریافته به بررسی تاثیر شرایط محیطی در یادگیری دانش آموزان، شاخص های مطلوب سازی مدرسه و ترسیم شبکه مسائل چرایی عدم مشارکت گسترده عموم در مطلوب سازی مدرسه پرداخته شده است.

عوامل تخریب مدرسه                                   

قبل از آنکه به چگونگی مطلوب سازی مدارس پرداخته شود نیاز است عوامل تخریب مدارس و چرایی نیاز مدارس به مطلوب سازی مورد بررسی قرار گیرد. بنابراین در ادامه به مهمترین عوامل تخریب مدرسه اشاره شده است:

بلایای طبیعی

از یک طرف ایران کشوری زلزله خیز است و از طرفی بارش های بی امان در فصول بارش و عدم مدیریت آب های سطحی هر ساله کشور را با بحران سیل مواجه می کند و مدارس نیز از این بحران ها مصون نیستند. به طور مثال به نقل از معاون فنی و نظارت سازمان نوسازی مدارس کشور، در زلزله خوی 88 مدرسه دچار آسیب شدند که از این عدد 35 مدرسه نیازمند تعمیرات جزئی، 14 مدرسه نیازمند تعمیرات اساسی و 18 مدرسه هم به طور کامل تخریب شدند.

روحیه وندالیسمی دانش آموزان

در همه ی جوامع، وندالیسم در مورد افرادی به کار می رود که به تخریب اموال عمومی در شکل های مختلف آن دست می زنند. در این میان، مدارس، وسایل حمل ونقل عمومی، ورزشگاه ها، پارک ها و خوابگاه ها بیشترین خسارت را در حمله ی وندال ها به خود می بینند و میزان این خسارت ها نسبت به چند دهه ی پیش، روندی صعودی داشته است.

تاثیر شرایط محیطی بر میزان یادگیری دانش آموزان

با وجود مطالعات فراوان در مورد اهمیت محیط فیزیکی فضاهای آموزشی، متاسفانه منظره کلاس های درس اغلب عنصری بی اهمیت از نظر محققان، موسسان و طراحان فضاهای آموزشی بوده است؛ در حالی که بر اساس مطالعات روان شناختی، وجود زیبایی های بصری در کلاس های درس می تواند به عنوان راهکارهای سازنده در پاسخ به نیازهای واقعی کاربران در نظر گرفته شود. نزدیک به دو قرن، مدارس بزرگی بر مبنای مدل خطی یادگیری ساخته می شدند که در این مدارس باید گروه های همسانی از دانش آموزان، در یک فضا که کلاس نامیده می شود، جمع شوند. این گروه در طول یک سال، فرایندی را با کسب دانش های گوناگون طی می کنند. در پایان امتحانی از آن ها بر اساس استانداردهای تدوین شده گرفته می شود تا بتوان ازآنچه آن ها باید می آموختند اطمینان حاصل شود و سپس آن ها به کلاس و مرحله بالاتری فرستاده شوند.

نظریه پردازان زیادی اعم از آموزش دهندگان و معماران، این مدل آموزشی را مورد نقد قرار داده اند. نتایج این انتقادات به آموزش رایج در مدارس و طراحی مدارس موجود، منجر به طراحی خلاقانه تر مدارس، کلاس های کوچک تر و مدارس قابل اداره تر، مدارس با پلان باز، توجه به تمامیت و جوانب مختلف شخصیت کودک، جایگزینی کلاس های آرام و منظم با محل بحث های گروهی و تبدیل محیط های داخل مدرسه با اجتماعی با فضای گرم و امن شده است.

ویژگی های کالبدی مدرسه مطلوب

عوامل سازنده محیط آموزشی بر تسهیل یادگیری کودکان موثر است و این اثربخشی به گونه ای است که مجموع این عوامل را در کنار یکدیگر شرایطی را فراهم می کنند تا دانش آموزان بتوانند راحت تر بر روی مطالب درسی تمرکز کنند و باعث تسهیل یادگیری برای دانش آموزان می شود.

نور

بهره گیری از نور روز در فرآیند آموزش از اهمیت بالایی برخوردار است؛ چراکه نور تاثیر عمیقی بر فیزیولوژیکی و روان انسان دارد. هم چنین مقدار نور وارد شده به چشم تنظیم کننده ترشحات هورمونی مانند ملاتونین و کورتیزول است.

چینش کلاس به صورت مشارکتی و پلکانی

شاید تا مدت زمان طولانی این تصور وجود داشت که در فضاهای داخلی محیط های یادگیری (به ویژه برای بچه ها) باید از ایجاد اختلاف سطح پرهیز کرد اما امروزه در طراحی داخلی مدارس، بالا و پایین رفتن به عنوان یک شاخصه موثر بر کیفیت یادگیری مطرح است. از این رو استفاده از پلکان و اختلاف سطح می تواند در این زمینه مورد نظر باشد.

رنگ

رنگ به عنوان عنصر تفکیک ناپذیر معماری تاثیر فراوانی بر روحیه و رفتار کاربران فضاها و ساختمان ها دارد و حالات روانی و عاطفی آنها را شدیدا تحت تاثیر قرار می دهد. در مدارس، رنگ فضاها و تجهیزات آموزشی به دلیل شرایط سنی و روحی کودکان و نوجوانان از حساسیت بیش تری برخوردار است؛ زیرا این امر می تواند باعث شادابی و نشاط،آرامش روانی، تحرک و تلاش دانش آموزان شود و فرایند یادگیری را تسهیل کند.

عایق بودن در برابر آلودگی های صوتی

صدا نیز به عنوان یکی از عوامل مهم تاثیر گذار بر یادگیری محسوب می شود. با اینکه گاهی صداهای بیرون از کلاس به داخل کلاس راه می یابد، دانش آموزان قدرت شنوایی خود را در اختیار صدای معلم قرار داده و فقط مطالبی را به مغز راه می دهند که از معلم می شنوند.

مخاطب مشارکت در مطلوب سازی

مسجد و مدرسه دو کانون محله هستند و عموما همه افراد محله به طریقی با این دو کانون در ارتباط اند؛ لذا همه این افراد مکلف به مشارکت به منظور بهسازی و توسعه مدرسه هستند. این مشارکت محدود به مشارکت های مالی نیست و هر کس با هر توانی می بایست به پیشرفت آن کمک کند؛ بنابراین اولین گام برای گسترش مشارکت عموم مردم در مدرسه داری و مطلوب سازی مدرسه، تغییر رویکرد مردم است بدین معنا که پیش فرض ذهنی افراد باید از مدرسه و دولت به مدرسه مردمی تغییر پیدا کند. این تغییر رویکرد با فرهنگ سازی اتفاق خواهد؛ بنابراین این فرهنگ سازی می بایست با یک تلنگر آغاز شود به گونه ای که اولا عموم مردم و خانواده مدرسه، علی الخصوص دانش آموزان، نسبت به توانایی ها و ظرفیت های درونی خود اشراف پیدا کنند و ثانیا نسبت به محیط تحصیل خود احساس مسئولیت کنند.

مسائل پیش روی مطلوب سازی مدارس

بنابر مباحث مذکور، ضرورت مشارکت همه اقشار در بهسازی و مطلوب سازی مدارس بیش از پیش از احساس می شود. بنابراین در ادامه به بررسی چرایی عدم مشارکت در مطلوب سازی مدرسه پرداخته شده است:

• فقدان انگیزه کافی دانش آموزان و معلمان و کارکنان مدرسه برای مشارکت و نگرش تک بعدی آن ها به مدرسه به عنوان مکانی صرفا برای تحصیل دانش تئوری و کار؛
• پیش فرض های غلط ذهنی مبنی بر دولتی بودن مطلوب سازی کالبد مدارس؛
• موانع زیرساختی ورود گروه های جهادی به حل مسائل مدارس.

جمع‌بندی

ساختمان های آموزشی از مهم ترین ساختمان های عمومی کشورها محسوب می شوند. با توجه به مساحت زیاد زیربنا و فراوانی این نوع ساختمان ها، نگهداری آن ها از نظر حفظ سرمایه های ملی حائز اهمیت است و نقش مهمی را در برنامه ریزی بودجه ای سازمان های مرتبط به عهده دارد. این بناها به عنوان محلی ایمن که آسایش محیطی دانش آموزان را فراهم می کند، نیازمند نگهداری و سرویس های دوره ای هستند تا بتوانند با حفظ کارایی خود نقش مؤثری در چرخه آموزشی کشور ایفا کنند. از این رو عوامل سازنده محیط آموزشی همچون نور، چینش کلاس ها، رنگ و صدا نیز بر تسهیل یادگیری کودکان موثر است و این اثربخشی به گونه ای است که مجموع این عوامل در کنار یکدیگر شرایط مطلوب را فراهم می کنند. در حال حاضر فقدان انگیزه کافی دانش آموزان و معلمان و کارکنان مدرسه، پیش فرض های غلط ذهنی مبنی بر دولتی بودن مطلوب سازی کالبد مدارس و موانع زیرساختی ورود گروه های جهادی به حل مسائل مدارس از عوامل عدم مشارکت در مطلوب سازی مدرسه است که با فرهنگ سازی و تغییر رویکرد مردم به مدرسه و توجه به مسئولیت و توانایی خود در مطلوب سازی مدرسه، امکان بهبود شرایط وجود دارد.

این مطالعه در اندیشکده موج توسط مهدی هاشم زاده به سفارش سازمان نوسازی، توسعه و تجهیز مدارس کشور در سال 1402 انجام شده ‌است.