مرکز پژوهشهای مجلس در نسبت با مجلس شورای اسلامی
بابک نگاهداری، تحقق آزادی بیان در مرکز پژوهشها را مقدمه ارتباط بهینه آن با مجلس میداند؛ که در زمان مجلس انقلابی رخ داده است.
اشاره – بابک نگاهداری، که طبق نظام رتبهبندی AD در سال 2022، جزء سه درصد دانشمندان برتر جهان معرفی شد؛ از شهریور 1400 بر مسند ریاست مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی قرار گرفت تا از پسِ سالها سیاستورزی در جایگاههای راهبردی-سیاسی، به تقویت رابطه مجلس و مرکز پژوهشها راه بَرَد. درباره ارتباط نهادی این دو گلوگاهِ «تصمیم» و «سیاست»ِ کشور حرفهای ناگفته بسیار است، اما نگاهداری بیشتر بهواسطه موضعگیریهای شخصی در بزنگاههای تصمیمگیری مجلس شناختهشده است. تاکید و تکرار وی در این گفتوگو بر استعداد مرکز پژوهشها برای رهنمونی مجلس به بلوغ و بالندگی است؛ که خطوط این گفتوگو را شکل داده است و از بطالت این استعداد بهشکل اشاره درمیگذرد؛ که سطور ناگفته این مصاحبت است. در ادامه برخی از آمارهای شگفت رشد کمی مرکز پژوهشها را از زبان بابک نگاهداری میخوانید.
آقای دکتر از وقتی که برای خانه اندیشهورزان اختصاص دادید متشکرم. اجازه بدهید گفتوگویمان را با نسبت مرکز پژوهشهای مجلس با مجلس شورای اسلامی آغاز کنیم. اینکه نسبت موجود مرکز پژوهشها با مجلس شورای اسلامی چگونه است و وضع مطلوب این نسبت از نظر شما چگونه باید باشد؟
بنده هم از اینکه وقتی را برای مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی اختصاص دادید متشکرم. مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی از سال 1374 با مصوبه مجلس بهعنوان مهمترین بازوی مشورتی مجلس شورای اسلامی تشکیل شد و در تمامی طول عمر خود روزبهروز به کیفیت کارهای مرکز در ارائه مشورت کارشناسی در قانونگذاری مجلس شورای اسلامی افزوده شده است. در حال حاضر مرکز تلاش میکند با تمام توان خود و به بهترین نحو به همه ارکان مجلس اعم از رئیس، هیئت رئیسه، کمیسیونهای تخصصی، نمایندگان و صحن مجلس شورای اسلامی گزارشهای تخصصی مورد درخواست را ارائه کند. تمام تلاش ما در مرکز این است که بتوانیم حلقه اتصال بین نهادهای علمی، پژوهشی و اندیشگاهی کشور و مجلس شورای اسلامی بوده و همه نیازهای تخصصی مورد نیاز را در تصمیمگیری سریع و صحیح در چارچوب وظایف قوه مقننه و سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری در قانونگذاری مرتفع کنیم. وضع مطلوب این ارتباط زمانی است که به همه نیازهای همه ارکان مجلس شورای اسلامی در زمان مطلوب با بالاترین کیفیت (هم بهلحاظ شکلی و هم محتوایی) با رعایت آزاداندیشی و مصالح نظام برای ایجاد خیر عمومی گسترده پاسخ داده شود. در این سالها تمام تلاش همکاران بنده این بوده که به این قله نزدیک شویم و بخش اعظم این خواسته محقق شده است. این مهم در بستر فناوریهای نوظهور روزبهروز بهبود یافته است.
وجه دیگر این ارتباط تمایل همه ارکان مجلس شورای اسلامی در بهکارگیری مرکز در تصمیمگیریهای خود در نظام قانونگذاری و نظارت بر اجرای قوانین است. در نظامات کاری هویت جمعی مجلس و کمیسیونها سازوکارهای لازم برای مشورتگرفتن از مرکز دیده شده است و این کار بهخوبی انجام میشود. اما مرکز تنها محل مشورت نمایندگان نیست و مجراهای دیگری نیز برای دریافت مشاورههای تخصصی برای نمایندگان وجود دارد.
در این خصوص مرکز پژوهشها طی سه سال گذشته نزدیک به 1000 گزارش تقنینی در مورد طرحها و لوایح در دستورکار مجلس شورای اسلامی منتشر کرده است. علاوهبراین نزدیک به 1300 گزارش راهبردی و نظارتی در مورد مسائل راهبردی کشور و نظارت بر اجرای قوانین و مقررات جاری کشور تولید و منتشر کرده است. در همین بازه زمانی بیش از 1550 درخواست نماینده منتج به تولید و ارائه گزارش کارشناسی در مرکز شده است. بهمنظور پشتیبانی از تصمیمات و فعالیتهای کاری مجلس شورای اسلامی کارشناسان مرکز در بیش از 10300 جلسه و نشست علمی مربوط به کمیسیون و سمینار و همایشهای تخصصی شرکت کردهاند و قریب به 13000 نشست تخصصی در مرکز با حضور اساتید دانشگاهها و مدیران سطوح مختلف دستگاههای دولتی و نمایندگان بخش خصوصی برگزار کردهاند.
اگر بخواهید نقش امروز مرکز پژوهشها را در مجلس تبیین کنید، به چه نکاتی اشاره خواهید کرد؟
سوال خوبی مطرح کردید. علاوهبر نقش پشتیبانی تخصصی از فعالیتهای قانونگذاری و نظارتی مجلس شورای اسلامی که مهمترین و اصلیترین کار مرکز به شما میرود؛ مرکز تلاش میکند تا اتخاذ رویکردها، روشها، فناوریها و اولویتهای کاری نیز شرایط بهتری را برای مجلس شورای اسلامی فراهم کند. اینکه در این دوره تلاش شد تا مجلس شورای اسلامی از یک مجلس سنتی به یک مجلس نوین تغییر چهره بدهد و از نظام مسئلهیابی تا تصویب قانون و اصلاح فرآیندهای کاری درون ارکان مجلس از فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی استفاده کند یک کار دشوار و هوشمندانه در این دوره بوده است. شناسایی نوآوریهای پارلمانی (در ابعاد سخت و نرم) و پیادهسازی آن در مجلس شورای اسلامی ازجمله کارهایی بوده که امروزه توسط مرکز دائما در حال انجام است. کمک به نظارت عالمانه بر اجرای قوانین از جمله مهمترین اقدامات مرکز در این دوره بوده است. توسعه شبکه ارتباطی مجلس شورای اسلامی با جامعه نخبگان در سراسر کشور و ایجاد ظرفیت اندیشکدهای برای بررسی و حل مسائل منطقهای، ظرفیتی است که مرکز در اندیشکدههای حکمرانی و قانونگذاری برای نمایندگان محترم مجلس و شورای نمایندگان در استانها ایجاد کرده است. شناسایی اولویتهای کاری مجلس دوازدهم ازطریق پایش نظام مسائل موجود در دولت، دغدغههای اساتید و فعالان پژوهشی در مقالات و گزارشهای پژوهشی تولید و منتشر شده، استفاده از ظرفیت اندیشکدههای کشور و افکارسنجیهای منظم صورتگرفته ازطریق مرکز افکارسنجی ملت و پیشنهاد آن یکی از مهمترین نقشهایی است که میتواند در برنامهریزی کاری مجلس شورای اسلامی مورد توجه قرار گیرد. بررسی نهادی گلوگاههای فسادخیز در دبیرخانه فقر و فساد و تبعیض زمینه را برای انجام فعالیتهای نظارتی مجلس شورای اسلامی و اصلاح قوانین فراهم میکند.
ظرفیت مرکز پژوهشها را در بهبود جایگاه مجلس شورای اسلامی در نظام حکمرانی کشور چگونه ارزیابی میکنید؟
در حال حاضر مرکز پژوهشها یکی از ظرفیتهای بیبدیل فکری حل مسائل در کشور بهشمار میآید و تنها مرکز سیاستپژوهی و قانونپژوهی با این ظرفیت در کشور است که در همه شئون اداره کشور کارشناس و گروه کاری متخصص و متمرکز در موضوع، و مرتبط با شبکه متخصصین خبره و باتجربه کشور را در اختیار دارد. بنابر ارزیابیهای بینالمللی، این مرکز یکی از بهترین مراکز پژوهش پارلمانی دنیا بهشمار میرود. این موضوع هم در کمیت و کیفیت پژوهشهای ارائهشده و هم در حضور در فرآیند قانونگذاری و نظارت مجلس شورای اسلامی است. این ظرفیت کمنظیر با هوشمندی نمایندگان و روسای ادوار مجلس و با هوشمندی بهوجود آمده است و کارشناسان مرکز نیز قدر این اعتبار را میدانند و تمامی تلاش خود را برای دستیابی به قانون خوب مطابق سیاستهای ابلاغی مقام معظم رهبری به کار می بندند. این ظرفیت توسط 10 دفتر تخصصی و معاونت هماهنگی و خدمات پژوهشی و مراکزی چون افکارسنجی ملت و مرکز نوآوری و خانه خلاق فعال میشود. نوع فعالیت بینرشتهای در مرکز یکی از ظرفیتهای کمنظیری است که بهخوبی در مرکز جاگذاری و اجرایی شده است و میتواند مسائل کشور را بهصورت بیبدیلی در کشور بررسی و راهکارهای لازم را ارائه کند. ایجاد فرصت کمنظیر انتشار گزارشهای مرکز در بستر قانون مرکز و جلوگیری از اظهارنظرهای غیررسمی حجیت و رسمیت گزارش مرکز را برای تصمیمگیری در کشور سهل و قابل اعتماد میکند و ایجاد فرصت درخواست اطلاعات و الزام به پاسخگویی همه دستگاهها به ارائه اطلاعات کارشناسی مورد نیاز مرکز و پایبندی مرکز به استفاده از این اطلاعات، رسمیت و اعتبار نظرات کارشناسی مرکز را در ارتقای حکمرانی کشور بهصورت روزافزون بالا برده است.
اگر بخواهید بهترین دورههای ارتباط و ضعیفترین دورههای ارتباط مجلس و مرکز را مشخص کنید از چه دورههایی نام میبرید؟ و چرا؟
بیشک بهترین دورههای ارتباط مرکز و مجلس شورای اسلامی زمانی شکل میگیرد که مرکز بتواند آزادانه حرف تخصصی و فنی خود را در مجلس و با زبان مکتوب بزند. در این شرایط مجلس شورای اسلامی این اختیار را دارد که به نظر فنی مرکز احترام گذارد و آن را در فرآیند قانونگذاری و نظارت مورد توجه قرار دهد؛ یا اینکه با رعایت سایر مصالح نظام تصمیم دیگری را اتخاذ کند. در اکثر ادوار مجلس شورای اسلامی روسای محترم مجلس بهخصوص در دوره اخیر با اعتمادی که به مرکز وجود داشت بر این موضوع تاکید شده است تا مرکز نظرات مشورتی خود را محکم و شفاف و بدون هرگونه شائبهای در کمیسیونها و در ارتباط با همه نمایندگان مطرح کند. بهجرئت میتوان گفت در این دوره مرکز در اظهارنظر کارشناسی خود بهترین شرایط را تجربه کرده است و هرگز تحت فشار سیاسی برای اظهارنظر کارشناسی خود قرار نداشته است. این از دستآوردهای مهم مجلس انقلابی و مدیریت مجلس یازدهم است که در نوع خود بینظیر است. این اعتماد به مرکز سرمایه بزرگی است که بههیچوجه نباید خدشهدار شود. از طرف دیگر اگر مرکز دستخوش مداخلات سیاسی در اظهارنظرهای خود شود، بهتدریج اعتبار علمی خود را از دست داده و محل رجوع اندیشمندان و مدیران کشور نخواهد بود و این سرمایه بزرگ نظام از دست خواهد رفت. بررسی ارجاع نمایندگان در اظهارنظرهای خود در صحن و در محافل علمی و رسانهای و ارجاعات کمنظیر مدیران کشور به گزارشهای مرکز پژوهشها و ارجاعات اساتید و دانشمندان کشور در گزارشهای علمی خود حکایت از وجود این ارتباط بین مرکز و مجلس و سایر ارکان حکمرانی کشور دارد. بررسی اجمالی میزان رویت و واکشی (دانلود) گزارشهای مرکز از بانکهای اطلاعات علمی کشور در بازه زمانی یک سال بهمیزان چندمیلیون بار حکایت از کیفیت و اعتبار هویت مرکز دارد.
ضمن تشکر از نکات ارزشمندتان باز هم از وقتی که به فصلنامه جامعه اندیشکدهها اختصاص دادید متشکرم.
بنده هم ضمن تشکر مجدد، آرزومند توفیق و سربلندی برای شما و همه همکارانتان هستم. انشاله موفق باشید.
پینوشت: این گفتوگو مربوط به شماره دوم فصلنامه «نقد سیاست» است؛ و در پرونده «جای خالی مدرس؛ مروری بر سیر افول سیاسی-کارکردی نهاد مجلس در ساختار جمهوری اسلامی» منتشر شده است.
