درآمدی بر پرونده‌ نقد ابرپروژه های عمرانی

نوید نظری، مدیرعامل خانه اندیشه‌ورزان

سنگ، کاغذ، قیچی یک بازی سرکاری بود که نه سر داشت و نه ته! پدر مادرها وقتی می­خواستند کودکان را سرگرم کنند یا بزرگترها وقتی می­خواستند بچه­ ها را سرکار بگذارند این بازی مضحک و درعین حال جذاب و رقابتی را دستاویزی می­‌کردند برای سرکارگذاشــتن و اندکی خلاصی از پرداختن به درخواســت­ه ای پی در پــی آنهــا. درعین حال در این بــازی کودکان ایــن واقعیت تلــخ و آزاردهنده را درک مــی‌­کردنــد که اگرچه تصمیــم­ گیری و انتخاب درباره حرکت با آنها اســت و از چنین استقلالی در تصمیم ­گیری حظّ می­‌برند و کیف می­ کنند، اما به همان میزان باید هزینه­ هــای تصمیم و انتخاب خــود را گردن بگیرند. درصورت پیروزی خوشــحالی دلچســب ولی موقتی و درصورت شکست، غصه­ دار شده و بسته به میزان جدی شــدن رقابــت بچــه گانه گریه کنند و حتــی ضجّه بزنند. بچه­ هــا را در همه گروه­ ها و با همه شــرایط با این بازی می ­توان مشــغول کرد و ســرکار گذاشــت. چون که در آن مهارتــی در بیــن نیســت و حتی جذابیت و هیجان بازی­‌های شانســی دیگر را هم ندارد! بدتر آنکه ســر و ته هم ندارد و معلوم نیســت آخرش ســنگ ســر است و قیچی ته یا کاغذ ته اســت و سنگ ســر! کاربرد اصلی این بازی وقت­ هایی بود که خوراکی کم بود یا نفراتی برای یک بازی بزرگتر زیاد. آنجا با مضحکه ســنگ، کاغذ، قیچــی خوراکــی کودکی را بــالا می­ کشیدند یا لذت بودن در بازی اصلی را از کســی می­‌گرفتند.

باورمان نمی‌­شد در جهان واقع و در عرصه حکمرانی و حکمروایی که میدان تصمیم­ ها و انتخابات سخت و مسئولانه است، همان قاعده و همان بازی سنگ، کاغــذ، قیچی در میان باشــد. قصه پرغصه ابر پروژه ­های عمرانــی و فرآیند تعریف، تصمیم گیری، تصویب، اختصاص بودجه و اجرایش از شــباهتی طنزآمیز به همان بــازی رنــج می ­برد. با این فرق که کاغذ شــده مصوبات و امضاها و ســنگ، کلنگ و جنــاب قیچی همان! بی هیچ صلاحیتی امضا می­ کننــد و بی هیچ مهارتی و در عین حال با کبکبه و دبدبه کلنگ می­زنند و بدون پذیرش هیچ مســئولیتی قیچی کرده و افتتاح می فرمایند. تلخ تر آنکه در این پروژه­ ها هم معلوم نیست که کت، آخر تن کیست! جرقه اول از کجا، در کجا و چگونه زده می­ شود و حرف آخر را که می­‌زند! در تکه کاغذی هزاران تعهد برای دولت، ملت و کشــور ایجاد شده و با سنگ و کلنگی هزاران هزار میلیارد منابع هدر می­‌رود، در آخر هم با قیچی هر زبان منتقد و چشم نازکبینی را بریده، کور کرده و می­ روند تا سنگ کاغذ قیچی بعدی.

مجموعه پیش رو را گروهی از اساتید، پژوهشگران و دست­‌اندرکاران با هدف تبیین بخشــی از واقعیت ­های موجود در حوزه سیاســت­گذاری، تصمیم ­ســازی، برنامه ­ریزی و مدیریت پروژه­ های بزرگ م­قیاس عمرانی و توسعه کشور و برای ثبت در تاریخ، تهیه و تدوین کرده­ اند. ســعی شــده ضمن پرداختــن به امور انضمامی در رویــه­ هــا و روندهــا، تصــویری از وضعیت و شــرایط موجود از منــظری متفاوت ارائه شود. امید آن است که تصمیم ­گیران در کشور و در قوای مختلف به اهمیت و ضرورت بازنــگری در رویه­ هــا و روندهــای موجود پی ببرنــد و تصمیمات عاجل و قاطعــی برای تغییــر مسیر اتخاذ کننــد. همچنین امید می­رود عمــوم مردم که هر روزه با چنین پروژه هایی مواجه­‌اند و یا از رســانه­ ها، اخبار کلنگ زدن و افتتاح آنها را می شنوند، با واقعیت­ های این حوزه بیش از پیش آشنا شوند.