چالش های تنظیم گری رقابت و انحصار در بازارهای پلتفرم آنلاین

«پلتفرم ها»، واسطه و متصل کننده ای میان ارائه کننده محصول یا خدمات و مشتریان هستند. به عبارت دیگر، کاربران آن ها متشکل از (تعداد زیادی) مشتری و خدمات دهنده یا تولیدکننده است. با شکل گیری و توسعه بازارهای پلتفرم های آنلاین که نوعی از بازارهای دو یا چند سویه هستند؛ برخی از قواعد سنتی رقابت برای عصر حاضر که به عقیده برخی محققان عصر دیجیتال است، جوابگو نیست و مراجع تنظیم گر رقابت در سراسر جهان را به چالش کشیده شده اند. این قواعد بسیاری از کشورها از آمریکا و اتحادیه اروپا گرفته تا چین را وادار کرده تا به بازنگری در سیاست ها و قانون رقابت خویش بپردازند.

ضرورت و اهداف پژوهش

با گسترش روزافزون اینترنت، کسب و کارها نیز رنگ تازه ای به خود گرفته اند. افزایش روزافزون ضریب نفوذ اینترنت و همچنین افزایش گوشی های هوشمند باعث شده تا کسب و کارهای پلتفرمی مبتنی بر اینترنت، یکی از اجزای جدانشدنی اقتصاد امروز باشند. گسترش کسب و کار پلتفرمی به حدی زیاد بوده که هم اکنون در میان ۵ شرکت برتر دنیا از منظر ارزش بازار، ۴ شرکت فعال در حوزه اقتصاد دیجیتال قرار دارند. از سویی دیگر ماهیت اقتصاد دیجیتال با اقتصاد کلاسیک تفاوت هایی داشته که باعث می شود برخی قوانین موجود از جمله قوانین رقابت در این حوزه دیگر کارایی نداشته باشد. از همین رو در دو سال اخیر در بسیاری از نقاط جهان تلاش برای بازنگری و بازتعریف مفاهیم و قوانین مرتبط با تنظیم گری رقابت شدت یافته است. لذا پژوهش حاضر ضمن بررسی ویژگی های اساسی و ذاتی بازارهای پلتفرمی، به بررسی چالش های تنظیم گری رقابت در اقتصاد دیجیتال پرداخته است.

ویژگی های اساسی و ذاتی بازارهای پلتفرمی

پیش از پرداختن به چالش های تنظیم گری رقابت در بازارهای پلتفرمی ضروری است تا درک صحیحی از ویژگی های ذاتی بازارهای پلتفرمی که موثر بر مسئله رقابت نیز هستند، حاصل شود. رسیدن به این درک صحیح در تحلیل تعریف بازار خصوصا برای طراحی سیاست های تنظیم گری و همچنین قواعد رقابت و ضد انحصار بسیار اهمیت دارد. دو ویژگی بازارهای پلتفرم های آنلاین عبارتند از «اثر شبکه ای» و «کاهش هزینه های مبادله».

• اثر شبکه ای: اثر شبکه ای عبارت است از تاثیر مثبتی که اضافه شدن هر کاربر بر روی ارزش کالا یا خدمت برای بقیه استفاده کنندگان از آن محصول دارد. برای مثال در یک پلتفرم تاکسی آنلاین هر چه تعداد مسافرها بیشتر باشد، تاکسی های بیشتری تمایل برای حضور در آن پلتفرم داشته و هر چه تعداد تاکسی ها نیز بیشتر باشد، مسافران بیشتری از آن پلتفرم استفاده می کنند؛
• کاهش هزینه های مبادله: مهم ترین عاملی که سبب رشد سریع و نمایی استفاده از پلتفرم های آنلاین خصوصا در حوزه اقتصاد اشتراکی در نقاط مختلف جهان شده است، کاهش یا حذف هزینه های مبادله در بازار سنتی است. مهم ترین هزینه های مبادله عبارتند از: هزینه جستجو، هزینه مذاکره و توافق بر سر محصول، قیمت و شرایط آن و هزینه نظارت بر اجرای قرارداد و توافق.

تنظیم گری رقابت و چالش های آن در اقتصاد دیجیتال

یکی از مهم ترین چالش های تنظیم گری اقتصادی پلتفرم های آنلاین، از منظر شکست بازار، مسئله رقابت منصفانه و جلوگیری از انحصار است. این مسئله نه تنها در ایران بلکه در سطح جهان نیز، تبدیل به یک چالش بزرگ شده است. در بسیاری از بخش ها و خدمات دیجیتال شرکت های بسیار بزرگی شکل گرفته اند و خواسته یا ناخواسته از طرق مختلف، ورود یا ماندن در بازار را برای دیگر رقبا دشوار کرده اند. بنابراین اقتصاد پلتفرمی با چالش های متعددی جهت جلوگیری از انحصار و حفاظت از رقابت منصفانه روبرو است که در ادامه به بررسی آن ها پرداخته خواهد شد.

چالش های عمومی ماهیت بازارهای پلتفرمی

اولین نکته و موضوع قابل توجه در این بازارها آن است که به دلیل ویژگی های ذاتی بازارهای پلتفرم های آنلاین (از جمله اثر شبکه ای، صرفه مقیاس و دامنه، نزدیک به صفر بودن هزینه حاشیه ای در مقیاس بالا و افزایش نرخ بازگشت سرمایه نسبت به جمع آوری داده های انبوه و هزینه توزیع پایین در بازارهای پلتفرمی)، این بازارها عمدتا به سمت ایجاد و شکل گیری یک شرکت انحصارگر و مسلط بازار میل پیدا می کنند. در این حالت یک شرکت پیروز با «قدرت بازاری» بالا می تواند «فاتح بلامنازع» بازار شود. به همین دلایل است که رقبای تازه وارد با موانع زیادی برای رقابت با شرکت مسلط بازار روبرو هستند؛ چراکه دستیابی به این حجم از مخاطبین، اطلاعات و داده و همچنین رسیدن به ابعاد بزرگ اقتصادی برای آن ها دشوارتر و گاه غیرممکن است.

چالش پویایی بسیار بالا برای تنظیم گر

مسئله دیگر پویایی بسیار زیاد بازارهای پلتفرمی است. تغییر و تحول در این بازار و شرکت های فعال در آن به حدی است که قانون گذار بعضا نمی تواند پا به پای این شرکت ها پیش رود. برای مثال شرکتی مانند آمازون از یک خرده فروشی در حوزه کتاب شروع کرد، ولی در طی زمان خدمات خود را بسیار وسیع تر کرده و در حوزه های زیادی فعالیت می کند. به عبارت دیگر می توان گفت که این بازار دارای عدم قطعیت زیادی است؛ به نحوی که فراز و فرودهای این بازار حتی شرکت های بزرگ را می تواند در مدت زمان کوتاهی از عرصه خارج کند.

چالش های تعریف بازار

از نظر تعریف بازار، بازارهای دوسویه و چندسویه با چالش های متعددی روبرو هستند. اولا بر سر محصول یا خدمت مورد نظر و روش تعیین آن چالش بسیاری وجود دارد. به عنوان نمونه شرکت ها غالبا تمایل دارند خود را یک شرکت ارائه دهنده خدمات فناوری اطلاعات بر بستر وب و اینترنت بدانند تا ارائه دهنده یک محصول مشخص. ثانیا محدوده جغرافیایی مورد نظر مانند بازارهای گذشته به راحتی قابل تعریف و مشخص کردن نیست و عموما محدوده بسیار وسیع تری را در برمی گیرند.

چالش های سنجش قدرت بازار

سنجش آستانه مورد نظر در بازارهای آنلاین نسبتا دشوارتر است؛ چراکه در درجه اول این بازارها عموما در مقیاس بسیار وسیع هستند، مانند بازارهای گذشته ملموس نیستند و همچنین دسترسی به داده های واقعی و وسیع دقیق در سطح خرد هر شرکت و کلان (کل بازار) کمی دشوارتر است. در درجه دوم، مبنای سنتی سهم بازار که بر اساس درآمد بوده است نیز در این بازارها مورد سوال است؛ چراکه در این بازارها برخی پلتفرم ها محصولات خود را با قیمت صفر ارائه می دهند.

چالش های سنجش رفتارهای ضدرقابتی

بر اساس قوانین اتحادیه اروپا و قانون شرمن، دودسته کلی رفتار ضد رقابتی می تواند وجود داشته باشد. نوع اول اصطلاحا رفتارهای انتفاعی (سواستفاده گرانه) هستند؛ بدین معنا که مستقیما سبب ضرر و کاهش رفاه مشتری می شوند (مانند افزایش شدید قیمت یا کاهش عرضه). نظر برخی پژوهشگران آن است که این نوع رفتار در پلتفرم های اقتصاد اشتراکی عموما مصداق کمی داشته یا چالش زیادی در رابطه با آن وجود ندارد. نوع دوم، عبارت است از رفتارهای انحصارکننده ای که سبب اخلال در رقابت شده و از این طریق، به صورت غیرمستقیم، بر رفاه مشتری اثر می گذارند. یکی از مصادیق این رفتار قیمت گذاری تهاجمی است. قیمت گذاری تهاجمی به این معنی است که یک شرکت محصول خود را زیر هزینه حاشیه ای آن کالا عرضه می کند. در پلتفرم های چندوجهی به دلیل ارائه خدمت به صورت رایگان در برخی از وجوه، قیمت کمتر از هزینه حاشیه ای بوده و در نگاه اول پلتفرم محکوم به قیمت گذاری تهاجمی می شود.

فتح بازارهای مختلف توسط شرکت های چند شاخه ای

چالش دیگری که این روزها در بسیاری از نقاط جهان با آن دست و پنجه نرم می کنند و حتی به معضل برخی تنظیم گرها از جمله در ایران نیز تبدیل شده اند؛ رفتار شرکت های چند شاخه ای (کنگلومرای) بزرگ است که از یک بازار به بازارهای مجاور حرکت می کنند. نظر برخی پژوهشگران و تحلیلگران بازار آن است که در چنین شرایطی تنظیم گران باید بتوانند به سرعت اقدام کنند، حتی اگر تحلیل و دانش دقیقی هنوز از آینده بازار نداشته باشند؛ چراکه کندی در عمل ممکن است به «قفل شدگی بازار» بینجامد و پس از آن اقدامات برای بازگشت به وضعیت سابق بسیار دشوار و پیچیده خواهد شد.

جمع‌بندی

افزایش روزافزون ضریب نفوذ اینترنت و همچنین افزایش استفاده از گوشی های هوشمند باعث شده تا کسب و کارهای پلتفرمی مبتنی بر اینترنت، یکی از اجزای جدانشدنی اقتصاد امروز باشند. بررسی ها نشان دهنده این هستند که ماهیت اقتصاد دیجیتال با اقتصاد کلاسیک تفاوت هایی دارد که باعث می شود برخی قوانین موجود از جمله قوانین رقابت در این حوزه دیگر کارایی نداشته باشد. لذا پژوهش حاضر ضمن بررسی ویژگی های اساسی و ذاتی بازارهای پلتفرمی به بررسی چالش های تنظیم گری رقابت در اقتصاد دیجیتال پرداخت. بررسی ها نشان می دهند که چالش های تنظیم گری رقابت در اقتصاد دیجیتال عبارتند از: چالش های عمومی و کلان مرتبط با ماهیت بازار و رویکرد تنظیم گری، پویایی بسیار زیاد بازار و ضرورت افزایش ظرفیت و قابلیت تنظیم گری، چالش های تعریف بازار، چالش های سنجش قدرت بازار، چالش های مرتبط با سنجش رفتارهای ضد رقابتی و فتح بازارهای مختلف توسط شرکت های چندشاخه ای. برای حل این چالش ها باید با به ویژگی های اساسی بازارهای پلتفرمی، مانند اثر شبکه ای، توجه ویژه ای کرد.

این مطالعه در مرکز مطالعات توسعه و رقابت با همکاری محمدمهدی جعفریان، رضا قاسمی پور و محمدصادق فراهانی در زمستان سال 1400 انجام شده ‌است.