نقش محوری منابع انسانی در ارتقای کیفیت آموزش در ژاپن

سیستم آموزشی هر کشور نقش محوری در شکل دهی آینده جامعه و توسعه پایدار آن ایفا می کند. در جهان امروز، کیفیت آموزش و نقش معلمان به عنوان یکی از عوامل کلیدی ارتقای سطح علمی و فرهنگی ملت ها بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است. ژاپن با بهره گیری از رویکردهای نوآورانه و تمرکز ویژه بر سرمایه انسانی، توانسته است به یکی از موفق ترین نظام های آموزشی جهان تبدیل شود. بررسی چگونگی به کارگیری منابع انسانی و نقش معلمان در این نظام می تواند درس های ارزشمندی برای دیگر کشورها در مسیر بهبود کیفیت آموزش ارائه دهد.

ضرورت و اهداف پژوهش

سیستم آموزشی ژاپن، به عنوان یکی از موفق ترین نظام های آموزشی جهان، همواره در کانون توجه پژوهشگران و سیاست گذاران بوده است. یکی از رازهای اصلی موفقیت این سیستم، سرمایه گذاری گسترده بر منابع انسانی به ویژه معلمان است. در ژاپن آموزش صرفا ابزاری برای توسعه اقتصادی نیست؛ بلکه راهی برای پرورش شهروندانی مسئولیت پذیر تلقی می شود. در این راستا معلمان ستون اصلی سیستم آموزشی شناخته شده اند و تلاش های بی وقفه برای ارتقای کیفیت و توانمندسازی آن ها صورت می گیرد.

از این رو، این پژوهش به نقش حیاتی منابع انسانی در دستیابی به آموزش با کیفیت در ژاپن می پردازد. در این راستا به نکات کلیدی مانند اهمیت کیفیت معلم، حرفه ای سازی معلمان، جذب و حفظ استعدادها، مقابله با نابرابری های آموزشی، حمایت های سیستمی و چگونگی تاثیرگذاری این عوامل بر ارتقای کیفیت آموزش در این کشور تبیین خواهد شد.

استخدام معلمان در ژاپن: فرایندی چندمرحله ای

فرایند استخدام معلم در ژاپن چندمرحله ای و پیچیده است و عمدتا توسط هیئت های آموزش و پرورش استانی و شهرهای بزرگ (بالای 500 هزار نفر) مدیریت می شود. هدف آن جذب بهترین افراد برای تدریس است، هرچند چالش هایی نیز در این مسیر وجود دارد. این مراحل عبارتند از:

آموزش اولیه معلم

 افرادی که می خواهند معلم شوند، باید دوره های تربیت معلم را در دانشگاه ها یا کالج های فنی بگذرانند که ورود به آن ها رقابتی و نیازمند قبولی در آزمون است. این دوره ها شامل آموزش نظری، تخصصی و تجربه عملی تدریس است. ژاپن هم دانشگاه های تخصصی تربیت معلم دارد و هم دانشگاه های دیگر که این دوره ها را ارائه می دهند؛ تا سال ۲۰۱۴ صدها دانشگاه در برنامه های مختلف آموزش معلم تایید شده بودند.

آزمون های استخدام معلم

پس از پایان دوره های آموزشی، داوطلبان بدون نیاز به آزمون مجدد با ارائه مدارک درخواست گواهی از هیئت های آموزشی محلی می کنند. سپس باید در آزمون های استخدامی استانی که شامل مراحل کتبی، عملی و مصاحبه است شرکت کنند. این آزمون ها رقابتی بوده و داوطلبان باید توانایی های علمی و مهارت های تدریس خود را اثبات کنند.

فرایند استخدام پس از آزمون

 داوطلبان موفق در آزمون ها به عنوان معلم استخدام شده و بسته به نیاز و جمعیت منطقه، به مدارس مختلف در حوزه استانی یا شهرهای بزرگ اختصاص می یابند.

آموزش توجیهی

معلمان تازه کار در سال اول تحت قرارداد آزمایشی هستند و هیئت های استانی آموزش های توجیهی پایه را برایشان برگزار می کنند. همچنین همکاری بین هیئت های آموزشی و دانشگاه های تربیت معلم برای بهبود محتوای آموزشی و آموزش های توجیهی افزایش یافته است.

سلسله مراتب معلمان ژاپنی

سیستم معلمان ژاپن طبق تجربه، صلاحیت و نقش، در سلسله مراتب مشخصی سازمان دهی شده است. بیشتر معلمان دارای قرارداد دائم هستند و از معلمان تازه کار تا مدیران عالی با گذراندن آزمون های تخصصی ارتقا می یابند. اصلاحات 2007 سه نقش جدید مانند معلم مهارت های پیشرفته را به این سلسله مراتب افزود که انتخاب آن ها با آزمون های استانی و توصیه محلی است. حقوق معلمان بسته به سمت و سابقه متغیر بوده و انتقال دوره ای بین مدارس برای حفظ کیفیت آموزش انجام می شود. ساختار سلسله مراتبی در سیستم آموزشی ژاپن، بازتابی از تعامل پیچیده ارزش های فرهنگی، تاثیرات تاریخی و تصمیمات سیاست گذاری است. این سلسله مراتب ریشه در چندین عامل دارد:

• شایسته سالاری: سیستم آموزشی ژاپن از نظر تاریخی به شدت شایسته سالار بوده و بر آزمون های ورودی در دانشگاه و دبیرستان تمرکز دارد. این تمرکز بر دستاورد، به حرفه معلمی نیز گسترش می یابد؛
• سنویت (ارشد بودن): سنویت عمیقا در فرهنگ ژاپنی ریشه دارد و در بسیاری از جنبه های جامعه، از جمله آموزش منعکس می شود. معلمان ارشد به دلیل تجربه و دانش خود مورد احترام هستند و اغلب برای معلمان جوان تر نقش راهنما را ایفا می کنند؛
• کنترل متمرکز: وزارت آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری ژاپن (MEXT) استانداردهای ملی را تعیین می کند. MEXT با انتشار و اصلاح «دوره های تحصیلی»، تعیین حداقل حقوق معلمان و اختصاص بودجه از طریق کمک های هدفمند به دولت های محلی، کنترل متمرکز خود را اعمال می کند. این کنترل سلسله مراتبی ایجاب می کند که در آن معلمان در برابر مقامات بالاتر پاسخگو هستند.

مکانیزم های ارزیابی عملکرد معلمان در ژاپن

ارزیابی عملکرد معلمان در سیستم های آموزشی بسیار حساس است چون باید هم پاسخگویی و هم توسعه حرفه ای را حمایت کند. اگر ارزیابی با پیامدهای منفی همراه باشد، معلمان تمایل کمتری به صداقت درباره نقاط ضعف دارند که مانع پیشرفتشان می شود. تمرکز صرف بر نمرات آزمون ها ممکن است باعث شود معلمان فقط به مهارت های آزمون پذیر توجه کنند و جنبه های دیگر آموزش نادیده گرفته شود. طراحی سیستم ارزیابی باید متناسب با آموزش و با تاکید بر رشد حرفه ای و بازخورد سازنده باشد تا به بهبود تدریس و یادگیری کمک کند.

در ژاپن ارزیابی معلمان تنها به نظر مدیران بستگی ندارد و نمرات آزمون ملی دانش آموزان در ارزیابی کلی لحاظ می شود اما مستقیم به عملکرد فردی معلمان مربوط نیست. در ادامه به برخی از اجزای ساختار ارزیابی معلمان اشاره می شود:

• سیستم ارزیابی معلم: در بیشتر مدارس ژاپن سیستم ارزیابی معلمان وجود دارد که توسط استان ها و مدیران اجرا می شود. این ارزیابی ها با افزایش بار کاری و کاهش نیروی معلم همراه بوده و به عنوان بخشی از روند نئولیبرال شناخته می شود. تمرکز بر عملکرد باعث افزایش فردگرایی و صرف زمان بیشتر معلمان برای بهبود نتایج آزمون های سراسری شده است؛
• بازخورد و قضاوت مدیر مدرسه: مدیران مدارس در ژاپن نقش مهمی در ارائه بازخورد به معلمان دارند و حدود ۷۵٪ معلمان از آن ها بازخورد دریافت می کنند. اگرچه نقش مدیران بیشتر اداری و سازمانی است و معلمان مسئول آموزش اند، نظر مدیران بر فرصت های ارتقای معلمان تاثیر قابل توجهی دارد چون توصیه های آن ها توسط هیئت های آموزش استانی جدی گرفته می شود؛
• بررسی توسط دیگر معلمان: درس پژوهی روشی طولانی مدت است که معلمان با همکاری هم برنامه ریزی، مشاهده و ارزیابی درس های یکدیگر را انجام می دهند تا تدریس را بهبود بخشند. این فرایند مسئولیت پذیری بین همکاران را تقویت کرده و به بهبود مستمر و کیفیت بالای آموزش کمک می کند.

معلمان و برنامه درسی در ژاپن

در ژاپن رابطه بین معلمان و برنامه درسی پیچیده است؛ معلمان نقش مهمی در اجرا و تطبیق برنامه درسی ملی دارند اما استقلال آن ها محدود است چون MEXT کنترل متمرکز و استانداردسازی دقیقی اعمال می کند. استانداردهای ملی برنامه درسی چارچوبی جامع برای محتوا، ارزیابی و انتظارات آموزشی تعیین می کنند و استان ها و مدارس به طور جدی به آن پایبندند. سیستم تایید کتاب درسی توسط MEXT محدودیت هایی برای انتخاب کتاب ها و انعطاف پذیری معلمان ایجاد کرده است. در حالی که برخی مسئولیت ها به هیئت های محلی سپرده شده، کنترل مرکزی قوی، فضای کمی برای پاسخگویی به نیازهای خاص دانش آموزان و جوامع فراهم کرده است. با این حال معلمان در انتخاب روش های تدریس و تطبیق محتوا تا حدی اختیار دارند و مسئول کیفیت کلاس خود هستند. منتقدان معتقدند این کنترل متمرکز، استقلال و خلاقیت معلمان را کاهش داده و ترویج مهارت های تفکر انتقادی را دشوار کرده است.

درس هایی برای ایران

مطالعه سیستم آموزشی ژاپن و نقش منابع انسانی در آن، برای سیاست گذاران ایران درس های ارزشمندی دارد. با توجه به چالش ها و فرصت های آموزش در ایران، می توان از تجارب موفق ژاپن نکات مهمی آموخت:

• اهمیت حرفه ای سازی و سرمایه گذاری بر معلمان: همانند ژاپن ایران نیز باید معلمان را به عنوان ستون فقرات سیستم آموزشی ببیند و سرمایه گذاری جدی بر روی آموزش، توسعه حرفه ای و ارتقای جایگاه اجتماعی آن ها انجام دهد. تدوین برنامه های جامع برای آموزش اولیه باکیفیت و مستمر معلمان، از ارکان اصلی است؛
• ایجاد یک سیستم جذب و استخدام رقابتی و چندمرحله ای: برای جذب بهترین استعدادها به حرفه معلمی، لازم است طراحی فرایندهای استخدام به صورتی شفاف، دقیق و رقابتی صورت پذیرد. این فرایند باید شامل آزمون های جامع، مصاحبه های دقیق و سنجش مهارت های عملی تدریس باشد. این امر می تواند انگیزه دانشجویان برای ورود به این رشته را افزایش دهد؛
• ترکیب کنترل متمرکز با انعطاف پذیری محلی: در حالی که MEXT در ژاپن کنترل متمرکزی بر استانداردها و برنامه های درسی دارد، ایران نیز می تواند با تعیین استانداردهای ملی، یکپارچگی و کیفیت را در سراسر کشور تضمین کند. با این حال باید فضایی برای ابتکار عمل و انعطاف پذیری معلمان و مدارس در تطبیق برنامه ها با نیازهای خاص منطقه ای و دانش آموزان نیز فراهم شود. یافتن این تعادل میان تمرکز و عدم تمرکز برای نظام آموزشی ایران حیاتی است.

جمع بندی

سیستم آموزشی ژاپن با تمرکز ویژه بر سرمایه گذاری در منابع انسانی به ویژه معلمان، یکی از موفق ترین نظام های آموزشی جهان است. استخدام معلمان طی فرایندی دقیق و چندمرحله ای انجام می شود و معلمان در سلسله مراتب شایسته سالار و پاسخگو به مقامات بالاتر سازماندهی شده اند. ارزیابی عملکرد معلمان با تاکید بر بازخورد سازنده و همکاری همکاران انجام می شود. کنترل متمرکز وزارت آموزش، فرهنگ، ورزش، علم و فناوری ژاپن بر برنامه درسی و کتاب های درسی، در کنار اختیار محدود معلمان در تدریس، چالش هایی را نیز برای خلاقیت معلمان ایجاد کرده است. تجربه ژاپن برای ایران درس های مهمی درباره حرفه ای سازی معلمان، جذب رقابتی و ترکیب کنترل متمرکز با انعطاف پذیری محلی دارد تا کیفیت و پاسخگویی آموزش در کشور بهبود یابد.

این مطالعه در اندیشکده سیاست گذاری تعلیم و تربیت هجرت توسط حمید زینلی انجام شده است.