بررسی راهبردی ابعاد گفتمانی آموزش STEM و الزام نگاشت حکمرانی آن در ایران

در تحولات شتابان قرن 21، پویایی های اقتصادی و جهش های فناورانه به شکل انکارناپذیری با کیفیت نظام های آموزشی، میزان توسعه علوم پایه و تربیت نیروهای متخصص گره خورده است. واکاوی ژرف در ساختارهای آموزشی مدرن نشان می دهد که قدرت های سلطه گر، آموزش یکپارچه مهارت های بنیادین در کنار مهارت های نرم حیات بخش همچون تفکر انتقادی، حل مسائل واقعی، خلاقیت و همکاری گروهی را به بستری برای تثبیت برتری فناورانه و جذب برنامه ریزی شده استعدادها تبدیل کرده اند. در این چارچوب، به دلیل حضور و مداخلات نرم بازیگران فراملی در هدایت جریان های آموزشی کشورهای در حال توسعه؛ بایستی در مسیر تدوین یک بستر حکمرانی بومی و تنظیم گری هوشمندانه قدم برداشت.

ضرورت و اهداف پژوهش

دگرگونی های بنیادین در اقتصاد دانش بنیان جهانی، تمامی جوامع را ناگزیر ساخته است تا بسترهای یادگیری خود را بر محور تقویت علوم پایه و مهندسی بازطراحی کنند. با این حال، بی توجهی به عقبه گفتمانی، اهداف پنهان سیاسی و پیوست های امنیتی این برنامه ها می تواند خسارات جبران ناپذیری بر بدنه سرمایه انسانی کشور وارد سازد. پژوهش حاضر با هدف واکاوی دکترین آموزش STEM در اسناد استراتژیک بین المللی، سنجش شیوه ابزارسازی از آن در دیپلماسی عمومی قدرت های غربی، و بررسی آسیب شناسانه وضعیت موسسات و فعالان این عرصه در داخل ایران به رشته تحریر درآمده است. ضرورت گام نهادن در این مسیر تحلیلی، در ارتقای هوشمندی حاکمیت، انسداد منافذ نفوذ گفتمانی، جلوگیری از مهاجرت فرستادگی نخبگان و ساماندهی فعالیت های بخش خصوصی نهفته است. هدف غایی این سند، ارائه نقشه راهی اجرایی است تا ضمن بهره مندی حداکثری از دستاوردهای علمی رویکردهای نوین آموزشی، بسترهای حقوقی و نظارتی لازم برای هدایت استعدادهای ملی در مسیر حل مسائل بومی فراهم گردد.

بازخوانی مفاهیم بنیادین و مولفه های عملکردی آموزش STEM

مفهوم STEM نخستین بار برای ایجاد یکپارچگی میان چهار حوزه مجزای “علوم”، “فناوری”، “مهندسی” و “ریاضیات” شکل گرفت تا یادگیری دانش آموزان از حالت حفظی و گسسته خارج شده و به سمتی کاربردی سوق یابد. افزودن بُعد “هنر” به این ترکیب تحت عنوان STEAM، با هدف تحریک ابعاد خلاقانه و زیبایی شناختی ذهن دانش آموزان انجام شد تا فرایند طراحی های مهندسی و صنعتی با توان نوآوری بصری ترکیب گردد.
در دیدگاه های تحول یافته امروزی، STEM فراتر از عناوین درسی، مجموعه ای کلیدی از مهارت های نرم را در بر می گیرد که مولفه های عملکردی اصلی آن عبارتند از:
• حل مسئله: توانایی درگیر شدن با چالش های واقعی دنیای ملموس و عبور از فرضیات محض تئوریک.
• تفکر انتقادی: توانایی تحلیل عمیق داده ها، ارزیابی منطقی پدیده ها و اخذ تصمیم های بهینه.
• خلاقیت و نوآوری: پرورش ذهن برای تفکر فراتر از چارچوب های مرسوم و کشف راهکارهای بدیع.
• کار تیمی و همکاری: یادگیری مهارت شنیدن، تعامل، تقسیم وظایف و هم افزایی گروهی.
• یادگیری بین رشته ای: توانایی ترکیب مفاهیم ریاضی، فنی و تجربی برای حل یک مسئله واحد.
به دلیل همین توانمندی های کارکردی، فارغ التحصیلان و آموزش دیدگان این حوزه ها، ستون فقرات نوآوری های صنعتی و توسعه اقتصادی را تشکیل می دهند.

تحلیل دکترین بین المللی و ابزارسازی دیپلماتیک از آموزش STEM

بررسی دقیق اسناد سیاستی ایالات متحده آمریکا، به ویژه «استراتژی جهانی توانمندسازی دختران نوجوان» در دو نسخه سال های ۲۰۱۶ و ۲۰۲۴، آشکار می سازد که آموزش STEM به عنوان یک ابزار استراتژیک در خدمت دیپلماسی عمومی، نفوذ گفتمانی و توسعه سرمایه انسانی غرب تعریف شده است. در این اسناد صریحا قید گردیده است که برای حفظ برتری اقتصادی و رقابت در جهان آینده، تقویت حضور دختران و زنان در رشته های STEM یک ضرورت مطلق است.
آمریکا برای جهانی سازی این گفتمان و نفوذ در نظام های آموزشی سایر کشورها، مجموعه ای از بازوهای اجرایی مانند وزارت امور خارجه (DOS)، آژانس توسعه بین المللی (USAID)، سپاه صلح (Peace Corps) و شرکت چالش هزاره (MCC) را به کار گرفته است. این نهادها از طریق طراحی و اجرای برنامه های ترویجی پُرترویج مانند TechGirls یا برگزاری اردوهای بین المللی نظیر «زنان در علم (WiSci)» در آفریقا، جامعه هدف دانش آموزی را تحت پوشش قرار می دهند. در ظاهر، اهدافی همچون کاهش شکاف جنسیتی و توسعه عدالت آموزشی مطرح می شود؛ اما در لایه های عمیق تر، این اقدامات به شبکه سازی نخبگان نوجوان، شکل دهی به الگوی فکری آنان و ریل گذاری مسیر شغلی شان در جهت تامین منافع اقتصادی آمریکا می انجامد.
گزارش های رسمی نشان می دهند که نیمی از دانشجویان تحصیلات تکمیلی رشته های STEM در ایالات متحده و یک سوم نیروی کار ماهر این بخش متولد خارج از این کشور هستند. این آمار نشان می دهد آمریکا با تعیین قواعد بازی و میزبانی از استعدادهای برتر، به بهره بردار نهایی سرمایه گذاری های آموزشی سایر کشورها تبدیل شده است.

وضعیت شناسی موسسات و فعالان ترویج دهنده STEM در ایران

در نظام آموزشی جمهوری اسلامی ایران، اگرچه مفهوم STEM به عنوان یک سند جامع مصوب حضور ندارد، اما مولفه های اصلی آن در قالب مدارس استعدادهای درخشان (سمپاد)، المپیادهای علمی، فعالیت های پژوهش سراها و دانشکده های مهندسی به صورت جدی دنبال می شود. در سال های اخیر، بخش خصوصی نیز با تاسیس موسسات و شرکت های مختلف وارد عرصه ترویج این آموزش ها برای کودکان و نوجوانان شده است. بررسی وضعیت میدانی برترین مجموعه های فعال در کشور حقایق زیر را روشن می سازد:
• ایران استیم (شرکت استیم مهارت ایرانیان): این شرکت که در سال ۱۴۰۰ در اراک تاسیس شده، با تولید محتوای ویدئویی در یوتیوب و اینستاگرام به آموزش برنامه نویسی کودکان (اسکرچ، پایتون) می پردازد. ارزیابی فعالیت های آن نشان دهنده موضع گیری های سیاسی ناهمسو در بسترهای مجازی و بهره گیری از زیرساخت های خارج از کشور است.
• مجموعه استیم ایران (استیم تهران): با تمرکز بر فروش پک های آزمایشگاهی به مهدکودک ها و همکاری با مراکز خصوصی، سعی در آموزش غیررسمی این مهارت ها دارد.
• شرکت اندیشه آفرینان ایده پردازان شریف: این مجموعه با بهره گیری از نخبگان و مدال آوران المپیادها، پوشش گسترده ای در مدارس، مهدکودک ها و پژوهش سراها ایجاد کرده است. بررسی سوابق مدیرعامل آن نشان می دهد که وی با ثبت شرکتی در اسکاتلند بریتانیا تحت عنوان METIS EDUCATION LTD و ادامه تحصیل در کانادا، عملا ساختار متصل به خارج را پی ریزی نموده است.
• مجتمع آموزشی فردیس مهر: ارائه مدرسه غیرانتفاعی مبتنی بر مدل آموزشی STEAM در مقاطع مختلف پسرانه.
• گروه آموزشی پژوهشی داناکو (شرکت دانش افروزان نوین آراز): مستقر در پارک علم و فناوری دانشگاه تهران که با شبکه نمایندگی های کشوری در زمینه تولید محصولات آموزشی (چرتکه، روباتیک، اوریگامی) فعالیت کرده و مدیرعامل آن در خارج از کشور (دبی) ساکن است.
این وضعیت نمایانگر غلبه نگاه تجاری، عدم شفافیت در ارتباطات بین المللی و نبود تنظیم گری بر محتوا و هدف گذاری این موسسات است.
چارچوب جامع پیشنهادهای سیاستی و تنظیم گری حاکمیتی
به منظور جلوگیری از خروج سرمایه های انسانی، مهار نفوذ گفتمانی و جهت دهی استعدادهای ملی در مسیر نیازمندی های کشور، اتخاذ یک بسته سیاستی چهارمحوره و چنددستگاهی الزامی است:

حکمرانی مجوزدهی و صلاحیت ساختاری موسسات

• نظام جامع سامانه یکپارچه و رتبه بندی: تمامی موسسات فعال ملزم شوند اطلاعات مالی، دوره آموزشی، اساتید و شرکای خارجی خود را در یک سامانه ملی شفاف سازی کنند. وزارت علوم، تحقیقات و فناوری متولی اصلی طراحی و ارزیابی این موسسات بر اساس شاخص هایی مانند میزان پاسخگویی به نیازهای صنعت داخلی و نرخ نگهداشت استعدادها خواهد بود.
• تامین شفافیت مالی: تعیین حداقل سرمایه قانونی و استقرار سازوکارهای نظارتی با متولی گری وزارت امور اقتصادی و دارایی، بانک مرکزی و سازمان امور مالیاتی برای انسداد منابع مالی غیرشفاف یا هدایت شده از خارج.
• محدودیت عناوین: سازمان ثبت اسناد و املاک با همکاری وزارت علوم از ثبت عناوینی نظیر «بین المللی»، «ملی» یا «آکادمی جهانی» بدون احراز ضوابط قانونی جلوگیری کند.
• احراز صلاحیتهای عمومی: الزام موسسان به داشتن تابعیت ایرانی، اقامت دائم و عدم سوءپیشینه با استعلام از وزارت اطلاعات، فراجا و شورای عالی انقلاب فرهنگی.

نظارت بر ارتباطات فراملی و صیانت از منافع ملی

• پایش همکاری های خارجی: کلیه تبادلات آموزشی، مسابقات برخط و سرمایه گذاری های فراملی تحت ارزیابی پیشینی وزارت علوم و مراجع امنیتی قرار گیرد.
• حفاظت شدید از داده ها: جلوگیری از خروج اطلاعات هویتی، سوابق آموزشی و نتایج استعدادسنجی دانش آموزان ایرانی به موسسات فراملی.
• جرم انگاری شکار استعدادها: مجلس شورای اسلامی ضوابط کیفری و اداری متناسبی را برای برخورد با موسساتی که به بستر سازمان یافته خروج نخبگان تبدیل می شوند، تصویب نماید.

مدیریت و صیانت از سرمایه انسانی

• ممنوعیت تبلیغ مهاجرت: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تدوین ضوابطی را عهده دار شود که استفاده از پذیرش های خارجی به عنوان تبلیغ موفقیت موسسات آموزشی منع گردد.
• یکپارچه سازی بانک ملی استعدادها: پیوند دادن سامانه های موجود نظیر «طرح شهاب» آموزش و پرورش و «سامانه سینا»ی بنیاد ملی نخبگان جهت رصد، حمایت و به کارگیری هوشمندانه استعدادهای حوزه STEM در پروژه های پیشران کشور.
تنظیم گری آموزشی و ارزیابی محتوایی
• تایید پیشینی محتوا: شورای عالی انقلاب فرهنگی ضوابط کلانی را مصوب کند تا منابع درسی موسسات از حیث انطباق با اسناد بالادستی، پرهیز از ترویج الگوهای مغایر و جلوگیری از القای وابستگی علمی، پیش از توزیع ارزیابی شوند.

جمع بندی

شناسایی و پرورش استعدادهای انسانی در حوزه های علوم پایه و مهندسی، یکی از ارکان حیاتی اقتدار ملی و پیشرفت پایدار هر جامعه است. کشف و شکوفایی توانمندی های دانش آموزان و دانشجویان توسط موسسات آموزشی امری ارزشمند و قابل حمایت است، به شرط آنکه ثمره این سرمایه گذاری ها در خدمت حل مسائل بومی و ارتقای زیست بوم نوآوری کشور قرار گیرد. چنانچه این فرآیند رها شده و فاقد حکمرانی هوشمند باشد، به بستری برای شناسایی نخبگان توسط بازیگران فراملی و خروج نیروهای زبده منجر خواهد شد. اجرای پیشنهادهای چهارگانه ارائه شده، با محوریت تنظیم گری چنددستگاهی وزارت علوم و همکاری نهادهای امنیتی، مالی، آموزشی و تقنینی، ضمانت بخش حفظ سرمایه انسانی و اقتدار علمی کشور خواهد بود.

این مطالعه در اندیشکده ژرفنا در سال ۱۴۰۵توسط مهناز یاوری انجام شده است.