ساعت توسعه در حال تمام‌شدن است

 محمدرضا دادگستر

بانک جهانی در پژوهش اخیر خود نشان می‌دهد که جهان در حال حاضر با کمترین سرعت توسعه در ۷۵ سال گذشته مواجه است. امید به زندگی و عرضه برق سرانه هر دو به کمترین سرعت پیشرفت خود از سال ۱۹۵۰ رسیده‌اند. سال‌های تحصیل نیز کمترین سرعت خود را از سال ۱۹۶۰ تجربه می‌کند. کاهش فقر شدید در پایین‌ترین سطح از دهه ۱۹۹۰ قرار دارد. نگران‌کننده‌ترین یافته درباره برابری جنسیتی است: برای اولین بار در ۷۵ سال اخیر، جهان در این شاخص نه تنها پیشرفت نمی‌کند، بلکه دچار پسرفت شده است. تنها شدت کربن تولید اقتصادی است که در دهه اخیر توقف داشته اما نسبت به دوره ۱۹۵۰ تا ۲۰۰۰ همچنان در سطح بالایی قرار دارد.

پژوهشگران برای سنجش فاصله کشورها از توسعه‌یافتگی، آستانه‌ای تعریف کرده‌اند که معادل استاندارد کشورهای با درآمد بالای بانک جهانی است. این آستانه شامل مقادیر زیر است: ۱۱.۳ سال تحصیل، امید به زندگی ۷۶.۹ سال، نرخ فقر ۰.۷ درصد، شدت کربن ۰.۲ تن به ازای تولید ناخالص داخلی، برق سرانه ۴.۱ مگاوات‌ساعت و شاخص توانمندسازی زنان ۸۸.۱ از ۱۰۰.

نخستین کشوری که به این آستانه رسید، نروژ در سال ۱۹۶۸ بود و تا سال ۲۰۲۲، مجموعا ۴۷ کشور موفق به عبور از این آستانه شده‌اند. کره جنوبی یک نمونه موفق است: با وجود ۱۳۳ سال فاصله در سال ۱۹۵۰، با سرعت بیش از دو برابر معمول توانست در سال ۲۰۰۳ به آستانه برسد.

اما وضعیت بسیاری از کشورها نگران‌کننده است. در میانگین شش شاخص، ۵۴ کشور (با دامنه اطمینان ۵۱ تا ۵۹ کشور) بیش از ۱۰۰ سال با استانداردهای توسعه‌یافتگی فاصله دارند. این کشورها به دو دسته تقسیم می‌شوند: دسته اول کشورهایی هستند که به آستانه نزدیکند اما سرعت پیشرفت نزدیک به صفر یا منفی دارند مانند روسیه، ونزوئلا و لبنان. دسته دوم کشورهایی با استانداردهای بسیار پایین و پیشرفت کند مانند بسیاری از کشورهای جنوب صحرای آفریقا، هائیتی و یمن است.

‌وضعیت براساس شاخص‌های مختلف متفاوت است. بدترین وضعیت مربوط به توانمندسازی زنان است که ۷۵ کشور بیش از ۱۰۰ سال فاصله دارند. پس از آن برق سرانه با ۶۷ کشور و فقر با ۶۱ کشور قرار دارند. بهترین وضعیت مربوط به امید به زندگی است که تنها ۲۳ کشور بیش از ۱۰۰ سال فاصله دارند.

فاصله بین کشورهای پیشرو و عقب‌مانده حیرت‌آور است: بین فنلاند به عنوان بهترین عملکرد و پنج کشور کمتر توسعه‌یافته، بیش از ۱۵۰ سال فاصله توسعه وجود دارد. این یعنی اگر کشورهای کمتر توسعه‌یافته با سرعت معمول جهانی پیش بروند، یک قرن و نیم طول می‌کشد تا به سطح کنونی فنلاند برسند.

کندی سرعت توسعه در دهه اخیر هزینه سنگینی داشته است. پژوهشگران محاسبه کرده‌اند که اگر این روند کند تا سال ۲۰۳۰ ادامه یابد، ده‌ها سال پیشرفت از دست خواهد رفت. برای نمونه، جهان در برخی شاخص‌ها به جای ۲۰ سال پیشرفت، تنها ۵ تا ۱۰ سال پیشرفت واقعی داشته است. این یعنی نسل کنونی در حال تجربه یک دهه از دست‌رفته در توسعه جهانی است.