پدافند غیرعامل در شهر تهران

محمدرضا مریمی، مدیر اندیشکده راهبردی حکمرانی عادلانه (داد)

مقدمه

شهرها به‌عنوان مراکز اصلی تمرکز جمعیت، زیرساخت‌های حیاتی و فعالیت‌های اقتصادی، همواره در برابر انواع تهدیدات طبیعی و انسان‌ساخت آسیب‌پذیر بوده‌اند. در دهه‌های اخیر، رشد سریع شهرنشینی، تمرکز شدید خدمات و زیرساخت‌ها و پیچیدگی شبکه‌های شهری، میزان آسیب‌پذیری شهرها را افزایش داده است. از طرفی تحولات سیاسی و بین‌المللی و همچنین وقوع شرایط جنگی در کشور و تجربه دو جنگ اخیر شهرهای کشورمان را در معرض خطر جدی قرار داده است. در چنین شرایطی، توجه به اصول پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی و طراحی شهری به‌عنوان یکی از مهم‌ترین راهکارهای کاهش خسارات و افزایش تاب‌آوری شهری مطرح می‌شود.

پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی اطلاق می‌شود که بدون استفاده از ابزارهای نظامی و صرفاً از طریق برنامه‌ریزی، طراحی، مهندسی و مدیریت شهری، موجب کاهش آسیب‌پذیری انسان‌ها، زیرساخت‌ها و کارکردهای حیاتی شهر در برابر تهدیدات می‌شود. این رویکرد با تأکید بر پیشگیری، پراکندگی مناسب کاربری‌ها، افزایش مقاومت سازه‌ها، ایجاد شبکه‌های زیرساختی پایدار و طراحی فضاهای امن شهری، نقش مهمی در کاهش تلفات انسانی و خسارات اقتصادی ایفا می‌کند.

شهر تهران به‌عنوان پایتخت کشور و بزرگ‌ترین مرکز جمعیتی و مدیریتی، از اهمیت ویژه‌ای در مباحث پدافند غیرعامل برخوردار است. این مهم مخصوصا در زمانی که کشور درگیر فضای جنگی است، آن هم به شکل جنگ نوین،نمود بیشتری دارد. تجربه دو جنگ اخیر به خوبی به ما نشان داد که چه میزان به کارگیری اصول پدافند غیرعامل در شهرهایمان و مخصوصاً در شهر تهران حائز اهمیت است. تمرکز بالای جمعیت، تراکم زیاد ساختمان‌ها، تمرکز مراکز سیاسی، اقتصادی و خدماتی و وجود زیرساخت‌های حیاتی در محدوده‌های محدود شهری، موجب شده است که این شهر در برابر بحران‌ها و تهدیدهای بالقوه آسیب‌پذیر باشد. از این رو، بازنگری در الگوهای توسعه شهری و به‌کارگیری اصول پدافند غیرعامل در ساختار فضایی، زیرساختی و مدیریتی تهران با دو رویکرد کوتاه مدت، باتوجه به درگیر بودن کشور با جنگ و بلند مدت، به هنگام بازسازی شهرها بعد از اتمام جنگ فعلی، امری ضروری و راهبردی به شمار می‌رود.

بخش اول: تفاوت پدافند عامل و غیرعامل و مبانی پدافند غیرعامل در شهرسازی

پدافند عامل و پدافند غیرعامل دو مفهوم کلیدی در ایمنی، تاب‌آوری و حفاظت شهری هستند. این مفاهیم در طراحی و ساخت شهرها برای کاهش خسارات ناشی از جنگ، تهدیدات، بحران‌ها و حتی بلایای طبیعی به‌کار می‌روند.

پدافند عامل: پدافند عامل به مجموعه اقدام‌ها، عملیات و تدابیر دفاعی گفته می‌شود که با استفاده از نیروهای نظامی، تجهیزات رزمی و سامانه‌های دفاعی به‌منظور مقابله مستقیم با تهدیدات دشمن و دفع یا خنثی‌سازی حملات انجام می‌شود. در این نوع پدافند، هدف اصلی جلوگیری از پیشروی یا موفقیت دشمن از طریق درگیری فعال، استفاده از سلاح و توان رزمی است.

پدافند غیرعامل: پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی گفته می‌شود که بدون استفاده از ابزارهای نظامی و از طریق برنامه‌ریزی، طراحی و مدیریت مناسب، موجب کاهش آسیب‌پذیری جامعه و زیرساخت‌ها در برابر تهدیدات می‌شود. در حوزه شهرسازی، پدافند غیرعامل به معنای طراحی و سازمان‌دهی فضاهای شهری به گونه‌ای است که در شرایط بحران، کمترین میزان خسارت به انسان‌ها، ساختمان‌ها و تأسیسات وارد شود و امکان ادامه فعالیت‌های حیاتی شهر فراهم باشد. اصول اساسی پدافند غیرعامل در شهرسازی شامل مواردی مانند:

1_ مکان‌یابی درست تأسیسات حساس، دور کردن پالایشگاه، انبار سوخت وپست برق از مناطق مسکونی، جانمایی درست بیمارستان‌ها، مراکز فرماندهی و خدمات اضطراری.

2_ جلوگیری از تجمع زیرساخت‌های حیاتی در یک نقطه و توزیع مناسب مراکز مهم در سطح شهر.

3_ استحکام‌بخشی ساختمان‌ها و طراحی مقاوم در برابر انفجار، زلزله وآتش.

4_ پنهان‌سازی در پروژه‌های حساس و اختلاط آنها با محیط.

5_ ایجاد مسیرهای دسترسی اضطراری، خیابان‌های جایگزین، مسیرهای فرار و شبکه‌های دسترسی چند مسیره.

6_ تقسیم‌بندی شهر به مناطق عملکردی مستقل، ایجاد زیرساخت‌های پشتیبان، تقویت شبکه‌های ارتباطی و انرژی

7_ طراحی شهر با تاب‌آوری بالا با فضاهای باز به‌عنوان مناطق امن، فواصل مناسب بین بناها و طراحی گره‌های امدادی در محلات

توجه: تاب‌آوری شهری به توانایی شهر برای مقابله با بحران‌ها، کاهش اثرات آن‌ها و بازگشت سریع به شرایط عادی اشاره دارد. در این چارچوب، شهرهایی که دارای ساختار فضایی متعادل، زیرساخت‌های پایدار و سیستم مدیریت بحران کارآمد هستند، از سطح تاب‌آوری بالاتری برخوردار خواهند بود.

بخش دوم: بررسی تجارب جهانی در به‌کارگیری پدافند غیرعامل در شهرها

در بسیاری از شهرهای جهان، به‌ویژه شهرهایی که تجربه بحران‌های گسترده را داشته‌اند، اصولی مشابه پدافند غیرعامل در فرآیند بازسازی و توسعه شهری مورد توجه قرار گرفته است. به‌عنوان مثال، شهر برلین پس از جنگ جهانی دوم با رویکردی مبتنی بر پراکندگی عملکردهای شهری، توسعه فضاهای باز و بهبود شبکه‌های ارتباطی بازسازی شد. در شهر بیروت پس از جنگ‌های داخلی، برنامه‌های بازسازی با هدف تقویت زیرساخت‌های شهری و افزایش ایمنی فضاهای عمومی انجام شد. همچنین در شهرهایی مانند توکیو و روتردام، با توجه به خطرات طبیعی و بحران‌های احتمالی، طراحی شهری به‌گونه‌ای انجام شده است که فضاهای باز گسترده، مسیرهای امدادرسانی مناسب و زیرساخت‌های مقاوم در برابر بحران‌ها فراهم باشد. بررسی این تجربیات نشان می‌دهد که ادغام اصول ایمنی و تاب‌آوری در برنامه‌ریزی شهری می‌تواند نقش مهمی در کاهش خسارات و افزایش پایداری شهرها ایفا کند.

بخش سوم: تحلیل ساختار شهر تهران و پیشنهاد الگو

شهر تهران با جمعیتی بیش از ده میلیون نفر، یکی از بزرگ‌ترین کلان‌شهرهای منطقه محسوب می‌شود. ساختار کالبدی این شهر طی دهه‌های اخیر تحت تأثیر رشد سریع جمعیت و گسترش شهرنشینی شکل گرفته است. این روند موجب افزایش تراکم ساختمانی، تمرکز کاربری‌های مهم در بخش‌های مرکزی شهر و فشار بر زیرساخت‌های شهری شده است. یکی از چالش‌های مهم تهران، تمرکز بالای مراکز اداری، اقتصادی و خدماتی در محدوده مرکزی شهر است. این تمرکز می‌تواند در شرایط بحران موجب اختلال گسترده در عملکرد شهر شود. علاوه بر این، برخی از مناطق شهری دارای بافت‌های فرسوده و ساختمان‌های آسیب‌پذیر هستند که در برابر بحران‌ها مقاومت کافی ندارند. شبکه معابر در برخی مناطق نیز دارای عرض کم و دسترسی محدود است که می‌تواند عملیات امدادرسانی را در شرایط اضطراری با مشکل مواجه کند.

از این رو الگوی پیشنهادی برای توسعه شهری تهران باتوجه به مسئله‌ی پدافند غیرعامل، باید بر توزیع متعادل خدمات شهری، کاهش تمرکز فعالیت‌ها و تقویت زیرساخت‌های شهری استوار باشد. در این الگو، شهر به واحدهای عملکردی کوچک‌تر در مقیاس مناطق و محله‌ها تقسیم می‌شود که هر یک دارای خدمات اساسی مانند مراکز درمانی، فضاهای بازِ امن و مراکز امدادی هستند. همچنین شبکه‌ای از مسیرهای اصلی امدادرسانی در سطح شهر تعریف می‌شود که امکان دسترسی سریع نیروهای امدادی به مناطق مختلف شهر را فراهم می‌کند. در این الگو، فضاهای باز بزرگ شهری به‌عنوان مراکز مدیریت بحران و محل اسکان موقت جمعیت در نظر گرفته می‌شوند. در کنار این موارد، توسعه زیرساخت‌های حیاتی باید به‌صورت پراکنده و چندلایه انجام شود تا در صورت آسیب دیدن یک بخش، سایر بخش‌ها بتوانند به فعالیت خود ادامه دهند.

از این رو برای کاهش آسیب‌پذیری شهر تهران پیشنهادات زیر مطرح است:

الف) پیشنهادات کوتاه مدت پدافند غیرعامل برای وضعیت جنگی فعلی

1_ افزایش و استفاده از فضاهای باز شهری جهت حضور جمعیت. پارک‌ها، میدان‌ها و فضاهای باز می‌توانند در شرایط بحران به‌عنوان محل تجمع امن شهروندان و محل استقرار نیروهای امدادی مورد استفاده قرار گیرند. لذا تعبیه نقاطی در پارک‌ها و محل‌های باز جهت پناه بردن مردم به هنگام بمباران که البته ظرفیت کافی جهت خروج اضطراری به هنگام وقوع حادثه در خود این نقاط را داشته باشد، ضروری است.

2_ با توجه به امکان رقم خوردن جنگ‌ شهری در شهر تهران باتوجه به وقایع اخیر، ایجاد نقاطی در میادین و خیابان‌های اصلی که درحالت عادی کاربری‌های دیگری دارد مانند غرفه‌های فلزی که امکان سنگرگیری برای نیروهای مسلح خودی به هنگام تحقق جنگ شهری را دارد، لازم و ضروری است و جزو اصول مهم پدافند غیرعامل در شهر تهران است.

3_ استفاده از فضای شهر و بیلبوردها جهت آموزش‌های لازم خانواده‌ها برای شرایط اضطراری و نحوه مواجهه با این شرایط نیز جزو نکاتی است که مخصوصا به هنگام در جریان بودن جنگ ضروری است.

4_ تهیه و تعبیه موتور برق، لوازم گرمایشی غیر برقی و سوخت کافی در نقاط مختلف شهر برای توزیع سریع به هنگام عملی شدن تهدیدات مربوط به ضربه زدن به زیرساخت‌ها

ب) پیشنهادات بلند مدت پدافند غیرعامل و مورد توجه به هنگام بازسازی شهر تهران بعد از جنگ

1_ کاهش تمرکز زیرساخت‌های حیاتی و توزیع متعادل آن‌ها در سطح شهر. این امر موجب می‌شود که آسیب دیدن یک بخش از شهر موجب اختلال کامل در خدمات شهری نشود. موضوعی که باتوجه به مدل جنگ‌های نوین و تجربه‌ی تا به امروز جنگ رمضان در شهر تهران به شدت حائز اهمیت است.

2_ تقویت شبکه معابر و ایجاد مسیرهای امدادرسانی مناسب نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. طراحی خیابان‌های عریض، حذف بن‌بست‌های غیرضروری و ایجاد دسترسی مناسب به مراکز درمانی و امدادی می‌تواند در کاهش زمان امدادرسانی نقش مؤثری داشته باشد.

3_ طراحی فضاهای شهری باید به گونه‌ای باشد که امکان مدیریت جمعیت و تخلیه اضطراری در شرایط بحران فراهم شود.

4_ دیگر راهبرد مهم که به هنگام بازسازی قسمت‌های تخریب شده در جنگ،در شهر تهران باید رعایت شود می‌توان به مقاوم‌سازی ساختمان‌ها، استفاده از مصالح مقاوم، رعایت استانداردهای مهندسی و ایجاد سیستم‌های زیرساختی چندلایه اشاره کرد.

از طرفی اجرای اصول پدافند غیرعامل در شهر تهران نیازمند برنامه‌ریزی دقیق و همکاری میان نهادهای مختلف مدیریتی است. در این راستا، لازم است سیاست‌ها و ضوابط مرتبط با پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری، طرح‌های جامع و تفصیلی و مقررات ساخت‌وساز شهری لحاظ شود.همچنین ایجاد ساختارهای مدیریتی برای هماهنگی میان سازمان‌های مختلف شهری از جمله شهرداری، سازمان مدیریت بحران، وزارت راه و شهرسازی و سایر نهادهای مرتبط ضروری است. آموزش شهروندان، توسعه سامانه‌های هشدار و ایجاد زیرساخت‌های اطلاعاتی نیز می‌تواند در افزایش آمادگی شهر در برابر بحران‌ها مؤثر باشد.

جمع‌بندی

به‌کارگیری اصول پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی و طراحی شهری، یکی از مهم‌ترین راهکارهای افزایش ایمنی و تاب‌آوری شهرها در برابر تهدیدات مختلف است. شهر تهران به‌عنوان پایتخت کشور و بزرگ‌ترین کلان‌شهر ایرانکه تجربه دو جنگ 12 روزه و 40 روزه را در موقف اخیر دارد، نیازمند توجه ویژه به این اصول در فرآیند توسعه و بازسازی شهری است. اجرای راهبردهای پیشنهادی در این طرح می‌تواند موجب کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، افزایش ایمنی شهروندان و ارتقای پایداری شهری در بلندمدت شود.